فارابيتانۋدىڭ قاينار باستاۋلارى

ءابۋ ناسىردىڭ «ولەڭ تۋرالى تراكتات» جازعانى بەلگىلى. كورنەكتى نەمىس شىعىس­تانۋشىسى موريس شتەين­شنەي­دەر دە (1816-1907) بۇل جايلى ءوز ەڭبە­گىندە اتاپ كورسەتكەن. اعىلشىن ءارابي­سى د.مارگوليۋس تە (1858-1940) «ەكىن­شى ۇستازدىڭ اتالعان تراكتاتتى جاز­عانىن ايتا كەلىپ, ونىڭ جوعالىپ كەت­كەنىنە قاتتى قىنجىلعان. 1970 جىلى ماسكەۋدەگى لەنين اتىنداعى كىتاپ­حانانىڭ ازيا جانە افريكا بولى­مىندە يتاليانىڭ «وريەنتو مودەرنو» (قازىرگى شىعىس) اتتى جۋرنالىن قاراپ وتىرىپ, ودان ارابيست ارتۋر دج.ار­بەر­ريدىڭ (1905-1969) 1936 جىلى ۇندىستانعا بارعان ساپارىندا وسى ەلدىڭ ۇلت­تىق كىتاپحاناسىنان («ينديا وففيس لەيبراري») ءال-ءفارابيدىڭ «ولەڭ تۋرا­لى تراكتاتىنىڭ» تابىلعانىن حابار­لاعانىن وقىعان ەدىم. ول كىسى تراك­تات كوشىرمەسىنىڭ ءXVىى عاسىرعا جاتا­تىنىن, ءسويتىپ ونىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ءۇندى ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا ساقتاۋ­لى ەكەن­دىگىن ايتقان. ءال-فارابي شىعار­ما­لارى­نىڭ باسىم كوپشىلىگى ءالى دە اراب تىلى­نەن اۋدارىلماي, زەرتتەلمەي جاتىر. استرونوميا, لوگيكا, اۋەز جايلى ەڭبەك­تەرى دە كۇنى بۇگىنگە دەيىن تەرەڭ زەرت­تەلە قويعان جوق. ال كەزدەيسوق قولعا العان زەرتتەۋشىلەر بولسا, ولاردى تەك شەت پۇشپاقتان عانا قاراپ ءجۇر. ءابۋ نا­سىردىڭ كوپتەگەن تۋىندىلارى دۇنيە ءجۇزى كىتاپحانالارىندا ساقتاۋلى, بىزگە بەيماعلۇم كۇيدە. دەمەك, ولاردى ىز­دەستىرۋ, جارىققا شىعارۋ, ءسويتىپ حالىق­تىڭ يگىلىگىنە اينالدىرۋ – زور مىندەت.

دۇنيە ءجۇزىنىڭ كوپتەگەن عالىمدارى ءابۋ ناسىردىڭ ءومىرى مەن شىعارمالارىن ورتاعاسىرلاردا-اق زەرتتەي باستاعان. مىنە, ول بۇگىنگە دەيىن جالعاستىرىلىپ كەلەدى. وسى رەتتە اراب جانە پارسى تىل­دەرىندە جازعان ان-ناديم (X ع.), ءال-بايھاقي (X ع.), دجامال اد-دين ءال-قيف­تي ء(Xىىى ع.), حادجي حاليفا (1657 ج. ق. ب.) جانە تاعى باسقالاردىڭ ەڭبەكتەرىن ەرەك­شە اتاپ وتكەن ءجون.

ءXىح عاسىردىڭ ورتا تۇسىنان باس­تاپ ءال-ءفارابيدىڭ ءومىرى مەن شىعار­ما­­شىلىعى كوپتەگەن ەۋروپا عالىم­دارىنىڭ نازارىن ەرەكشە اۋدارا باس­تادى. ءال-فارابي ىلىمىمەن جاقسى تانىس بولعان, ودان كوپ ۇيرەنگەن ماي­مونيد (1135-1204), روجدەر بەكون (1214-1294), لەوناردو دا ۆينچي (1452-1519), سپينوزا (1632-1677) تاعى باسقا كوپتەگەن باتىس ەۋروپا عالىم­دارى وتىرار پەرزەنتىنىڭ ءومىرى مەن ەڭبەكتەرىن ارنايى زەرتتەگەن.

ماسەلەن, وتكەن عاسىردا نەمىس عا­لىمدارى ي.كوزەگارتەن (1792-1860) مەن گ.زۋتەر (1848-1922) ءال-فا­­را­بي جونىندە ارنايى ەڭبەكتەر جاز­­عان. نەمىستىڭ ەكىنشى ءبىر كورنەكتى عا­لى­مى فريدريح ديەتەريتسي (1821-1903) 1888-1904 جىل­داردىڭ وزىندە-اق ء«ال-ءفارابيدىڭ فيلوسوفيالىق تراك­­­تاتتارى» دەپ اتالاتىن جيناقتى جا­رىق­­قا شىعارعان. وعان ءال-ءفارابي­دىڭ ءبىر­سىپىرا فيلوسوفيالىق شىعارما­لارى­نىڭ ارابشا تەكستەرى مەن ولاردىڭ نەمىس تىلىنە اۋدارىلعان نۇسقالارى ەنگەن.

ءۇشىنشى ءبىر نەمىس عالىمى كارل برو­كەلمان (1863-1956) 1886-1937 جىلدار اراسىندا «اراب ادەبيەتىنىڭ تاريحى» دەپ اتالاتىن بىرنەشە تومدىق بيو-بيبليوگرافيالىق ەڭبەگىندە ءابۋ ناسىر شىعارماشىلىعىنا دا ورىن بەرگەن. سونداي-اق امەريكا عالىمى دج.سارتون (1884-1950), تۇرىك عالىمدارى ا.سايى­لى مەن ح.ۇلكەن (1950 ج.) فارا­بي­تانۋ عىلىمىمەن شۇعىلدانعان. 1950 جىلى تۇركيا جۇرتشىلىعى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ قايتىس بولعانىنا 1000 جىل تولۋىن ۇلكەن سالتاناتپەن اتاپ وتكەن. تۇرىك عالىمدارى ءال-فارابي مۇ­راسىنىڭ ەداۋىر بولىگىنىڭ ارابشا تەكستەرىن تۇرىكشە, اعىلشىنشا اۋدارماسىمەن قوسا جاريالاعان.

امەريكاداعى پيتتسبۋرگ ۋنيۆەرسي­تەتى­نىڭ پروفەسسورى نيكولاس رەشەر دە ءال-فارابي جانە ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ عىلىمي مۇراسىن زەرتتەۋمەن اينالىس­قان. ن.رەشەر ۇزاق ىزدەنىس ناتيجەسىندە 1962 جىلى اعىلشىن تىلىندە «فارابي. اننوتاتسيالانعان بيبليوگرافيا» دەپ اتالاتىن اسا قۇندى ەڭبەگىن جاريالاعان. مۇندا مىڭ جىل بويىندا ءال-فارابي جو­نىندە كىم نە جازدى, ءال-فارابي شىعار­مالارى قاي تىلدەرگە اۋدارىلدى دەگەن ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارىلعان.

فرانتسۋز عالىمى رۋدولف ەرلانجە 1930-1935 جىلدارى ءال-ءفارابيدىڭ اسا ۇلكەن, ءارى تەرەڭ ماعىنالى «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابى» اتتى تراكتاتىن فرانتسۋز تىلىنە, وزگە دە عالىمدار نەمىس, اعىل­شىن تىلدەرىنە اۋداردى. مۇنىڭ ءوزى ءال-فارابي مۇراسىن ىزدەستىرۋ, اۋدارۋ, باستىرۋ, زەرتتەۋدە شەتەل عالىم­دارىنىڭ دا ايتارلىقتاي ەڭبەك ءسىڭىرىپ وتىرعانىنىڭ ايعاعى بولسا كەرەك.

