وتكەن جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا كوپتەگەن وزگەرىس بولدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ كودەكسىنە ۇسىنىلىپ وتىرعان تۇزەتۋلەر مەن وزگەرىستەر حالىق اراسىندا پىكىرتالاسقا ۇلاستى. وسى ورايدا الماتىعا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان ءبىرتانوۆ ارنايى كەلىپ, باق وكىلدەرىمەن بەيرەسمي جاعدايدا كەزدەسىپ, مەديتسينا سالاسىندا قوردالانعان ماسەلەلەر توڭىرەگىندە اڭگىمە قوزعاعان ەدى.
س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن باسقوسۋعا «الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى» اق توراعاسى ايباتىر جۇماعۇلوۆ تا قاتىستى. بىردەن ايتا كەتۋ كەرەك, ءبىرىنشى بولىپ ءسوز العان مينيستر ە.ءبىرتانوۆ ادەتتەگىدەي بارلىق ماسەلەدەن حاباردان ەكەنىن جانە ونىڭ ءبارىن رەتكە كەلتىرۋ ءۇشىن وتە كوپ جۇمىس ىستەۋ قاجەتتىگىن جاسىرعان جوق. ماسەلەن قازىر ەلىمىزدە مەديتسينالىق قىزمەتپەن قامتاماسىز ەتەتىن 2 مىڭ مەكەمە بار, ونىڭ 60%-ى جەكەمەنشىكتە. ەندەشە, باسەكە بار جەردە ساپا دا بولۋى كەرەك.
ەلىمىزدىڭ باس دارىگەرى الدىمەن ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋدەگى ولقىلىقتارعا ويىستى. مىسالى, ناۋقاستاردىڭ كوپشىلىگى وزىنە تەگىن ءدارى تيەسىلى ەكەنىن بىلە بەرمەيدى. وسى ماسەلەدە بارماق باستى, كوز قىستى جاعدايلار تۋىنداماۋ ءۇشىن مينيسترلىك كەز كەلگەن دارىگەرلىك ەم تاعايىنداۋ تمككك مەن ءمامس اياسىندا تەگىن بولۋىنا جانە بارلىق دارىگەرلەر ەلەكتروندى رەتسەپتىگە تولىق كوشكەنىن كوزدەيدى.
– ءبىز ءدارى-دارمەكتەردىڭ ءتىزىمىن ۇدايى تولىقتىرىپ وتىرامىز. ال كوپشىلىك تەندەر ءوتتى, قاڭتار ايىندا ەمدىك پرەپاراتتار توپ ەتىپ تۇسە قالادى دەپ ويلايدى. جوق, ءىس جۇزىندە تەندەر جىل بويى, اپتا سايىن وتەدى. ويتكەنى بىرىنشىدەن ۇنەمى جاڭا دارىلەردى قوسىپ وتىرامىز. مىسالى, وتكەن جىلى ونكولوگياعا قارسى 20 شاقتى پرەپارات قوسىلدى. بۇل وڭاي ءىس ەمەس, بىرنەشە دەڭگەيدەن تۇراتىن تولايىم ۇدەرىس. الدىمەن فورمۋليارلىق كوميسسيانىڭ وتىرىسى بولادى. ۇلتتىق فورمۋليار مەن ماماندار ەمدىك جاعىنان جانە ەكونوميكالىق جاعىنان قانداي ءدارى-دارمەكتەردىڭ ءتيىمدى ەكەنىن دالەلدەيدى. ەكىنشى كەزەڭدە ونى بيۋدجەتكە قوسۋ كەرەك, ءۇشىنشى – ساتىپ الۋ تىزىمىنە ەنەدى, بۇيرىقتارعا پرەپاراتتاردى كىرگىزۋ – وتە ماڭىزدى. مۇنسىز ول ءسىزدىڭ قولىڭىزعا تۇسپەيدى, – دەيدى مينيستر.
ناتيجەسىندە بۇل جۇمىستار ايلارعا سوزىلادى. ويتكەنى سىبايلاستىققا قارسى ساراپتاما جاسالۋى كەرەك. مينيسترلىك بەكىتەتىن تەگىن ءدارى-دارمەكتەردىڭ ءتىزىمى بار بارلىق بۇيرىقتار سايتتاردا جاريالانىپ, قوعامدىق كەڭەستىڭ, ءتيىستى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ كەلىسىمىن الۋى ءتيىس. مۇنان كەيىن ادىلەت مينيسترلىگىندە تىركەلىپ, تاعى دا تەكسەرۋدەن وتەدى. سوندىقتان دا كەز كەلگەن پرەپاراتتى ساتىپ الۋعا بىردەن شەشىم شىعارىلا سالمايدى.
مينيستر مەملەكەتتى ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ تاعى ءبىر تۇيتكىلىن اتادى. ماسەلەن, بيىل مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ەسەبىنەن قوسىمشا قوماقتى قاراجات بولىنگەن. «بىراق ءبىز قانشا ءدارى-دارمەك كەرەك ەكەنىن دە بىلمەيمىز. ويتكەنى دارىلەر رەتسەپتسىز ساتىلا بەرەدى. مىسالى, دارىگەر بالاعا پاراتسەتامول جازىپ بەردى دەلىك. ال ەلىمىزدە شامامەن قانشا بالا پاراتسەتامول ىشەتىنىن بىلمەيمىز. ويتكەنى, ونى ەسەپكە الاتىن ءبىر جۇيە مەن رەتسەپت بولعان جوق. پاراتسەتامولدان بۇرىن رەتسەپتىسىز ساتىلاتىن كۇشتى انتيبيوتيكتەر شە؟ سوندىقتان دا الدىن الا جىلىنا قانشا ءدارى-دارمەك ساتىپ الۋ قاجەتتىگىن اكىمدىكتەردەن سۇراساڭ, ولار ەمحانالارعا, ەمحانالار ۋچاسكەلەرگە, ولار ودان ءارى جەكە دارىگەرلەرگە سىلتەيدى».
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, دارىگەرلەر دە وزدەرىنىڭ پاتسيەنتتەرىنە قانداي جانە قانشا كولەمدە ءدارى-دارمەكتەر كەرەك ەكەنىن بىلە بەرمەيدى. ال تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىنسىز بۇل ماسەلەنى رەتتەۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان سوڭعى ەكى جىلدا ينتەنسيۆتى تۇردە, شاپشاڭ ءارى قيىندىقپەن تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر.
ءدارى-دارمەكتەردى رەتسەپتىمەن بوساتۋعا جانە بيىلدان باستاپ ەنەتىن ەلەكتروندى رەتسەپتىلەرگە قاتىستى بارلىق رەفورمالار ناۋقاستارعا تەگىن پرەپاراتتار تاراتۋدا الدىن الا قانشا ءدارى-دارمەك ساتىپ الۋ قاجەتتىگىن ءبىلۋ ءۇشىن قاجەت. كەيدە ءدارى-دارمەك جىل اياعىنا دەيىن جەتپەي قالىپ, ابىگەر وسىدان تۋىندايدى. شىن مانىندە بۇل ماسەلەدە اۋقىمدى جۇمىس ءجۇرىپ جاتادى. ايماقتاردى ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ, ءدارى-دارمەك شىعاراتىن, تاسىمالدايتىن, دەلدالدىق ەتەتىن كومپانيالارمەن جۇمىس شاش-ەتەكتەن. كەيدە قامتاماسىز ەتۋشىلەر تەندەرگە قاتىسپاي, وزدەرى بەلگىلەگەن باعاعا تۇرىپ الاتىن كەزدەر دە بولادى. وسى كەزدە ءدارى-دارمەك تاپشىلىعى تۋىندايدى. ناتيجەسىندە, باعانى فورمۋليارلىق كوميسسيا انىقتايتىندىقتان, بۇل پروتسەسس قايتا باستالادى. باسقا ەلدەر ۇسىناتىن باعالار سالىستىرىلادى. بۇل وتە جاۋاپتى جۇمىس. ءبىر ءدارى 10 تەڭگەگە عانا قىمبات بولسا دا, مەملەكەت ءۇشىن ساتىپ العان كەزدە ميلليوندارعا اينالادى.
قىسقاسى, ءدارى-دارمەك ساتىپ الۋ ۇدەرىسى ۇدايى جۇرەدى. قازىر كەرەكتى پرەپاراتتاردىڭ 90 پايىزى ساتىپ الىنعان. بىراق ونىڭ ءتىزىمى ءالى دە ۇلعايا بەرمەك, ويتكەنى ءالى دە 60 شاقتى پرەپاراتتى فورمۋليار تىزىمىنە ەنگىزەتىن بۇيرىق ءوز كەلىسىمىن كۇتىپ جاتىر ەكەن.
– اينالىپ كەلگەندە, ءبىز تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمى مەن ءمامس اياسىنداعى دارىگەرلەردىڭ بارلىق تاعايىنداعان ەمى تەگىن بولۋىنا قول جەتكىزۋىمىز كەرەك, – دەيدى ەلجان ءبىرتانوۆ.
قىسقاسى, اتالعان سالادا ادالدىق پەن اشىقتىق ورناۋى ءۇشىن ەلەكتروندى رەتسەپتۋرا جۇرگىزۋ قاجەت. ء«بىز ءوزىمىز دە تالاي رەت ءدارى-دارمەكتەر باقىلاۋسىز وتىرىك ناۋقاستارعا تاعايىندالىپ, بۇل پرەپاراتتار جەكەمەنشىك سەكتورعا, دارىحانالارعا, ءتىپتى شەتەلگە جونەلتىلەتىنىن ايتىپ تا, جازىپ تا جۇردىك. ويتكەنى وتە قىمبات پرەپاراتتار بار. ەگەر ءبىر قۇتىنىڭ باعاسى 1,5 ميلليون تەڭگە بولسا, ونىڭ ومىرلىك ماڭىزى بار ەكەنىن دە ۇمىتپاۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن ءبىزدى تالاي رەت سىنعا دا العان. بىراق بۇل ماسەلەلەردى انىقتاپ, جاريا ەتتىك. بۇل نە ءۇشىن قاجەت؟ سەبەبى وسى ىسكە ارالاسقان ادامدار كۇندەردىڭ كۇنىندە تەرگەۋشى ەسىگىن قاعاتىنىن ءبىلۋى قاجەت», دەدى مينيستر.
كوررۋپتسياعا كەلەتىن بولساق, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى بارلىق ايماقتا تەگىن پرەپاراتتار بەرىلگەن پاتسيەنتتەر اراسىندا اراگىدىك SMS ساۋالناما جۇرگىزىپ كورگەندە, ءدارى-دارمەكتەردىڭ 7%-ى قولدى بولعانىن انىقتاعان. ال بۇل ۇرىلار دارىلەردى عانا ەمەس, ادامداردىڭ ومىرلەرىن دە ۇرلايدى.
ال ستاتيستيكا بويىنشا, 2018 جىلى تەگىن ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتىلەتىندەر سانى ازايسا, بۇل جۇيەنى وتىرىك ناۋقاستاردان ارىلتقاننىڭ ناتيجەسىندە جۇزەگە استى. دەگەنمەن قازىر ولاردىڭ سانى قايتادان كوبەيىپ كەلەدى. بىزدە وتكەن جىلى ەسەپكە الىنعان ديابەتيكتەر مەن گيپەرتونيكتەر سانى 30 پايىزعا ءوستى. ارينە, ەپيدەميا جۇرگەن جوق. ءجاي ناۋقاستاردىڭ ءبىر بولىگى تىركەلمەستەن, وزدەرى اقىلى ەمحانالارعا قارالىپ, ءدارى-دارمەكتەردى وزدەرى ساتىپ الىپ جۇرگەن. قازىر ءبىز ولاردىڭ بارلىعىن ەسەپكە الىپ, مالىمەتتەر بازاسىنا ەنگىزدىك. ەندى كوپتەگەن ناۋقاس وزىنە تەگىن ءدارى-دارمەك تيەسىلى ەكەنىن بىلەدى. قازىر مينيسترلىك مالىمەتتەر بازاسىن ءبىر ىزگە تۇسىرە باستادى, تەگىن رەتسەپتىلەر سانى جىلىنا 3 ميلليونعا جەتتى, دەيدى مينيستر.
ورايى كەلىپ تۇرعاندا ايتا كەتۋ كەرەك, مەديتسيناداعى الاياقتىق بارلىق ەلدەردە بار. سوندىقتان دا ساقتاندىرۋ كومپانيالارى بارلىعىن تەكسەرەدى. ايتپەسە بۇكىل تولەمدەر مەن شىعىندارعا ولاردىڭ شاشى دا جەتپەگەن بولار ەدى. سوندىقتان دا قازىر ءاربىر سىرقاتتىلىق جونىندەگى قۇجات, ءاربىر رەتسەپت, ءاربىر مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ باعاسى, ءدارى-دارمەك, كومپيۋتەرلىك توموگرافيا, ۋدز, ءبارى دە ەلەكتروندى تۇردە تىركەلە باستادى. ەمدەلىپ جاتقان ناۋقاستاردىڭ تاريحى ەلەكتروندى نۇسقادا جۇرگىزىلەدى. قىسقاسى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ وڭايلىقپەن ءجۇرىپ جاتقان جوق. وسىنىڭ بارلىعىنىڭ استارىندا اقشا مەن ادام ءومىرى جاتىر. ال قاراپايىم حالىققا ەلەكتروندى ۇكىمەت ارقىلى ءوزىنىڭ ەلەكتروندى قۇجاتتارىنا جول اشىلدى. بىلگەنگە بۇل دا اسا ماڭىزدى. بۇل جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ كەلگەن جۇيەگە ۇنامايتىنى تاعى بەلگىلى.
سەبەبى كەيدە ەبىن تاپقان ساۋ ادامدار اۋىردىم دەگەن قۇجاتتاردى ساتىپ الىپ جاتادى. بولماسا اۋرۋحانالاردا جاسالاتىن وتالاردىڭ باعاسى مەن شىعىنىن كوتەرۋ ءۇشىن وتىرىك دياگنوزدار قويىلادى. سوندىقتان دا ءمامس ءىسىن ساپالى جۇرگىزەمىز دەسەك, مەديتسيناداعى باقىلاۋ بارلىق سالادان دا وزەكتى.
جوعارىدا ەلىمىزدە مەديتسينالىق قىزمەتپەن قامتاماسىز ەتەتىن 2000 مەكەمە بار ەكەنىن اتادىق. مينيستر ايتىپ وتىرعان شارالار اۋداندار مەن اۋىلدارعا دەيىن قامتيدى. قامتاماسىز ەتۋشىلەرگە پاتسيەنتتىڭ ساقتاندىرىلعان, ساقتاندىرىلماعانى جونىندەگى مالىمەتتەر بازاسى قولجەتىمدى. ال مينيسترلىك كورسەتىلگەن ءاربىر قىزمەت تۋرالى اقپاراتتى الىپ وتىر. مۇنان ءارى قاراي بۇل جۇمىستار تەك جەتىلدىرىلىپ, باقىلاۋ كۇشەيە تۇسپەك. اينالىپ كەلگەندە مينيسترلىك قانا ەمەس, ءاربىر ادام ءوزىنىڭ ەلەكتروندى قۇجاتى ارقىلى اناليزدەرىن, تاعايىندالعان ەم تۇرلەرىن, قابىلداعان ءدارى-دارمەكتەرىن كورىپ وتىرۋى كەرەك. دەنساۋلىق سالاسىنىڭ قىزمەتى اشىق تا ءادىل بولۋى ءۇشىن ءىس وسىلاي ءجۇرۋى ءتيىس.
مينيستر حالىققا دەنساۋلىق كەرەك بولسا, ەل مەديتسينانىڭ دامىعانىن, ونىڭ قىزمەتىنىڭ ءتيىمدى بولعانىن قالاسا, وندا وزىنە ءوزى دارىگەر بولىپ, دياگنوز قويۋدى دوعارعانى ءجون ەكەنىن جەتكىزدى. ويتكەنى كەيدە ادامدار ماماندارمەن ويلاسپاي كەرى اسەرى كۇشتى انتيبيوتيكتەردى ساتىپ الىپ جاتادى.
كەزدەسۋدە كوتەرىلگەن ماسەلە, قويىلعان سۇراق از بولعان جوق. باقىلاۋ كەڭەسىنە بيزنەس پەن قوعام بەلسەندىلەرىن تارتۋ, دارىگەرلەردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ دە تالقىلاندى. ويتكەنى ءبىر حيرۋرگ كۇنىنە 10 وتا جاساسا, وتا جاسامايتىن دا حيرۋرگتەر بار. سول سياقتى اتا-انالاردىڭ بالالارىنا ەكپە جاساتۋعا ءجيى قارسى بولا باستاعانى, دونورلىققا مۇقتاج ناۋقاستار ماسەلەسى, بالالار اراسىنداعى ءولىم-ءجىتىم, الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ۇرەي تۋعىزاتىن جالعان اقپاراتتار, قىسقاسى كوپ ماسەلە قامتىلدى.
الماتى