«بالام, كەشىر, جالعىز جول وسى بولدى»

اعايىندار اڭگىمە اراسىندا, «ماقۇلبەك ءۇش ساۋساعى جوق بولعاندىقتان سوعىسقا بارماي, ساراتوۆتا ەڭبەك ارمياسىندا جۇمىس ىستەگەن, وسى جاقتا ۇيلەنىپ قالىپ قويعان. ءۇش ساۋساعىنىڭ كەسىلۋى – سوعىس­قا بارماۋدىڭ امالى-مىس» دەگەن­دى دە ايتاتىن.

ءبىر بارعاندا ماقۇلبەك اعا­نىڭ ۇيىنە ادەيى كىرىپ, ەستىپ جۇر­گەن اڭگىمەنىڭ دۇرىس-بۇرىسىن اي­تىپ بەرۋىن ءوتىندىم. اعا ءۇن­سىز وتىرىپ قالدى. ءبىرازدان كەيىن ول, «قاراعىم, بۇل ءبىر ىش­تە قاتىپ قالعان شەمەن ەدى. ءومىر­دىڭ كوبى كەتىپ, ازى قالعاندا ىشت­ە ساقتاپ نەعىلايىن؟ ءوتىنىش جاساپ وتىر ەكەنسىڭ, ەندەشە ايتايىن», دەپ اڭگىمەسىن باستادى.

 – كىندىك قانىم تامعان جەر سىر ءوڭىرى ەدى. اكەم قاجىعۇل, انام زياشتان جالعىز ۇل بولاتىنمىن. جاسىم 17-گە كەلگەن كەزدە سوعىس باستالدى. اۋىل­داعى ەر ازاماتتار بىرىنەن سوڭ ءبىرى مايدانعا الىنا باستادى. ءبىزدىڭ ءۇي ءىشىمىز كولحوزدىڭ ءبىر وتار قويىن باعىپ, قۇم اراسىندا وتىراتىن. اندا-ساندا اكەم كولحوز ورتالىعىنا بارىپ كەلگەندە مايداننان كەلىپ جات­قان قارا قاعازدى دا ايتىپ, كۇرسىنەتىن. انا شاڭىراقتىڭ ءتۇتىنى ءوشتى-اۋ. مىنا قارعىس اتقان سوعىس قاشان بىتەدى؟ – دەپ قايتالاپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى.

سوعىس ەكىنشى جىلعا اياق باس­قاندا مەنىڭ قۇربىلارىم دا بىرتىندەپ مايدانعا شاقىرىلا باستادى. وسى ۋاقىتتاردان باس­تاپ اكەم بىزدەرمەن سويلەسۋدى قويدى. كوپ ويلاناتىندى شى­عاردى. ءبىر كۇنى مەنى قۇمنان وتىنعا سەكسەۋىل شاۋىپ الىپ كەلەمىز دەپ ەرتىپ شىقتى. ويىم­­دا ەشتەڭە جوق, اكەممەن ىلە­­­سىپ جۇرە بەردىم. سەكسەۋىل وس­كەن جەرگە كەلگەننەن كەيىن ات­تان ءتۇسىپ, بالتا, شوتتارىمىزدى ازىرلەپ جاتقانبىز. ءبىر ۋاقىتتا اكەم قاسىنا شاقىرىپ الدى. ءجۇزى قاتۋلانىپ كەتكەن. بۇ­رىن-سوڭدى بۇنداي مىنەزىن دە بايقاعان ەمەسپىن. «بالام, وڭ قولىڭدى مىنا ساندال اعاشقا قوي», دەپ بۇيىردى. «نەگە اكە؟» دەپ سۇراي بەرگەنىمدە, «قو­لىڭدى ساندالعا قوي!», دەپ اقى­رىپ جىبەردى. امالسىزدان قولىمدى ساندالعا قويىپ, اكە­مە موينىمدى بۇرىپ قاراي بەر­گەنىمدە ونىڭ قولىنداعى بال­تا ءجۇزى جارق ەتىپ كوتەرىلىپ بارىپ, ساۋساقتارىما قادالدى. كوزىم قاراۋىتىپ, باسىم اينالىپ تالىقسىپ كەتتىم. بىرتە-بىرتە ەسىمدى جيسام, اكەم كيىزدى ور­تەپ, ك ۇلىن كەسىلىپ تۇسكەن ساۋ­ساعىمنىڭ ورنىنا باسىپ جاتىر. ساۋساقتارىمدى شۇبەرەكپەن وراپ تاڭىپ تاستاعاننان كەيىن وزىمە-ءوزىم كەلگەندەي بولدىم. قاسىمدا ءۇنسىز وتىرعان اكەم ءبىراز­دان كەيىن سوزگە كەلدى. «با­لام, مەنى كەشىر. باسقا امال جوق, كىندىكتەن تاراعان جال­عىز ۇلسىڭ. قان مايدانعا جىبەر­مەۋدىڭ جالعىز جولى وسى بولدى. سەنەن ايىرىلسام مەنىڭ ۇرپا­عىم ماڭگىگە جويىلادى عوي. اللا تاعالا بۇل كۇنامدى كە­شى­رە گور», دەپ ەڭكىلدەي جىلاپ جىبەردى.

ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن 43-ءتىڭ قاھارلى قىسىندا ماعان دا اسكەرگە شاقىرتۋ قاعا­زى كەلدى. اۋداندىق كوميسسا­ريات ءارلى-بەرلى كۇمانمەن قارا­دى-اۋ دەيمىن, اسىرەسە ساۋساق­تارىمنىڭ قالاي كەسىلگەنى جو­نىن­دە ۇزاق تەكسەرىپ بارىپ, سو­­عىس­قا جارامسىز, بىراق ەڭبەك ار­­مياسىندا جۇمىس ىستەۋگە بو­لا­دى دەگەن انىقتاما بەردى. سو­­دان كەيىن ساراتوۆ قالاسىنا كو­شىرىلگەن زاۋىتقا جۇمىسقا جىبەردى. بۇل جابىق اسكەري زاۋىتتا مەن سياقتىلار اينالاسى مىقتى قورشاۋ جاسالعان الاڭدا ۆاگونمەن كەلگەن جۇكتەردى تۇسىرۋمەن اينالىستىق. زاۋىت ىشىنە كىرگىزبەيتىن. ءبىر جىل جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن بىز­دەر­دى ساراتوۆتىڭ قاسىنداعى رتيششەۆو قالاسىنا اۋىستىردى. سول جەردە مايدانداعى جاۋىنگەرلەرگە ارناپ, اياق كيىم (كەرزى ەتىك) تىگەتىن فابري­كادا ەرلەر, ايەلدەر كوپ ادام جۇمىس ىستەدىك. وسىندا جۇرگەندە فابريكادا ارىپتەس بولعان راۋزا ەسىمدى باشقۇرت قىزىمەن تانىسىپ, باس قوستىم. جۇمىسشىلارعا ارنالعان باراكتان ءبىر بولمە الىپ, بىرگە تۇردىق.

جەڭىس مەرەكەسى بولاتىن جىلى اتا-انامنىڭ دۇنيەدەن وزعانى تۋرالى ەلدەن حابار الدىم. قان مايدانعا اتتانباسا دا جالعىز ۇلدىڭ الىسقا كەتكەنى ولارعا اۋىر تيگەن بولار دەپ ويلايمىن. بىزدەردى سوعىس بىتسە دە, بىردەن بوساتا قويعان جوق. وسى جەردە ءتۇر­لى جۇمىستارعا سالدى. تەك 1946 جىلى عانا ءبىرجولا بوساپ, راۋزانى ەرتىپ اۋىل­عا قايت­تىم. بۇل كەزدە تۇڭعىش قىزى­مىز بار بولاتىن. سو­عىستان كەيىن ەلدىڭ ءالى ەسىن جيا قويماعان كەزى. مايدانعا اتتانعان اعالار دا, مەنىڭ قۇر­­بىلارىمنىڭ كوپشىلىگى دە سوعىستان ورالماعان ەكەن. وسىنى كورگەندە بويىمدى ءبىر اۋىر ويلار باسقانداي بولدى. مايداننان قايتپاعان قۇر­داستارىمنىڭ الدىندا كىنام بار­داي سەزىندىم. ويلانا كەلە, كەرى قايتۋدى ءجون سانادىم. مىنە, 50 جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بە­رى وسى جاقتا تۇرىپ كەلە­مىن. ءيا, تۋعان جەردىڭ ورنى بولەك قوي. ساعىناسىڭ. كەيدە ۇل-قىزدارىم ۇيگە جينالا قال­عاندا ولارعا, «مەن دۇ­نيە سالعاندا سىر ءوڭىرىنىڭ قاي جەرىنەن بولسىن ءبىر ۋىس توپى­راق اكەلىپ, زيراتىما سالىڭدار. ەڭ بولماعاندا تۋعان جەردىڭ توپىراعىن يىسكەپ, جاتايىن»,  دەپ اماناتىمدى ايتىپ ءجۇرمىن. قاراعىم, مەنىڭ باسىمداعى جاع­داي وسى ەدى. اكەمنىڭ سول كەزدەگى ارەكەتىنە, «نەگە بۇلاي ىس­تەدىڭ؟» دەپ ايتا المايمىن. جالعىز ۇلدى امان الىپ قالۋ­دىڭ ءجونى وسىلاي بولار دەپ ويلاعان بولار. كىم ءبىلسىن؟ اعا اڭگىمەسىن اياقتاپ, ءۇنسىز قالدى. نۇرى تايا باستاعان جانارىندا جاس تامشىلارى تۇر ەكەن.

اعامەن قوشتاسىپ ۇيدەن شىقتىم. بويىمدى اياۋشىلىق سەزىمى بيلەدى. جۋرناليستىك قىز­­مەتكە ساي اۋەستىكپەن جان جاراسىن قوزعاپ جىبەردىم بە دەگەن دە وي كەلدى.

سەرىك جۇماعاليەۆ,

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

P.S. وسى ءبىر كەزدەسۋگە­ دە­ 30 جىل­داي ۋاقىت ءوتىپ كەتىپ­تى. وسى­دان 5 جىل بۇرىن كوم­سومول سەلوسىنا باردىم.­ ءبارى وزگەرگەن. ۇلكەندەر ازاي­عان. سە­لونىڭ كۇنشىعىس جاعىن­داعى مۇسىلماندار زيراتىندا جاتقان جولداسىمنىڭ اتا-انا­سىنىڭ باسىنا بارىپ, دۇعا باعىشتادىق. سول زيراتتان ماقۇلبەك اعا دا ماڭگىلىك مە­كەنىن تاۋىپتى. ۇل-قىزدارى اكە­سىنىڭ سوڭعى اماناتىن ورىن­داپ, «سىردىڭ ءبىر ۋىس توپى­راعىن اكەلىپ, قابىرىنە سالدى ما ەكەن؟» دەپ ويلادىم. سول ءبىر ۋىس توپىراقپەن بىرگە كىندىگىنىڭ قانى تامعان پەرزەنتىنە سىردىڭ سىلدىراي اققان شۋىن اكەلگەن بولار دەپ ويلادىم. مىنا ءبىر جالعان دۇنيەدە ۇرپاعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن توسىن ارەكەتكە بارعان اكەگە ارىستاندى-قاراباس جەلى مۇڭىن جەتكىزىپ تۇرعان بولار... ءيا, سولاي دا بولار... بۇل سوعىستىڭ ادامدار جۇرەگىنە سالعان جاراسى عوي.