عۇلاما ءابۋ ناسىر ءال-فارابي

تۇلعانى تانۋ – پاراساتتىلىق. حاكىم اباي ايتقان نۇرلى اقىلعا سابىر قونسا پاراساتتىلىق ورناماق. سابىرلىلىق – ادام كوركى. قانداي قيىن, تار زامان بول­سا دا, سابىر ساقتاۋ حالقىمىزدىڭ اتا ءداستۇرى.

«سابىر ءتۇبى – سارى التىن» – دەپ عۇلاما بابامىز ءال-ءفارابيدىڭ تۋعانى­نا 1150 جىل تولعان مەرەيتويىنا دا جەتتىك.

ەسىمدە, وسىدان ەلۋ جىل بۇرىن كە­ڭەس­­­تىك داۋىردە اقجان ماشاني, ءانۋار ءالىمجانوۆ, ت.ب. ازاماتتاردىڭ يگى قا­رە­كەت­تەرى نەگىزىندە عۇلامانىڭ 1100 جىل­دىق مەرەيتويى اتالىپ ءوتتى. الايدا, بۇ­گىن­گىدەي مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى شارا­­لار جوسپارلانبادى. سەبەبى حالقى­مىز­­دىڭ ءتول تاريحىندا عۇلامالار بول­دى دەۋ, كەڭەستىك ساياساتقا كەرەعار. سون­­دىق­تان زيالى قاۋىم نەگىزىنەن بۇل مەرەيتويدان بويلارىن اۋلاق ۇستادى. بىزدەر, جاس اسپيرانتتار بۇل ءحالدى انىق سەزدىك.

مەرەيتويعا ماسكەۋدەگى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنەن ارنايى كەلگەن وكىل, ءبىر سۇراقتى اركىمگە قويا بەرىپتى. سۇراق ءمانىسى:

– ءال-فارابيگە, ونىڭ شىعارما­شى­لىعىنا ورىس حالقىنىڭ اسەرى قانداي بولعان؟ نە دەۋگە بولادى؟ ازاماتتار ءال-فارابي قازاق جەرىندە, وتىرار وڭىرىندە تۋعانىمەن باعداتتا عۇمىر كەشكەن, سوندىقتان ءسىزدىڭ سۇراعىڭىزدى زەرتتەپ, ەسكەرەمىز, – دەپ قۇتىلعان. باسقاشا ايتساڭ, پالەگە قالاسىڭ. ءال-فارابي ءومىر سۇرگەن 1100 جىل بۇرىن رەسەيدىڭ جاعدايى قالاي ەدى دەۋگە تاعى دا بولمايدى. ول زاماندا رەسەي وڭىرىنە پراۆوسلاۆ ءدىنى دە تارالماعان ەدى.

قازىر جاعداي باسقاشا. تاۋەلسىز ەلمىز, ولاي بولسا عۇلاما ءال-فارابي تۋ­رالى دا تاۋەلسىز وي تۇزەۋىمىز قاجەت, بىراق وسى كۇردەلىلەۋ ماسەلە بولىپ تۇرعانى. ايتار ويىم تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن, اڭگىمەنى ەلىمىزدەگى ءىرى تەلەارنادان ءال-فارابيگە ارنالعان حاباردى كورگەنىمنەن باستايىن.

تەلەحاباردا – ەكى ادام, ءبىرى جۇرگىزۋ­شى جۋرناليست, ەكىنشىسى بەلگىلى, سىيلى عالىم:

جۋرناليست عالىمعا:

– ءال-فارابي كىم دەگەن ورىندى ساۋال قويدى.

– ءال-فارابي – فيلوسوف دەپ جاۋاپ بەردى عالىم.

بۇل قالاي دەپ, ءوز-وزىمە ساۋال قويىپ, جۇدەپ قالدىم. ءال-فارابي 870-950 جىلدار ارالىعىندا عۇمىر كەشكەن. ول كەزدە فيلوسوفيا دەگەن ۇعىم بولدى ما ەكەن؟ تىپتەن, سونداي ۇعىم بولسا دا, ونىڭ ءال-فارابيگە ەش قاتىسى جوق.