ءابۋ ناسىر ءال-فارابي سياقتى ءىرى تۇل­عانىڭ ءومىرى جايىندا جاڭادان تا­بىل­­عان جازبا دەرەكتەر دە جوقتىڭ قا­سى. مۇنى وسى كۇنگى اراب, پارسى, تۇرىك عالىمدارى ءابۋ ناسىردىڭ ەش­كىم­­مەن ارالاسپاي, ءومىر باقي جاپادان جالعىز ءومىر سۇرگەنىمەن بايلانىستى­رادى. سون­دىقتان دا ءبىز ءۇشىن ۇلى عۇلا­ما­نىڭ تۇستاسى بولماعانىمەن, ودان ەكى-ءۇش عاسىر كەيىن عۇمىر كەشكەن زاحير اد-دين ءابۋ-ل حاسان ءال-بايھاكي (1099-1170), شامس اد-دين ءابۋ-ل ابباس اح­مەد يبن حال­ل­يكان (1211-1282), يبن ءابي ۋساي­بيعا (1203-1270) سەكىلدى باس-اياعى ءۇش-ءتورت شە­جىرەشىنىڭ ۇلى عۇلاما جونىن­دە جا­زىپ قالدىرعاندارى تاپتىرماس قازىنا.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ءال-فارابي مۇراسىن جان-جاقتى زەرتتەۋ بىزدە دە ءۇردىس الدى. ماسەلەن, ماسكەۋ مەن الماتىنىڭ ءھام تاشكەنتتىڭ عالىمدارى ءال-فارابي ەڭبەكتەرىن ورىس, قازاق, وزبەك تىلدەرىنە اۋدارۋ جۇ­مىس­تارىن قولعا الدى. ءال-ءفارابيدىڭ پال­ساپالىق, ماتەماتيكالىق, ساياسي-الەۋ­مەتتىك, لوگيكالىق جانە پوەزيالىق ەڭ­بەك­تەرى ورىس, قازاق, وزبەك تىلدەرىندە جا­رىق كوردى. ءال-فارابي مۇراسىن زەرت­­تەۋ ىسىنە ۆ.بارتولد, ە.بەرتەلس, ب.عا­­فۋروۆ, س.گريگوريان, ۆ.زۋبوۆ, ا.يۆانوۆ, ا.ساعادەەۆ, يۋ.زاۆادوۆسكي قاتىستى.

وتىرار وركەنيەتىنىڭ داۋىرلەۋ كەزىندە ومipگe كەلگەن ءابۋ ناسىر ءال-ءفارا­ب­يدىڭ تۋعان وتانى قازاقستاندا ۇلى ويشىلدىڭ مۇرالارىن جيناستىرۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارى (ە.كولماننىڭ «بولشەۆيك كازاحستانا» جۋرنالىنىڭ 1942 جىلعى 24-سانىندا جاريالانعان «ۆەليكوە ناسلەديە» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگىن ايتپاعاندا) نeگىزىنەن فارابيتانۋشى عالىم ا.ماشانوۆ پەن قازاق كسر Fىلىم اكادەمياسىنىڭ ورتا­لىق عىلىمي كىتاپحاناسىنىڭ ديرەك­تورى ن.احمەدوۆانىڭ 1960 جىل­عى 15 قاراشادا قازاق كسر عى­لىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.سات­باەۆقا ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مۇرا­لارىن عىلىمي ىزدەستىرۋ, جيناستىرۋ, كوشىرمەلەۋ, اۋدارۋ, زەرتتەۋ جۇمىس­تارىنا بايلانىستى كومەك سۇراپ جازعان حاتىنان باستالسا كەرەك.

ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ مۇراسىن زەرتتەۋ ىسىنە كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن فارابيتانۋشى عالىمداردىن بipi, بipeگeيi, ۇFA-نىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەci, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اعىن قاسىمجانوۆ ەدi.

ونىڭ ءابۋ ناسىر ءال-فارابي فيلوسو­فيا­سىنىڭ سيپاتى مەن ماعىناسىن, ونداعى پاراسات تۇجىرىمداماسىنىڭ ورنىن انىقتاپ جىكتەگەن «ويمەن ۇعى­نىل­­عان ءداۋىر», ء«ال-فارابي دۇنيە­تا­نى­­مىنداعى پاراسات ماسەلەسى» اتتى ەڭبەك­تەرى فارابيتانۋعا كوسقان ۇلكەن ۇلەس.

ول كىسى «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەديا­سى» اۆتورلارىنىڭ بipi رەتىندە «اراب فيلوسوفياسى», ء«ال-فارابي», «گول­لاند فيلوسوفياسى», «Fىلىم», ت.ب. عىلىمي تۇسىنىكتەمەلەر ىسپەتتى قۇن­دى دۇنيەلەر جازدى. كورنەكتى فيلو­سوف-عالىم انزور يۆانوۆپەن بipگe وتكەن XX عاسىردىڭ 70-جىلدارى چەحو­سلا­ۆاكيادا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارا­بيدىڭ لوگيكالىق تراكتاتتارىن قازاق­ستانعا الىپ كەلىپ, ۇلى عۇلاما تۋرالى رۋحاني قۇندىلىعىمىزدى بايىتتى.

ءا.مارعۇلان, ا.ماشانوۆ, و.جاۋ­تىكوۆ, ا.قاسىمجانوۆ, ا.كوبەسوۆ, ق.جا­رىق­باەۆ جانە تاعى باسقالاردىڭ باس­تاماسىمەن 1968 جىلى قازاق كسر عى­لىم اكادەمياسى جانىنان فارابي­تانۋ توبى قۇرىلدى. ونى كەزىندە ا.قاسىم­جانوۆ, ءا.نىسانباەۆ, م.بۋراباەۆ­تار باسقاردى. ولاردىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءابۋ ناسىردىڭ عىلىمي مۇراسىن تابۋ, ءتارجىمالاۋ, جارىققا شىعارۋ, ميكروفيلمدەر ءتۇسىرىپ, فوتوكوشىرمەلەر جاساپ, زەرتتەۋ سەكىلدى ءبىراز يگىلىكتى ىستەر اتقارىلدى. دوكتورلىق, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعالدى. عىلىمي كونفەرەنتسيالار وتكىزىلدى.

اعىن قاسىمجانوۆ ولاردىڭ («في­لو­سوفيالىق تراكتات», «الەۋمەتتىك-ەتيكالىق تراكتاتتار», «لوگيكالىق تراكتاتتار», ت.ب.) العى سوزدەرى مەن تۇسىنىكتەمەلەرىن جازدى.

فارابيتانۋشى عالىمنىڭ تاعى بip ەلەۋلى ەڭبەگى قازاق ۇلتتىق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە 1993 جىلى اشىلعان ء«ال-فارابي جانە قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مادەنيەتى» عىلىمي-زەرتتەۋ جانە وقۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىن باسقارۋى ەدى. اعىن قايتىس بولعاننان كەيىن بۇل ور­تالىقتى قىزى انەل ءازىمحان باسقاردى.

انەل دە اكە جولىن قۋىپ فارابيتانۋشى فيلوسوف عالىم بولدى. ماسەلەن, ونىڭ ء«ال-ءفارابيدىڭ فيلوسوفيالىق تارتۋى» دەگەن ەڭبەگى وتاندىق جانە شەتەلدىك شىعىستانۋشىلاردىڭ پىكى­رىنشە عىلىمي-فيلوسوفيالىق ويدىڭ الىبى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ دۇنيە­تانىمىن تۇتاستاي تالداۋعا ارنال­عان اسا قۇندى عىلىمي دۇنيە. ال ء«ار ءتۇرلى وركەنيەتتەر توعىسى جۇزەگە اسىپ جاتقان جەردىڭ رۋحىمەن ازىقتانعان (انەل ءازىمحان)» ءابۋ ناسىر ءال-ءفارا­بيدىڭ عىلىمي-فيلوسوفيالىق دۇنيە­تانىمىن زەردەلەۋگە كەز كەلگەن عالىم-فيلوسوفتاردىڭ قارىم-كابىلەت, وي داستانى جەتە بەرمەسى انىق.

ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ مۇراسىن جان-جاقتى, جوسپارلى تۇردە ىزدەس­تىرۋ, جيناستىرۋ, زەرتتەۋ جانە ونى عىلى­مي اينالىمعا ەنگىزۋ جۇمىستارى كەڭەستىك زاماندا قازاق كسر Fىلىم اكا­دەمياسىنىڭ فيلوسوفيا قۇقىق ينس­تيتۋتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇشى­مەن, اكادەميك ش.ەسەنوۆتىڭ جەتەك­­شىلىگىمەن جۇرگىزىلدى. ول كەزدە قازاق­س­تاننىڭ عىلىم اكادەمياسى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرامداس بولىگى بولعاندىقتان, ونىڭ عىلىمي ۇيىمداستىرۋشىلىق, عىلىمي-زەرتتەۋ, ۇيلەستىرۋ, حالىقارالىق عىلىمي فورۋمدار مەن كونفەرەنتسيالاردى وتكىزۋ, عىلىمي مامانداردى دايارلاۋ, ت.ب. جۇمىستارى وداقتىڭ Fىلىم اكادەميا­سىمەن تىعىز بايلانىستا جۇرگىزىلگەن ەدى. ارينە مۇنداي عىلىمي ۇيلەسىمدى بايلانىستىڭ قازاقستان عىلىمى ءۇشىن پايداسى زور بولدى. وسى وداقتىق ۇي­لەس­­تىرۋشىلىك بايلانىستا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ عىلىمي مۇرالارىن عى­لىمي-ىزدەستىرۋ, عىلىمي-جيناستىرۋ, عى­لىمي-زەرتتەۋ, عىلىمي-ءتارجىمالاۋ ماق­­ساتىندا ۇيىمداستىرىلعان شىعار­ما­­شىل عىلىمي ۇجىمنىڭ تاريحي عالا­­مات ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا ۇلى دا­نىش­­پاننىڭ ەسىمى العاش رەت ءوزىنىڭ تۋ­عان وتانى قازاقستانعا, وداقتاس رەس­پۋب­­لي­كا­لارعا كەڭىنەن تانىمال بولا باستادى.

ا.كوبەسوۆتىڭ ء«ال-فارابي» (الما­تى, 1971) جانە «ماتەماتيچەسكوە ناس­لە­ديە ال-فارابي» (الما-اتا, 1974), ا.قاسىمجانوۆتىڭ «ال-فارابي», (الما-اتا, 1974), سونداي-اق ء«ال-فارا­بي. الەۋمەتتىك-ەتيكالىق تراكتاتتار» (الماتى, 1975, 418 بەت (جيناق), س.ساتىبەكوۆانىڭ «گۋمانيزم ال-فارابي» (الماتى, 1975), «ال-فارا­بي و رازۋمە ي ناۋكە», (الما-اتا, 1975) (جيناق), ا.ل.كازيبەردوۆتىڭ «سوچينەنيا ابۋ ناسرا ال-فارابي ۆ رۋكوپيسياح ينستيتۋتا ۆوستوكوۆەدەنيا ان ۋزسسر». (تاشكەنت, 1975), «ۆوزۆراششەنيە ۋچيتەليا. و جيزني ي تۆورچەستۆە فارابي» (جيناق) (الما-اتا, 1975) ىسپەتتى ت.ب. كىتاپتار وقۋشىلارمەن قاۋىشتى.

موسكۆادا ء«ال-فارابي. ناۋچنوە تۆور­چەستۆو. سبورنيك ستاتەي». (موسكۆا, 1975, 191 بەت), تاشكەنتتە م.حايرۋل­لاەۆ­­تىڭ «فارابي. ەپوحا ي ۋچەنيە» ات­تى مونوگرافياسى (1975 جىلى, 351 بەت) جۇرت­­شىلىقتى قۋانىشقا بولەدى.

1975 جىلى الماتىدا «راۋان» باس­پاسىنان ءبىزدىڭ «قازاق دالاسىنىڭ جۇلدىزدارى (تاريحي-فيلولوگيالىق زەرت­تەۋ)» اتتى ەڭبەگىمىز جارىق كوردى. ون­دا قازاق دالاسىنىڭ عىلىم قۋ­عان دانا پەرزەنتتەرى, سونىڭ ىشىندە وتى­راردان شىققان 11 ءفارابيدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى دا عىلىمي اي­نالىمعا ەنگىزىلگەن. ا.يۆانوۆتىڭ «ۋچەنيە ال-فارابي و پوزنوۆاتەلنىح سپوسوبنوستياح», (الما-اتا, 1977), جازۋشى ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ موسكۆادا «ۆوزۆراششەنيە ۋچيتەليا يلي پوۆەست و سكيتانياح ابۋ ناسرا مۋحاممەدا يبن مۋحاممەدا يبن تارحانا يبن ۋزلاگ ال-فارابي ات-تۋركي» (موسكۆا, «سوۆەت­سكي پيساتەل», 1979, 239 بەت), ءا.دەر­بىساليەۆتىڭ ء«ال-ءفارابيدىڭ ەستەتي­كاسى» (الماتى, 1980) جانە «فارابي­تانۋ ارنايى كۋرسى» (الماتى, (1980), ا.قاسىمجانوۆتىڭ «ابۋ ناسر ال-فارابي» (الما-اتا, 1982), «و لوگيچەسكوم ۋچەني ال-فارابي» (جيناق) (الما-اتا, 1982), ە.جانىبەكوۆتىڭ ء«ال-ءفارابيدىڭ فيزيكالىق كوزقاراسى» (الماتى, 1983) ت.ب. كوزايىم بولدى.

ءال-ءفارابيدىڭ فيلوسوفيالىق, ماتە­ماتيكالىق, ساياسي-الەۋمەتتىك, تاري­حي-فيلوسوفيالىق, مۋزىكا مەن پوەزيا­­لىق جانە ت.ب. تراكتاتتارى ورىس, قازاق تىلدەرىنە اۋدارىلدى جانە «سو­تسيا­ل­نىە, ەتيچەسكيە ي ەستەتيچەسكيە ۆزگليادى ال-فارابي» (الما-اتا, 1984) سەكىلدى جەكەلەگەن ەڭبەكتەر دە حالىققا جەتتى.

1991 جىلى كەڭەس وداعى كۇيرەدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الدى. رەسپۋبلي­كا­مىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كوشباسشىسى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە ءال-فارابي اتى بەرىلدى. كوپ ۇزاماي وندا ءال-ءفارابيدىڭ ءومىرى مەن مۇرا­سىن زەرتتەيتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى اشىلدى. ونى كەزىندە ا.قاسىم­جانوۆ جانە ءا.دەربىساليەۆ, ا.قاسىم­جانوۆا­لار باسقاردى. قازىر وعان پروفەسسور ج.التاەۆ جەتەكشىلىك ەتۋدە.

ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت ۇلى عالىم مۇراسىن زەردەلەۋگە ارنالعان 1994 جىلى ء«ال-ءفارابيدىڭ شىعىس حالىقتارىنىڭ عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ تاريحىنداعى ورنى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەو­ريالىق كونفەرەنتسيا وتكىزدى. بايان­دامالار ء«ال-فارابي جانە رۋحاني مۇرا» دەگەن اتپەن سول جىلى جاريالاندى (جالپى رەداكتسياسىن باسقارعان ءا.دەر­بىساليەۆ, ا.قاسىمجانوۆ). ۋني­ۆەر­سيتەت الدىنا ۇلى عالىمنىڭ ەسكەرت­كىشى قويىلدى.

وسى جىلدارى سونداي-اق م.بۋرا­باەۆتىڭ «وبششەستۆەننايا مىسل كازاح­ستانا ۆ 1917-1940 گگ.» (الما-اتا, 1991), «ال-فارابي. يزبراننىە تراكتاتى», (الما-اتا, 1994) اتتى ەڭبەكتەرى سۇيىن­شىلەندى. 2000 جىلى الماتىدا اكا­دەميك ءا.نىسانباەۆ باستاعان عالىم­داردىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «ناسلەديە ال-فارابي ي ميروۆايا كۋلتۋرا» اتتى حالىقارالىق كونگرەسس ءوتتى. بايان­دا­مالار مەن ماقالالار سول جىلى «ناسلەديە ال-فارابي ي ميروۆايا كۋلتۋرا: ماتەريالى مەجدۋنارودنوگو كونگرەسسا» ناسلەديە ال-فارابي ي ميروۆايا كۋلتۋرا» (الماتى, 2001, 475 بەت) دەگەن اتپەن جۇرت قولىنا ءتيدى.

