اۋىل ماسەلەسىن شەشۋ كوزى قاراقتى جاننىڭ ءبارىن تولعاندىرادى. قازىرگى قازاقستان قوعامىنىڭ شىڭىندا جۇرگەندەردىڭ باسىم بولىگى ءوزى نەمەسە اكە-شەشەسى اۋىلدان شىققاندار دەپ ايتساق قاتەلەسپەيمىز.
قازاق دالاسى تابيعي جولمەن دامىپ كەلە جاتقان جىلداردا اۋىلداردىڭ كولەمى, اسىرەسە سولتۇستىك وڭىردە ۇلكەن بولمايتىن. ولار مال باعۋعا شاقتالىپ, قالىڭ ورماننىڭ قويناۋىندا ەڭ كوپ دەگەندە 20-30 ۇيدەن عانا وتىراتىن ەدى. بۇل قونىستار مال وسىرۋگە جانە باعۋعا وتە ىڭعايلى بولاتىن. ىقشام اۋىلدىڭ بارلىق تۇرعىندارى دا جۇمىس ىستەپ, ناپاقاسىن ايىراتىن.
ال تىڭ كوتەرۋ جىلدارىندا قازاق دالاسىنىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار ەكەنىن, ونداعى قونىستار مال وسىرۋگە ىڭعايلانعانىن بىلمەگەن ن.حرۋششەۆ رەسەي مەن ۋكراينادان حالىقتى قاپتاتىپ توگىپ, اۋىلدىق مەكەندەرگە ادامدار سانىن اقىلسىز شەشىمدەرىمەن شەكتەن تىس تولتىرىپ جىبەردى.
ونىمەن شەكتەلمەي قازاقستان مەن سىبىردە 43 ملن گەكتاردان ارتىق جەردى جىرتقىزىپ تاستادى. ارينە ونىڭ قازاقستانعا پايدالى جاعى دا بولدى. تىڭ كوتەرۋ جىلدارىندا كسرو بيۋدجەتىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا بولىنگەن قاراجاتتىڭ 20 پايىزى قازاقستانعا قۇيىلدى. قانشاما تەحنيكا, قۇرىلىس ماتەريالدارى, جولدار مەن قۇرىلىستار سالىندى. بىراق زيانى دا زور بولدى. قازاقتىڭ انا ءتىلى كەلىمسەكتەردىڭ كەسىرىنەن تىعىرىققا تىرەلىپ, قۇرىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا قالعانىن بىلەمىز. شاعىن دەگەن سىلتاۋلارمەن بارلىق قازاق مەكتەپتەرى جابىلىپ, بالالارىن وقىتۋ ءۇشىن حالىق كەلىمسەكتەر سالدىرعان ۇجىمشارلار مەن كەڭشارلارعا كوشۋگە ءماجبۇر بولدى. ال ونداعى مەكتەپتىڭ ءبارى تەك ورىسشا ەدى.
باتىستان قاپتاتىپ اكەلگەن حالىق قازاقتىڭ مال جايىلىمدارىن قۇرتىپ, جىرتىپ تاستاعانىمەن قويماي مىڭداعان كەڭشارلار مەن ۇجىمشارلاردى كوبەيتىپ, اۋماقتارىن ۇلعايتا بەردى. اۋىل مەن قالانىڭ ايىرماسىن جويامىز دەپ, وندا قالالىقتارعا عانا ءتان قورا-قوپسىسىز ۇيلەر سالىندى. ءتىپتى كوپ قاباتتى ۇيلەر تۇرعىزعان جاعدايلار دا بولدى. ارينە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا جاقسى مەكتەپ, بالاباقشا, اۋرۋحانا ت.ب. ءبىر جاعىنان جاقسى. بىراق اۋىلدىڭ ەرەكشەلىگى, نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعىنا باعىتتالۋى, ال وعان جايىلىم مەن جەم-ءشوپ كەرەك ەكەنى ەسكەرىلمەدى. ءتيىمدى ەكونوميكا قۇرۋ ەمەس, جالپى ساياساتقا نەگىزدەلگەن ءداستۇرلى ەمەس شارۋا – استىق ءوسىرۋدى العا شىعارىپ, مال ونىمدەرىن ارتتىرۋدى ەكىنشى كەزەككە ىسىردى. بارلىق شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى وسى باعىتتا دامىدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وكىمەتتىڭ دوتاتسياسىمەن قالت-قالت ەتىپ تۇرعان وسى كەڭشارلار تۇگەلگە جۋىق قۇلاپ, اراسىندا قازىرگى زامانعا يكەمدەلگەن تالانتتى مەنەدجەرلەر عانا كەيبىر شارۋاشىلىقتاردى الىپ قالدى. سونىڭ وزىندە ولار اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سانىن ارتتىرۋ ارقىلى ەمەس, جۇمىسقا يكەمدى ادامداردى عانا تارتۋدىڭ ەسەبىنەن جاقسى ناتيجەلەر كورسەتۋدە. ماسەلەن, وبلىستاعى «دايىندىق اگرو», «نوعايباي» جشس رەسپۋبليكاعا بەلگىلى, وسى زامانعى وزىق شارۋاشىلىقتار. الايدا, ولارداعى ءتۇتىن سانى كوپ ەمەس, العاشقىسىندا الپىستان, ەكىنشىسىندە وتىزدان ارتىق قانا ءۇي بار.
سوندىقتان باياعى كەڭەستىك «اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سانىن ارتتىرۋ, ءۇي سانىن كوبەيتۋ» دەگەن سياقتى زياندى تاجىريبەدەن باس تارتۋ كەرەك. كەرىسىنشە ءوزىن-ءوزى اسىراۋعا شاماسى كەلىپ وتىرعان اۋىلدارعا جول تارتقان ءجون. ۇكىمەتتىڭ اۋىلعا جاسايتىن بار پايداسى وسىعان نەگىزدەلسە يگى بولار ەدى.
وكىنىشكە قاراي ەلىمىزدىڭ وسى سالانى قاداعالايتىن باسشىلارى ادام سانى ازايعان اۋىلداردى «بولاشاعى جوق» دەپ جويعىسى كەلەدى. وسىنىڭ ءوزى ولاردىڭ اۋىلدىڭ نەگىزگى فۋنكتسياسى نەدە ەكەنىن بىلمەي, كەڭەستەن قالعان كەمىس تاجىريبەنى تۇتىنۋدان العان «اقىل» سياقتى.
بەس-التى جىل بۇرىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردى دامىتۋ باسقارماسىندا ىستەيتىن جەرلەسىمىز, بۇرىنعى دەپۋتات م.تروشيحينگە بارىپ, تۋعان اۋىلىمىز تاۋاعاشقا جول سالۋ ماسەلەسىن ايتتىق. سوندا ول: «ادام سانى از ونداي اۋىلدارعا جول سالىنبايدى» دەدى. مىنە, وسىنداي پىكىر بارلىق شەنەۋنىكتەرىمىزدىڭ باسىنا كىرىپ العان. ال جەر كولەمى ۇلكەن, حالقىنىڭ سانى از, الايدا اۋىل شارۋاشىلىعى جاقسى دامىعان اۋستراليا, مالايزيا سەكىلدى ەلدەر شاعىن ەلدى مەكەندەردىڭ تۇكپىر-تۇكپىردە وتىرعانىن قالاپ, ولارعا جول سالىپ بەرگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە ولار وزدەرى دە ۇدايى دامىپ, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن دە جاقسى ءوندىرىپ وتىر.
تابيعي جولمەن دامۋدى ەسكەرسەك, اۋىل ەشقاشان ۇلكەن بولمايدى, بۇل ادامعا دا, شارۋاعا دا پايدالى. ال بالاسىن اۋدان ورتالىعىنان نەمەسە قالادان وقىتۋ, اۋرۋحاناعا جەتۋ, ۇلكەن ساۋدا ورتالىقتارىنا بارۋ, ءوز ونىمدەرىن وتكىزۋ ت.ت. ءۇشىن اۋىلدىقتارعا تەك جول كەرەك. اسىرەسە قازىرگى, ءار اۋلادا ءبىر-ءبىر جەڭىل كولىك دۇرىلدەپ تۇرعان زاماندا جولدان باسقا ەشتەڭە كەرەك ەمەس.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى