قازاق تاريحي شەجىرەسىنىڭ ەلىمىزگە بەلگىلى مامانى وتەگەن قويشيەۆتىڭ «ايتەكە ءبيدىڭ شىن بەينەسى قانداي؟» دەگەن ماقالاسى بۇگىنگى قازاق قاۋىمىن ەلەڭ ەتكىزەرىنە كۇمان جوق. ءبىز بۇل ماقالانى العاش رەت ء«جالاڭتوس ءباھادۇر – تاريحي تۇلعا» اتتى دەرەكتى جيناقتان وقىدىق. بۇل كىتاپتىڭ باسپادان شىعۋىنا دەمەۋشى بولعان – دارىگەر, عالىم عاني سماحان ۇلى ەكەن. ول بىزگە اتالعان كىتاپتىڭ ءبىر داناسىن سىيلادى. ەڭ تاماشاسى, اقىن سارداربەك قوجاعۇلدىڭ ء«باھادۇر ءجالاڭتوس» اتتى كىتابىندا باسىلعان ايتەكە ءبيدىڭ جاڭا سۋرەتىن قولىمىزعا ۇستاتقانى بولدى.
ءو.قويشيەۆتىڭ ماقالاسىن وقىپ, اۆتورمەن تانىسپاققا ۇمتىلدىق. وكىنىشكە قاراي, وتەگەن مىرزا 2019 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا ومىردەن وزىپ كەتكەن ەكەن.
اتالعان ماقالانىڭ ءدال وسى نۇسقاسىن اۆتور ءارتۇرلى باسىلىمداردا ءۇش رەت جاريا ەتكەن ەكەن: العاش رەت «دات» گازەتىنىڭ 1998 جىلعى 3 قىركۇيەگىندەگى 18-سانىندا باسىلعان; ەكىنشى رەت 2008 جىلى «مۇسىلمان» جۋرنالىنىڭ 2-سانىندا جاريالانعان; ءۇشىنشى رەت 2018 جىلى ء«جالاڭتوس ءباھادۇر» اتتى جيناققا ەنگىزىلگەن. سوڭعى جاريالانىمدا اۆتور 20 جىل ىشىندە ايتەكە ءبيدىڭ سۋرەتىنە ەشبىر جاننىڭ نازار اۋدارماعانىنا اجەپتەۋىر رەنىش بىلدىرگەن ەكەن. مارقۇمنىڭ بۇل رەنىشى ورىندى-اق. ويتكەنى قويشيەۆ ءۇشىن وكىنىشتىسى سول, ايتەكە ءبيدىڭ جاڭا سۋرەتىن ەشبىر ادام انىقتاۋعا ۇمتىلماعان, تەك كەيبىر اۆتورلار سۋرەتتىڭ استىنا «بالەنشە سالدى» دەپ جازۋمەن شەكتەلىپ, ەشقانداي دالەلسىز جاريالاۋدى ادەتكە اينالدىرعانداي.
اۆتور ماقالاسىندا ايتەكە ءبيدىڭ سۋرەتىن ءتىرى كەزىندە العاش رەت 1698 جىلى يسپانيا سۋرەتشىسى حۋان حاريس سالدى دەپ جازادى. بۇعان سەنۋگە بولادى. بىراق سودان بەرى 300 جىلدان ارتىق ۋاقىت ءوتتى, سوندا بۇل سۋرەت (يسپانيادا ما, الدە قازاقستاندا ما) قالاي ساقتالىپ, قالاي بىزگە جەتكەنى تۋرالى اۆتور ناقتى جازباعان. بۇل ارادا ماقالانىڭ تاعى ءبىر تۇسىنىكسىز جەرى – ول سۋرەتتى سالۋ مەرزىمىن ءامىر تەمىردىڭ بيلىگى كەزىندەگى حالىقارالىق ۋاقيعامەن بايلانىستىرعانى. شىندىعىنا كەلگەندە ءامىر تەمىر XIV عاسىردىڭ ادامى, ال سۋرەتتى سالعان XVII عاسىردىڭ ادامى.
جالپى, يسپانيا كورولىنىڭ XIV-XVII عاسىرلار اراسىنداعى ارحيۆىندەگى باسقا دا ساقتالىپ قالعان سۋرەتتەردى ورتالىق ازيا مەن قازاقستان جەرلەرىندەگى ورتاعاسىرعا بايلانىستى قازىپ العان باس سۇيەكتەردەن انتروپولوگيالىق قالپىنا كەلتىرىلگەن بيۋستەرمەن ءوزارا سالىستىرىلسا, بۇل ءبىراز تاريحي تۇلعالاردىڭ بەينەسىن انىقتاۋعا سەپ بولار ەدى.
دەگەنمەن دە قويشيەۆتىڭ جاريالاعان ايتەكە ءبيدىڭ سۋرەتىن ەسكەرۋسىز قالدىرۋعا بولمايدى. ويتكەنى بۇل اراداعى ەڭ باستى فاكتور ايتەكە ءبيدىڭ 1698 جىلى سالىنعان پورترەتى مەن ونىڭ 2005 جىلى وزبەكستاننىڭ نۇراتا زيراتحاناسىنداعى قابىردەن قازاقستان انتروپولوگتارى قازىپ العان باس سۇيەگى ارقىلى قالپىنا كەلتىرىلگەن ءبيۋستىڭ ءوزارا ۇقساستىعىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. باستى ماسەلە اتالعان پورترەت پەن ءبيۋستى ءوزارا سالىستىرۋ. بۇل ارادا مىنا ءبىر جايدى ەسكەرۋ قاجەت. سۋرەتشى ادامنىڭ بەينەسىن سالعاندا جاس پەن جىنىس ەرەكشەلىكتەرىنە, بەت تەرىسىندەگى كوپتەگەن قان تامىرلارىنىڭ ادام جۇزىنە بەرەتىن اسەرىنە, ياعني رەڭىنە قاراپ بەلگىلى ءبىر وبراز جاسايدى. ال باس سۇيەك ارقىلى ادام بەينەسىن انتروپولوگيالىق قالپىنا كەلتىرۋ ءادىسى باسقا جولمەن جاسالادى. مۇندا بەت سۇيەك بەدەرلەرى مەن تەرى قاباتتارىنىڭ اراسىنداعى بايلانىستار وتە قاتتى ەسكەرىلەدى. سوندىقتان انتروپولوگيادا بەت الپەتىنىڭ كورىنىسى, ياعني رەڭى, بەيتاراپ كۇيىندە عانا سالىنادى. بۇل الەمدىك دەڭگەيدە قابىلدانعان ادىستەمە بولىپ سانالادى.
ەندى جوعارىدا ايتىلعان تالاپتاردى ەسكەرە وتىرىپ ەكى بىردەي سۋرەتكە, ياعني كوركەم پورترەت پەن انتروپولوگيالىق بيۋستكە, سالىستىرمالى انىقتامالار بەرىپ كورەيىك (سۋرەتتەردى قاراڭىز). ول ءۇشىن ەكى سۋرەتتى كولەمدىك ولشەمدەرىن بىردەي ماسشتاب تۇرعىسىنان قاراپ, ەكەۋىنىڭ دە ءبىر باعىتقا قاراپ تۇرعان كورىنىستەرىن سالىستىرۋ قاجەت. بۇل اراداعى جالپى ايىرماشىلىقتىڭ ءبىرى – ايتەكە ءبيدىڭ سۋرەتىن سالعان كەزدەگى جاسى مەن ونىڭ قايتىس بولعان مەرزىمىنىڭ اراسىنداعى ۋاقىت كولەمى. بۇل جاعىنان العاندا ەكى بەينەدە ءبىراز الشاقتىق بايقالادى. ەڭ نەگىزگىسى – ەكى سۋرەت ءوزارا ۇقساس جانە انتروپولوگيالىق بەينەلەرىندە ورتاقتىق بار: بۇلاردىڭ نەگىزگى مورفولوگيالىق قۇرىلىمى بۇگىنگى قازاقتارعا ءتان تۇرانويدتىق ءناسىلدىڭ قازاقستاندىق نۇسقاسىنا جاتادى. ەكى سۋرەتتە دە بەت بيىكتىگى مەن بەت جالپاقتىعىندا ايىرماشىلىق جوق. مۇرىن سۇيەگى قىرىنىڭ تۇزۋلىگى دە ءوزارا ۇقساس. جاق سۇيەگىنىڭ كوتەرىلۋى ەكى سۋرەتتە بىردەي جانە بەت سۇيەك جازىقتىعى دا, ياعني گوريزونتال بۇرىشى دا, ءوزارا ورتاق دەڭگەيدە. جالپى ەكى سۋرەتتىڭ اراسىنداعى الشاقتىقتان گورى, ءوزارا جاقىندىقتارى الدەقايدا باسىم كەزدەسەدى. سونىمەن سۋرەتشى سالعان پورترەت پەن باس سۇيەك ارقىلى انتروپولوگيالىق قالپىنا كەلتىرىلگەن بيۋست تەك ءبىر عانا ادامنىڭ بەت بەينەسىنىڭ كورىنىسى دەپ ايتۋعا تولىق مۇمكىندىك بار, ياعني ول ايتەكە ءبيدىڭ ناقتى بەت بەينەسى دەگەنگە سەنۋگە بولادى. ويتكەنى بۇل سيپاتتاما عىلىمي تۇرعىدان مورفولوگيالىق سالىستىرما جولىمەن بەرىلگەن ولشەمدەرگە جۇگىنۋ ارقىلى ايتىلعان بىردەن-ءبىر دۇرىس انىقتاما بولارى انىق. بەرىلىپ وتىرعان سالىستىرمالى ەكى سۋرەتتىڭ ءوزارا ۇقساستىعىنا كەزىندە قويشيەۆ تە وزىندىك پىكىرىن جازعان ەكەن: «پلاستيكالىق كوشىرمە مەنىڭ قولىمداعى يسپان سۋرەتشىسى حۋان حاريس سالعان ايتەكە بابامىزدىڭ كوشىرمەسىنە اينا قاتەسىز ۇقسايدى».
بۇل ەكى سۋرەتتە دە, ياعني پورترەتتە جانە بيۋستە ايتەكە ءبيدىڭ شىن بەينەسى سالىنعانى كۇمان تۋدىرمايدى.
قورىتا كەلگەندە, ايتەكە ءبيدىڭ بەينەسى رەتىندە تەك وسى پورترەتتىڭ ۇسىنىلعانىن ءجون دەپ سانايمىز. الداعى ۋاقىتتا ايتەكە بيگە ارناپ انتروپولوگيالىق مونوگرافيا جازۋعا تالپىنىس جاساپ وتىرمىز
ورازاق سماعۇلوۆ,
ۇعا اكادەميگى,
ايناگۇل سماعۇلوۆا,
اعا عىلىمي قىزمەتكەر, انتروپولوگ
سۋرەتتەردە: ايتەكە ءبيدىڭ 1698 جىلى يسپانيا سۋرەتشىسى حۋان حاريس سالعان پورترەتى; ايتەكە ءبيدىڭ 2005 جىلى وزبەكستاننىڭ نۇراتا زيراتحاناسىنداعى قازاق قابىرىنەن قازاقستان انتروپولوگتارى قازىپ العان باس سۇيەك بەينەسىنەن قالپىنا كەلتىرىلگەن بيۋست.