ءال-فارابي مۇراسىن زەرتتەۋ ءىسى وسىمەن توقتاعان جوق.

ۇلى ويشىلدىڭ تۋعانىنا 1130 جىل تولۋىنا ارنالعان حالىقارالىق عىلى­مي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا ونىڭ تۋعان جەرى وتىراردا دا ۇيىمداستىرىلدى. ماتەريالدارى «عۇلاما. ويشىل. ۇستاز. ءال-ءفارابيدىڭ تۋعانىنا 1130 جىل تولۋىنا ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى (الماتى, 2001, 215 بەت)» دەگەن اتپەن كىتاپ بوپ شىقتى.

2004 جىلى تۇرىك عالىمى پروفەسسور, دوكتور, پروف. ياشار ايدىن ۇلىنىڭ انكارادا شىققان «Farabi» اتتى ەڭبەگى (Yaşaz Aydinli. Farabi. Istanbul, 2008, 190-بەت) قازاقستانعا جەتسە, 2005 جىلى «الەمدىك فيلوسوفيالىق مۇرا» سە­رياسىمەن ء«ال-فارابي مەن يبن سي­نا فيلوسوفياسى» اتتى (الما­تى, 2005, 556 بەت) ۇجىمدىق جيناق جا­ريا­­لاندى (قۇراستىرعاندار ت.عابي­توۆ, ع.قۇر­مانعاليەۆا, ساراپشى س.نۇرمۇراتوۆ).

ك.تاجىكوۆانىڭ «ابۋ ناسر ال-فارابي. كنيگا بۋكۆ» (الماتى, 2005) اتتى دۇنيەسى دە ءوز باعاسىن الدى.

كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, عالىم مۇحتار قۇل-مۇحاممەد سيرياعا ارنايى بارىپ, ۇلى عالىم زيراتىنا تاعزىم ەتتى. سول ساپارى جايلى قازاق, ورىس تىلدەرىندە تانىمدىق, كولەمدى زەرتتەۋ ماقالا جازدى.

2006 جىلى ەلىمىزدىڭ ءبىر توپ زيا­لىلارى (اكادەميك ت.قوجامقۇلوۆ, ءا.قۇرتاەۆ, ج.نۇسقاباەۆ, ن. جۇماشەۆ) مەنىڭ جەتەكشىلىگىممەن سيريادا بولىپ, ورتاعاسىرلىق تاريحشى يبن حالليكان جازعانداي داماسكىدەگى «باب اس-ساعير» قابىرستانىنداعى وتىراردىڭ ۇلى پەرزەنتىنىڭ زيراتىنا تۋعان جەر توپىراعىن سالدىق.

2007 جىلى سيريادا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ رەسمي ساپارمەن بولدى. دەلەگاتسيا قۇرامىندا مەن دە بولدىم. «باس اس-ساعيردە» ەلباسى ۇلىعا تاعزىم جاساپ, قۇرمەت كورسەتتى. ارنايى قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ, كەسەنە (مادەني ورتالىعى دا بار) سالدىرتتى. ول بيىل اشىلسا كەرەك.

وڭتۇستىك قازاقستان اكىمدىگى 2007 جىلى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى مەن عىلىمي ەڭبەكتەرىن ناسيحاتتاۋ جانە جاس ۇرپاقتى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋگە ارنالعان «الەم تانىعان وتىرار ازاماتى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-كونفەرەنتسيا وتكىزدى.

2008 جىلى اكادەميك ءا.نىسان­باەۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابى» اتتى تراكتاتى تۇڭعىش رەت قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ جارىققا شىقتى ء(ابۋ ناسر ءال-فارابي. مۋزىكا تۋرالى ۇلكەن كىتاپ. الماتى, 2008, 751 بەت).

2009 جىلى الماتىدا ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 75 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. باياندامالارى ء«ال-فارابي: فيلوسوفيا. مادەنيەت. ءدىن. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ 75 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى» دەگەن اتپەن جيناق بولىپ باسىلىپ شىعىپ, جۇرت نازارىنا ۇسىنىلدى.