فيلوسوفيا – دىنسىزدەردىڭ وي-سا­ناسى. فيلوسوفيا دەگەندە قۇداي, جارا­تۋشى دەگەن قاسيەتتى ۇعىمدار جوق. دۇنيە وز­دىگىنەن جارالعان. فيلوسوفيا ءدىن اتاۋ­لىعا قارسى. باتىستا كۇنى بۇگىنگە دەيىن فيلوسوفيا مەن تەولوگيانى ءبىر-بىرىنە قارسى قويادى. تەولوگيا دەگەن قۇداي تۋرالى وي-سانا. فيلوسوفيا – ماتە­رياليستىك, اتەيستىك باعىتتاعى وي-سانا.

فيلوسوفيادا ءدىن مەن عىلىم ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى. ال ءال-فارابي ما­سە­لەنى مۇلدەم باسقاشا قويعان, ول مۇ­سىل­ماندىق جولداعى عۇلاما. ول كىسى اللا ءبىر, پايعامبار حاق دەگەن تۇسى­نىكتەن شىقپاعان ويشىل. قۇران كارىمگە قارسى جازىلعان ءال-ءفارابيدىڭ ەڭبەگى بار دەگەندى بىلمەيمىز, ەستىگەن دە جوقپىز.

ەندەشە, مۇسىلمان ويشىلىن, عالى­­مىن قالايشا جەپ-جەڭىل, ءوزىمىز­دىڭ اداسقان تۇسىنىگىمىز بويىنشا فيلو­سو­فياعا سالا سالماقپىز. بۇل ءال-فارابي تۋرالى جالپاق جۇرتقا جاياتىن اقپارات ەمەس, ەڭ باستىسى شىندىق ەمەس.

فيلوسوفيا – باتىسەۋروپالىق ويلاۋ جۇيەسى, باتىسەۋروپالىق مادەنيەت فەنو­مەنى. رەتى كەلگەن سوڭ, ايتا كەتەيىن, ەۋروپالىق وگيۋست كونت فيلوسوفيانى ەشقانداي قاجەتى جوق دەپ عىلىم ساناتىنان شىعارىپ تاستاپ, ونىڭ ورنىنا سوتسيولوگيانى ەنگىزگەن. بۇل جالپاق جۇرتقا بەلگىلى جاعداي.

تىپتەن, فريدريح ەنگەلس 1888 جىلى جارىققا شىققان «ليۋدۆيگ فەيەرباح نەمىس كلاسسيكالىق فيلوسوفياسىنىڭ اقىرى» دەگەن ەڭبەگىندە گەگەلمەن كلاسسيكالىق فيلوسوفيا اياقتالدى دەگەن تۇجىرىم جاساعان. ودان ارىدە كارل ماركستىڭ «مارگينالدىق فيلوسوفياسى» باستالادى. فيلوسوفيا كارل ماركستىڭ ايتۋىنشا, پرولەتارياتتىڭ رۋحاني قارۋى. ماسقارا. ال فيلوسو­فيا­­نىڭ قاشان باستالعانى ۇلكەن داۋ, سون­دىقتان وعان توقتالىپ ءسوزىمدى سوزىپ ال­مايىن, ول ءوز الدىنا بولەك تاقىرىپ.

سوندا ايتامىن عوي, ءال-فارابي قاي­دا, فيلوسوفيا قايدا؟ ءال-ءفارابيدىڭ كىم ەكەنىن اعىلشىن عالىمى كارەن ارمسترونگ «قۇدايتانۋ بايانى» دەگەن ەڭبەگىندە ء«پالساپانىڭ نەگىزىن سالۋشى تۇرىك عۇلاماسى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي» دەپ انىق جازعان.

ءال-فارابي ءپالساپانىڭ نەگىزىن قا­لاۋ­شى. ء«پال» – جاقسى دەگەن ماعىنا بەر­سە, «ساپا» دەگەن ساپا, ياعني جاقسى, ساپا­لى ويلاۋ جۇيەسى دەگەن مازمۇنداعى ءسوز.

ءال-فارابي – عۇلاما, عالىم, دانىشپان, حاكىم, ءپالساپاشى.

* * *

جۋرناليست سۇحباتتاسىپ وتىرعان ادامىنا:

– «ايتىڭىزشى, وسى جۇرت ءال-ءفارابيدى «ەكىنشى ۇستاز» دەيدى, سوندا ء«بىرىنشى ۇستاز» دەگەن كىم؟» دەگەن سۇراق قويدى.

– ء«بىرىنشى ۇستاز اريستوتەل عوي» دەگەن جاۋاپ الدى جۋرناليست.

ءيا, سانامىزعا شەگەلەپ تۇرىپ ەنگىز­گەن ستەرەوتيپتەر تاۋەلسىز ويلاۋعا كەسىر­لەرىن ءالى دە تيگىزۋدە. وسىنداي تەرىس پىكىر­لەرگە ۇشىراسىپ قالعاندا شاكارىم «نوقتالى وي» دەگەندى قولدانعان. مەنىڭ ەسىمە قازاق تۇرمىسىنداعى «شىدەر» دەگەن ءتۇسىپ وتىرعانى. مىنەزدى جىل­قىلارعا اۋا جايىلىپ كەتپەسىن دەپ شىدەر, تۇساۋ سالادى. شىدەر جىلقىنىڭ الدىڭعى ەكى اياعىن, وعان قوسا ارتقى ءبىر اياعىن قوسا تۇسايدى. ءۇش اياعى تۇسالعان جىلقى قايدا كەتپەك.

ايتارىم, قازاق حالقىنىڭ ساناسى­نا دۇشپاندار شىدەر سالىپ ەدى, تاۋەلسىزدىك ول شىدەردى الىپ تاستادى, بىراق ءبىز ءالى شىدەرلى قالىپتا سەكىلدىمىز. شىدەر جوق, الايدا «شىدەرلى ويلاۋ» ساقتالعان. ايت­پەگەندە دەيمىن گرەك اريستوتەل قايدا, مۇسىلمان ءال-فارابي قايدا؟ ەكەۋىنىڭ اراسىندا قانداي بايلانىس بار. ارينە, عالىم رەتىندە ءال-فارابي اريس­توتەل ەڭبەكتەرىن قاجەتىنە پايدا­لانعان, ول قالىپتى جاعداي, ءبىز نەمىستىڭ يممانۋيل كانتىن وقىپ جاتقان جوقپىز با؟ وقۋ بار, ءبىلىم الۋ بار, بىراق باس ءيىپ, ۇستاز ساناۋ ءبىر باسقا.

ءال-فارابي قاي ماسەلەدە اريستو­تەل­دى ۇستاز ساناعان. اڭگىمە باستالعان سوڭ, تۇبەگەيلى ايتقان ءجون. ءال-فارابي ت­ۋ­­را­لى بىزگە جەتكەن اقپاراتتاردان, ونىڭ اريستوتەلدىڭ «مەتافيزيكاسىن» زەر سالا وقى­عانى بەلگىلى, سونىمەن بىرگە ونىڭ جان­عا قاتىستى تراكتاتىن وتىز رەت­كە جۋىق قايتالاپ وقىعانى تۋرالى دەرەك بار.

باتىستا عالىمداردىڭ اقسۇيەگى اتانعان يبن سينانىڭ ايتۋىنشا, ول اريستوتەلدىڭ «مەتافيزيكاسىن» ءال-ءفا­رابيدىڭ بۇل ەڭبەككە جازعان تۇسىنىك­تەمەسى ارقىلى ۇعىنعانىن ايتقان. ءال-فارابي, يبن سينا, اريستوتەل ەڭبەكتەرىمەن تانىس بولعان, وقىعان, ولارعا تۇسىنىكتەمەلەر جازعان, بىراق اريس­توتەلدى ۇستاز دەپ مويىنداپ ايتقان وزدەرىنەن شىققان ءسوز جوق.

ۇستاز تۋرالى تۇسىنىك باسقا. ءال-فارابي مۇسىلمان ويشىلى. دەمەك, ونىڭ ۇستازى دا وسى جولدا بولۋى تۇس­ى­نىكتى. وسى جايدى تۇسىندىرەيىن.

مۇسىلمان الەمىندە تەڭدەسى جوق قاسيەتتى كىتاپ بار, ول پايعامبارلارعا اللا تاعالادان تۇسكەن قۇران كارىم.

قۇران پايعامبارعا ءتۇستى. ەندىگى جەردە بۇل كىتاپ مۇسىلماندار جانە وزگەلەر اراسىندا ناسيحاتتالۋى پارىز. ناسيحاتشى – پايعامبار, دەمەك ول ۇستاز. مۇسىلماندار ءۇشىن ءبىرىنشى ۇستاز – پايعامبار.

قۇراندى عىلىمي تۇسىنىككە سالىپ, ناسيحاتتاۋشى, سول ماقساتتا ساپالى ويلاۋ ءتاسىلىن جاساۋشى ء(پالساپا) – ءال-فارابي, دەمەك ول مۇسىلمان الەمىندەگى ەكىنشى ۇستاز.

سونىمەن ءسوزدى جيناقتاي ايتقان­دا, ءال-فارابي عۇلاما, دانىشپان, وي­شىل, حاكىم, عالىم, بىراق فيلوسوف ەمەس جانە دە ونىڭ ءبىرىنشى ۇستازى اريس­تو­تەل دە ەمەس, قۇران تۇسكەن مۇحاممەد پايعامبار.

* * *

ءال-ءفارابيدىڭ «عىلىمداردىڭ شى­عۋى» تۋرالى تراكتاتى بار. سوندا بىلاي دەيدى: «بىلگەيسىڭ, سۋبستانتسيا­لار مەن اكتسيدەنتسيالاردان باسقا جانە سول سۋبستانتسيالار مەن اكتسيدەنتسيالاردى جاراتقان ماڭگىلىك جارىلقاۋشىدان وزگە ەشتەمەنىڭ جوق ەكەنىن». سۋبستانتسيا – زات, اكتسيدەنتسيا – قاسيەت. زاتتار سانسىز, قاسيەتتەر ءتىپتى سانسىز. سونىڭ ءبارىن جاراتۋشى بار. جاراتۋشىنى ول كىسى – «حاق تاعالا» دەيدى. حاق تاعالا تىلىمىزدە ءجيى قولدانىلاتىن – اللا تاعالا. ول عىلىمنىڭ شىعۋى تۋرالى الداعى ويىن تاعى دا ناقتىلاعان: «سۋبستانتسيالار بار, اكتسيدەنتسيالار بار. ەندى وسى سۋبستانتسيالار مەن اكتسيدەنتسيالاردى جاراتۋشى بار». بۇل دارىستە قولدانىلاتىن ءتاسىل.

ءال-فارابي: «اكتسيدەنتسيالاردى سەزىم ارقىلى تانيمىز» – دەيدى. ياعني, اك­تسيدەنتسيالار بىزگە سەزىم مۇشەلەرى ارقىلى ماعلۇم بولماق. ال سۋبستانتسيا­نى قالاي تانىماقپىز؟ سۋبستانتسيانى اقىل ارقىلى تانيمىز. سۋبستانتسيانى اقىل ارقىلى تانىساق, اقىلدان سەزىم­نىڭ ايىرماشىلىعى نەدە؟ سەزىم سەزى­لىپ تۇرادى. اقىلدا سەزىم جوق. اقىل – دەرەكسىز. ابستراكتسيا. ويشا. پرين­تسيپتىك تۇرعىدا. سوندا اقىل بىزگە قاي­دان كەلەدى, ءسىرا جاراتۋشىدان. تاجىريبەگە دەيىنگى اقىلدى بۇگىندە «اپريوري» دەيمىز. جاراتۋشىنىڭ اقىلى قانداي اقىل؟ تاجىريبەگە دەيىنگى اقىل. اقىل ارقىلى ءبىز زاتتاردى تانيمىز. ەندى اقىلدىڭ دەگەنىمەن جۇرەتىن بولساق, اقىل ءبىزدى بىلىمگە, عىلىمعا الىپ كەلمەك. سودان, ول كىسى ءبىلىم سالاسىن جۇيەلەيدى:

ەسەپ تۋرالى عىلىم. بۇل ەسەپ تۋرالى عىلىم دەگەن – سان. ءبىر, ەكى, .... ون,... ون بەس... سانداردى قوسۋ, الۋ, ءبولۋ, كوبەيتۋ. سانداردى رەتىمەن الۋ. ەسەپ تۋرالى عىلىمدى گرەكتەر – «اريفمەتيكا» دەگەن دەيدى. ولشەمدەر تۋرالى عىلىم. دۇ­نيە­دە نەشە ءتۇرلى ولشەم بار: ءتورت­بۇرىش, ءۇش­بۇرىش, تىكبۇرىش, جازىقتىق, دەنە, نۇكتە. مىسالى, ەۆكليد گەومەتريا­سىندا ەكى سىزىق ەشقاشاندا قوسىلمايدى. وسى­نىڭ ءبارىن گرەكتەر «گەومەتريا» دەپ اتايدى دەگەن ءال-فارابي. جۇلدىزدار تۋرالى عىلىم. بۇل عىلىمدى گرەكتەر – «استرونوميا» دەي­دى. ول گرەكتەردىڭ ايتقانىن ءارى قاراي تۇسىندىرگەن. دىبىستار تۋرالى عىلىم. اۋەن. ىرعاق. جوعارى نوتا, تومەن نوتا. نەگە دىبىستار شىعادى؟ ويتكەنى دۇ­نيە وزگەرىستە. وزگەرىستەگى الەم دىبىس شى­عارادى. سول دىبىستاردىڭ رەتى بار. دى­بىستار جايدان-جاي شىق­پاي­دى. قان­داي نارسە بولماسىن سول دىبىس­تاردىڭ رەتىنە بايلانىستى اسپاپتار پايدا بولعان. ارقايسىسىنىڭ وزىندىك دىبىستاۋ ەرەكشەلىكتەرى بار. تابيعات تۋرالى عىلىم. تابي­عاتتا ءتورت قاسيەت بار: وت, سۋ, اۋا, جەر. سو­لارعا بايلانىستى سۋ دىمقىل جانە قۇر­عاق سۋبستانتسيالار, اكتسيدەنتسيالار كورى­نە باستايدى. سوعان بايلانىستى سەگىز بولىمنەن تۇراتىن عىلىمداردىڭ جۇيەسى بار. مەديتسينا, فيزيكا, ناۆيگاتسيا, اگرومادەنيەت, الحيميا... بۇلار جاراتىلىستانۋ عىلىمدار جۇيەسىن قۇرايدى. اينالار تۋرالى عىلىم. اينا­لار تۋرالى عىلىم قوعامدىق عىلىم دەگەن ءسوز. اينا دەگەن – قوعام. قوعام – وسى وتىرعان ءوزىمىزدىڭ سۋرەتىمىز. ءبىزدىڭ بەينەمىز. ادام ءوز-وزىنە اينا بولماعان كەزدە نەشە ءتۇرلى پيعىلدار جاسايدى. ەشكىم كورىپ تۇرعان جوق دەپ ويلايدى, ول قاتە قوعام دەگەن اينا. مىسالى, اينا­نىڭ بەتى قيسىق بولسا, قيسىق كورى­نەسىڭ. كومەسكى بولسا ءتۇرىڭدى دۇرىس كورە المايسىڭ. اينانىڭ بەتى تەپ-تەگىس بولۋى ارمان. اينادا ءبارى كورىنەدى. اينانىڭ تەگىس بولۋى – قوعامنان. ءبىز قالاي بولساق, قوعامىمىز سونداي. قوعام – ءبىزدىڭ بەينەمىز.

 * * *

ءال-فارابي: ««مەتافيزيكا» دەگەن عىلىم بار, ول قۇدىرەتتى عىلىم» دەيدى. «مەتافيزيكا» دەگەن فيزيكادان كەيىنگى دەگەن ءسوز. اريستوتەل «مەتافيزيكا» دەگەن ەڭبەك جازعان. دۇنيە جۇزىندەگى بارلىق نارسەنى ءتۇسىندىرۋشى – فيزيكا. البەرت ەينشتەين: «فيزيكا استرو­نوميانىڭ قارىنداسى ەدى, ەندى فيزيكانىڭ قارىنداسى بيولوگيا» – دەيدى. بيولوگيا – ءتىرى جۇيەلەر فيزيكاسى. فيزيكادان اسقان عىلىم. فيزيكاعا قاجەتتى ءبىر عىلىم بار. ول – ماتەماتيكا. ماتەماتيكاسىز في­زيكانى تۇسىندىرە المايسىز. مىسالى, كۆارك. ول كورىنبەيدى. ونى تەك ماتە­ماتي­كالىق جولمەن بار دەپ وتىرمىز. ونى ماتەماتيكالىق جولمەن عانا تابۋعا بولادى. ماتەماتيكاسىز فيزيكا ەشقاشان العا باسا المايدى. ماتەماتيكا قىزمەت ەتۋشى عىلىم. سوندا ءال-فارابي «مەتافيزيكادان كەيىن عىلىم جوق» – دەيدى. «مەتافيزيكا» دەپ وتىرعانى ول – ءپال­ساپا. فيزيكالىق تۇرعىدان ءبىر نارسەنى ناقتى تۇسىندىرەسىڭ, ال ءبىر نارسەنى ويشا تۇسىندىرەسىڭ. نارسەنى ويشا تۇسىندىرەتىن – ءپالساپا. ول عىلىمداردىڭ عىلىمى. بۇل عىلىم ەڭ جوعارعى تابيعي عىلىمى مەتافيزيكا نەمەسە قۇدىرەتتى عىلىم دەپ اتالادى. عىلىم وسىمەن ءتامام.

 * * *

ءال-فارابي عىلىمداردى جىكتەۋدى اريفمەتيكادان باستاپ, مەتافيزيكامەن, ياعني پالساپامەن اياقتاعان.

قۇدىرەتتى عىلىم دەگەندە بۇل كىسىنىڭ ايتىپ وتىرعان مەتافيزيكاسى حاق تاعالاعا تىكەلەي قاتىستى. ال قۇدىرەت دەگەن اللانىڭ عانا قاسيەتى. سوندا ول كىسى عىلىم مەن ءدىندى ءبولىپ وتىر ما؟ ءبولىپ وتىرعان جوق. ءبىز كەڭەس زامانىندا: ءدىندى عىلىمعا, عىلىمدى دىنگە قارسى قويدىق. عىلىم مەن ءدىن ءال-فارا­بي تۇسىنىگىندە اجىراپ تۇرعان جوق. دۇنيەدە سۋبستانتسيالار مەن اكتسيدەنتسيالار بار. ءبارى مەتافيزيكامەن بىتەدى دەگەن كەرەمەت وي. پالساپامەن عىلىم بىتەدى. ءپالساپادان ءارى قاراي باسقا نارسە كەتەدى, ءسىرا, ول عۇلامالىق.

 * * *

ول كىسى ايتادى: «وسىنداي جاعداي­لاردىڭ ءبارىن جيىنتىقتاپ كەلىپ, سۋبستانتسيالار مەن اكتسيدەنتسيالارعا اتاۋ قويدىم» – دەپ, ونى ء«تىل ءبىلىمى» – دەيدى.

ەكىنشى عىلىم – گرامماتيكا. گرام­ماتيكا سوزدەردىڭ رەت-رەتىمەن ورنالا­سۋى. گرامماتيكا سەمانتيكالىق جاعى­نان العاندا – پالساپالىق ءپان. ويتكەنى گرامماتيكا دەگەن اتاۋلاردى رەتتەۋ. سويلەمنىڭ گرامماتيكاسى دۇرىس رەتتەلمەسە, ونىڭ ماعىناسى ايقىندالمايدى.

ءۇشىنشى عىلىم – لوگيكا. ول ءالى تانىلماعان نارسەنى تانيتىن جانە نە اقيقات, نە جالعان ەكەنى تۋرالى پىكىرىمىز تياناق تاباتىن تۇجىرىمدار جاساۋ ءۇشىن حابارلى سويلەمدەردى لوگيكالىق فيگۋرالارعا ساي ساپقا تۇزۋگە ۇيرەتەدى.

ءتورتىنشى عىلىم – پوەتيكا. اريستو­تەلدىڭ «پوەتيكا» دەگەن ەڭبەگى بار. پوەتيكا دەگەن ونەرگە قاتىستى. سۋب­ستان­تسيانى تۇسىندىرگەندە مىسالى, الما – سۋبستانتسيا, ونىڭ قىزىل بولۋى – اكتسيدەنتسيا.

 

عاريفوللا ەسىم,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, اكادەميك

P.S.فيلوسوفيانىڭ ورنىنا ءال-فارابي نەگىزىن قالاعان ءپالساپا ءپانىن ەنگىزسەك, ويلاۋ جۇيەمىز تابيعي ورىسكە شىعىپ, تاۋەلسىز ەلدىڭ تاۋەلسىز وي-ساناسى قالىپتاسۋىنا اسا زور مۇمكىندىك تۋار ەدى.

ءپالساپا ويلاۋ جۇيەمىزدىڭ گەنەتيكاسىنا ساي, تابيعي ۇيلەسىمدى قۇبىلىس. حاكىم اباي ايتقان تولىق ادام وسىنداي جاعدايدا قالىپتاسپاق.