وتىرار اۋدانىنىڭ اكىمدىگى 2010 جىلى كۇزدە (قىركۇيەك) ۇلى عالىم مۇراسىنا ارنالعان تاعى ءبىر حالىق­ارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزدى. ءسويتىپ ەلىمىزدە جانە وزگە دە مەملەكەتتەردە ءال-فارابي مۇراسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق باسەڭسىگەن ەمەس. ءابۋ ناسىر ءال-ءفارا­بيدىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ بىرقاتارىن مەن دە الەمدىك كىتاپحانا, ارحيۆتەردەن, مۋزەيلەردەن, جەكە كىسىلەردىڭ قولىنان ىزدەپ تاۋىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدىم.

قازاقستاندىق فارابيتانۋدىڭ قالىپ­تاسۋى مەن دامۋىنا ءار كەزەڭدە ۇل­كەن ۇلەس قوسقان ءا.مارعۇلان, ا.ماشانوۆ, و.جاۋتىكوۆ, ا.قاسىم­جانوۆ, م.بۋراباەۆ, ءا.دەربىسالى, ءا.نى­سانباەۆ, ا.كوبەسوۆ, ك.جا­رىق­باەۆ, س.ق.ساتىبەكوۆا, A.M.كە­نەسارين, گ.قويانباەۆا, F.قۇر­­­مان­عاليەۆا, ا.تاۋكەلوۆ, ع.ساپار­عاليەۆ, ا.ۋرازبەكوۆا, ن.سە­يتاح­مەتوۆا, ا.قاسىمجانوۆا, ا.يۆانوۆ, ت.ب. ەسىمدەردى اتاپ ءوتۋ پارىز.

سونداي-اق قازاقستاندا فارابيتانۋ جۇمىسىنا باسشىلىك, جەتەكشىلىك جا­ساعان اكادەميكتەر ق.ساتباەۆ پەن ش.ەسەنوۆتىڭ ەسىمدەرىن ەرەكشە اتاۋ كەرەك.

ال ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ كىندىك قانى تامعان وتىراردا اسانتاي ءالىموۆ­تىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتىرار مەم­لەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيى اشىلىپ, ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ تۋعان قالاسى زەرنۋك-وكسۋس-ۋاسيدج جانە وتىرار القابىنداعى باسقا دا ورتاعاسىرلىق قالا جۇرتتارى ارحەو­لوگيالىق ەسكەرتكىش رەتىندە قورىققا الىنىپ, ارحەولوگيالىق قازبا, قايتا جاڭعىرتۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ, مادەني اعارتۋشىلىق جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بۇل ءۇشىن ءبىز قوعام, مەملەكەت قاي­راتكەرى, ەتنوگراف عالىم وزبەكالى جانى­بەكوۆكە, اتاقتى ارحەولوگ عالىمدار ك.اقى­شەۆكە, ل.ەرزاكوۆيچقا, ك.باي­پاكوۆقا, م.قوجاعا, وتىرار مەم­لە­كەت­تىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيى­نىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى اۋەلحان ەس­جانوۆقا ۇلكەن العىس ايتۋعا ءتيىستىمىز.

سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي پارمەنى­مەن قابىلدانعان «مادەني مۇرا» مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ابدۋللا جۇماشەۆتىڭ نەگىزىن قالاپ, ۇيىمداستىرۋىمەن, وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىسى اكىمىنىڭ 2011 جىلعى 3 ناۋ­­رىز­داعى №43 قاۋلىسى, وبلىستىق مادە­نيەت باسقارماسىنىڭ بۇيرىعىمەن 18 ناۋ­رىزدا تۇڭعىش رەت «رۋحانيات – ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مۇراجايى» مەم­لەكەتتىك كوممۋنالدىق قازىنالىق كاسىپ­ورنى اشىلدى. مۇراجايدىڭ قۇرىلۋى مادەني مۇرامىزعا, الەمدە تەڭدەسى جوق ۇلى ويشىل عۇلاما, زامانىمىزدىڭ اريستوتەلى, جەرلەسىمىز ءابۋ ناسىر ءال-فارابي قۇندىلىقتارىنا دەگەن قۇرمەت.

ءابساتتار قاجى دەربىسالى,

ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, جوعارى مەكتەپ عا-نىڭ اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور