تانىلماي قالعان ءبىر تۇلعا

بەلگىلى ولكەتانۋشى يۋ.پوپوۆ فول­كلوريست عالىم گ.پوتانين تۋرالى «پوسلەدنايا پۋتەشەستۆيە گريگوريا پوتا­نينا» اتتى تاريحي تانىمدىق ماقالاسىندا بىلاي دەپ جازادى: «ۆ توم, چتو كاركارالينسكي ۋەزد دەيستۆيتەلنو بوگات لەگەندامي گ.ن.پوتانين ۋبەديلسيا ەششە نەسكولكو لەت نازاد. ۆ 1853 گودۋ, ۆو ۆرەميا پوەزدكي ۋچەنوگو ۆ اۋل وتتسا چوكانا ۆاليحانوۆا – چينگيزا ۆاليەۆيچا, راسپولوجەننوگو ۆ ۋروجيششە, سىرىمبەت كوكچەتاۆسكوگو ۋەزدا اكمولينسكوي وبلاستي, ەگو سوپروۆاجدال يۋنىي ستۋدەنت پەتەربۋرگسكوگو ۋنيۆەرسيتەتا د.سۋلتانگازين. روديلسيا سۋلتانگازين نا بەرەگاح رەكي توكراۋ, بەرۋششەي ناچالو ۆ وتروگاح كىزىلارايسكيح گور. مولودوي چەلوۆەك زاپيسال پو پروسبە گ.ن.پوتانينا سكازكي رودنىح مەست. دولگوە ۆرەميا كاركارالينسكيە سكازكي سۋلتانگازينا پرولەجالي ۆ پورتفەلە رەداكتسي «جيۆايا ستارينا» ي بىلي ناپەچاتانى تولكو ۆ 1916 گودۋ س پرەديسلوۆيەم ي پود رەداكتسيەي گ.ن.پوتانينا».

بىراق نەگە ەكەنى بەلگىسىز وسى تۇلعا تۋرالى بىلەتىنىمىز از. دىنمۇحاممەد سۇل­تانعازيننىڭ ءومىرى مەن تاعدىر-تالايى تۋرالى نە تورەلەر شەجىرەلەرىندە, نە اۋدان تاريحى تۋرالى اڭگىمەلەردە ماردىمدى ەشتەڭە ايتىلماعان دا جازىلماعان. ءا.بوكەيحاننىڭ «تاڭ­دامالى» (1995) ەڭبەگىندە جانە حV تومدىق شىعارمالار جيناعىنداعى اقتوعاي تورەلەرىنىڭ اتاتەك تاراتىلۋىندا دا, ت.جاقسىباي ۇلىنىڭ «شەجىرەسىندەگى» (1999) «اقتوعاي اۋدا­نىنداعى تورە ۇرپاقتارى» تاراۋىندا دا سۇلتانعازى بوكەەۆتەن تارايتىن ۇرپاقتار قاتا­رىندا  دىنمۇحاممەدتىڭ ەسىمى ەشبىر جەردە اتالمايدى. سونىمەن قاتار وسى ايتۋ­لى تۇلعا تۋرالى ۇلت جۋرناليستيكاسى تاري­حىن زەرتتەۋشىلەر دە تەرەڭدەپ بارا الماي ءجۇر.

دىنمۇحاممەد سۇلتانعازين – «تۇركىس­تان ۋالاياتى» گازەتى رەداكتورى بولعان شاھماردان يبراگيموۆتان كەيىن قازاقتان شىققان ەكىنشى رەداكتور. 1888-1902 جىل­دارى شىققان «دالا ۋالاياتى» گازەتىن شىعارۋدى ۇيىمداستىرۋشى جانە العاشقى باسشىسى. ول – قارقارالى ۋەزى­نىڭ حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇلگىلەرىن جيناپ-جاريالاعان اۋدان تاريحىنان شىققان تۇڭعىش فولكلوريست عالىم. ول – توقىراۋىن بولىسىنان شىققان العاش­قى جۋرناليست, پۋبليتسيست, اۋدارماشى.

ءسوزىمىزدىڭ تابان تىرەيتىن تىرەگىنە يۋ.پوپوۆتىڭ ءسوزىن الدىق قوي. ونى بۇل اۆتور اسپاننان الىپ وتىرعان جوق. گ.ن.پوتانين ونى «ۆ دومە پوسلەدنوگو كازاحسكوگو تسارەۆيچا» اتتى ماقالاسىندا تۋرا وسىلايشا اتاپ تۇرىپ جازعان بولاتىن. نەگىزىندە د.سۇلتانعازيننىڭ «دالا ۋالاياتى» گازەتىنىڭ  رەداكتورى بولعانى تۋرالى العاش پىكىر بىلدىرگەن اقسەلەۋ سەيدىمبەك بولاتىن. ول ءوزىنىڭ «دالانىڭ اۋىزشا تاريحناماسى» ەڭبەگىندە اقتوعاي اۋدانىن ارالاعاندا ەل ىشىندە اتاقتى «جىندى» ىسقاقپەن كەزدەسىپ بىرنەشە رەت اڭگىمەلەسكەنىن جازادى. سونداعى ىسقاق قاريانىڭ ايتقان اڭگىمەسىن «قازاقتىڭ بەيپىل سوزدەرى»  ەڭبەگىندە بىلاي دەپ جازىپ قالدىرىپتى:

«ۇلكەن حاندار جويىلىپ, قالىڭ قازاق­تى رەسەي ۇكىمەتى قىرىق جىلىك ەت­كەن باس يەسىز زاماندا بوكەي «بەس مەي­رام» ۇرپاعىنا حان بولعان. شىڭعىس حان ۇرپاعىنان تارايتىن كوكجال باراق­تان بوكەي تۋادى. بوكەيدىڭ وزىنەن تو­عىز ۇل بولعان. سول توعىزدىڭ ۇلكەنى شىڭ­عىس دەپ اتالعان. شىڭعىستان جا­­­مان­تاي تۋادى. جامانتاي كەزىندە الشىنباي, قۇنانباي, جاناق اقىن, سوقىر شوجە, تاتتىمبەتتەرمەن دامدەس بولعان قارقارالىدا «حان جامانتاي» اتانىپ تۇردى. بوكەيدىڭ ەكىنشى بالاسى – سۇلتانعازى. سۇلتانعازىدان قۇدايمەندە مەن دايىر تۋادى. جاڭاعى مەن ءسوز ەتىپ وتىرعان دايىر وسى. قۇدايمەندەدەن دىنمۇحامبەت تۋادى. بۇل ۇلكەن اكەسىنىڭ اتىنا جازىلىپ, دىنمۇحامبەت سۇلتانعازين بولىپ, كەزىندە «دالا ۋالاياتى» گازەتىن شىعارعان ادام. دىنمۇحامبەتتىڭ اكەسى قۇدايمەندە ءوز تۇسىندا كەنەسارىمەن كوڭىلى جاراسقان دوس بولىپ, كومەك كورسەتكەن.

بوكەي حاننىڭ تاعى ءبىر بالاسى باتىر سۇلتان بولعان. باتىردان مىر­زاتاي, رۇستەم دەگەن ەكى ۇل تۋعان. رۇس­تەمىنە ان­شىلىك, كۇيشىلىك اقىندىق قونعان ونەر­پاز ادام ەكەن. كەزىندە جاناق اقىن­مەن ايتىسقا تۇسكەن. ال مىر­زاتايدان نۇر­ماعامبەت تۋادى, ودان ءالي­حان تۋادى».

ا.سەيدىمبەك ىسقاق اقساقالدان جازىپ العان وسى «دىنمۇحامبەت سۇلتانعازين كەزىندە «دالا ۋالاياتى» گازەتىن شىعارعان ادام» دەگەن دەرەكتى نە سەبەپتەن ىندەتە ىزدەپ, ناقتى دالەلدەۋگە ۇمتىلماعانى دا تۇسىنىكتى. سەبەبى كەڭەس داۋىرىندە بۇل ءاليحان تۇلعاسىنا بايلانىستى جابىق تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى بولاتىن-دى. بۇعان قوسا قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ تاريحىن العاش عىلىمي زەرتتەۋشى ح.بەكحوجين جانە ونىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنگەن باسقالار دا بىرىنەن سوڭ ءبىرى «دالا ۋالاياتىنىڭ» رەداكتورى دەپ وسى كىسىمەن اتتاس بولىپ كەلەتىن سەمەيلىك دىنمۇحاممەد سۇلتانعازيندى جازىپ, بۇكىل عىلىمي ورتادا تۇجىرىمداپ تاستادى. ول كەزدە ولارعا قارسى «بۇلارىڭ قالاي؟» دەيتىن ادام شىقپادى. سوندىقتان اقتوعايلىق تورەلەردەن شىققان دىن­مۇحاممەد سۇلتانعازين تۇلعاسىنىڭ عىلىمي اينالىمدار مەن تاريحي دەرەك­تەردە نەگە بۇرمالانىپ جۇرگەنىن انىق­تايىق. ول ءۇشىن ەڭ اۋەلى «دالا ۋالاياتى» گازەتى دەگەنىمىز قانداي جاريالانىم بول­­عاندىعى تۋرالى توقتالىپ كەتەلىك. سە­بەبى, فيلولوگ, جۋرناليست ماماندار بولماسا, كوپ جۇرت بىلە بەرمەۋى مۇمكىن.

«دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى» – 1888 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان 1902 جىل­دىڭ 12 ساۋىرىنە دەيىنگى ارالىقتا وم­بى قالاسىندا اپتاسىنا ءبىر رەت شىعىپ تۇرعان باسىلىم. گازەتتىڭ ەڭ باستاپقىداعى رەداكتورلارى رە­تىن­دە سانالعان جانە باسىلىمنىڭ قازاقشاسىن ۇزبەي رەداكتسيالاعان گەنەرال-گۋبەرناتور كانتسەليارياسىنىڭ اعا ءتىلماشى ەشمۇحامەد ابىلايحانوۆ پەن دىنمۇحاممەد سۇلتانعازيندەر بولاتىن.

ۇلتتىق ءباسپاسوز قارلىعاش­تارىنىڭ ءبىرى «دالا ۋالاياتى» گازەتىنىڭ جارىق كورۋى كيەلى قازاق حالقىنىڭ وتكەن عاسىرداعى مادەني ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا بولدى.

1894 جىلى وسى ورىس تىلىندەگى «اكمولينسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي» گازەتى «كيرگيزسكايا ستەپنايا گازەتا» دەگەن اتاۋعا وزگەرگەن كەزدە, قازاق تىلىندەگى قوسىمشاسى «دالا ۋالاياتى» گازەتى دەگەن اتپەن شىعا باستادى. ونىڭ بۇكىل قازاق حالقىنىڭ وي-ساناسىن وياتۋداعى ماڭىزى زور ەكەنىن تۇسىنگەن پاتشالىق بيلىك اقىرى 1902 جىلى جاۋىپ, «سەلسكوحوزيايستۆەننىي ليستوك» دەپ ەل رۋحانياتىنداعى ءرولىن مۇلدە تومەندەتىپ جىبەردى. سەبەبى گازەت باسقارماسى  ما­ڭايىنا قازاقتىڭ ەركىن ويلى وقىعان  ازا­ماتتارىنىڭ توپتاسا باستاۋىنان پاتشا جاندارمەرياسى قاتتى سەسكەندى. ونىڭ ۇستىنە 1905 جىلعى العاشقى ورىس رەۆوليۋتسياسىنىڭ دا ءدۇمپۋى جاقىنداپ قالعان ەدى. ەگەمەندىككە دەيىن ۇلى پەدوگوگ ىبىرايدىڭ «ورىس دوسى» دەپ ماقتاپ جۇرگەن ن.يلمينسكيىمىز «وسوبىە پريباۆلەنيە ك اكمولينسكيم وبلاستنىم ۆەدوموستيام» شىققانىنا تۋرا ءبىر جىل بولعاندا «اكمولينسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي» گازەتىنىڭ جەرگىلىكتى بۇراتانا حالىققا ارنالىپ قازاق تىلىندە شىعاتىن قوسىمشاسىن تەز ارادا جابۋ كەرەك. ول تۋزەمەتستەردىڭ وي-ساناسىن وياتۋعا جانە وقۋ-بىلىمگە ۇمتىلۋى مەن ءوز تاريحىن بىلۋگە دەگەن قۇلشىنىسىن جوعارىلاتىپ بارا جاتىر» دەپ گەنەرال-گۋبەرناتورلىققا تالاپ-ارىز تۇسىرگەن.

قاتاڭ تسەنزۋرا جاعدايىندا شىقسا دا, سول ۇلتجاندى جۋرناليستەر پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا نارا­زىلىقتى تۇسپالداپ ايتا ءبىلدى.

ۇلت تاريحىندا وسىنداي ەرەكشە ورىن الاتىن «دالا ۋالاياتى» گا­زەتىنىڭ العاشقى رەداكتورلارىنىڭ ءبىرى دىن­مۇحاممەد سۇلتانعازين بولعان. الاش ۇران­دى بار قازاقتىڭ كوسەمى ءا.بوكەيحانعا جانە الاشوردا ۇكىمەتىنە بايلانىستى تەرىس كوزقاراس وسى ءبىر ارداقتى تۇلعانىڭ تاريحتان ءوز ورنىن الۋعا كەسىرىن تيگىزدى. ول ءۇشىن بىزگە فيلوسوفيالىق ۇعىم بويىنشا تەرىستى تەرىستەۋ, ياعني قاتەنى دۇرىستاۋ كەرەك بولىپ تۇر. ال جۋرناليستيكاداعى «دالا ۋالاياتى» گازەتىنىڭ تاريحىنا ارنالعان بارشا عىلىمي ادەبيەتتە ونىڭ العاشقى رەداكتورى بولدى دەپ جازىلاتىن دىنمۇحاممەد سۇلتانعازين مۇلدە باسقا ادام. «بۇل كىم ەدى؟» دەگەن سۇراققا «قازاقستان. ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديادا» س.وزبەك ۇلى دەگەن اۆتوردىڭ جازعان ماقالاسى ارقىلى جاۋاپ بەرەلىك. وندا: «سۇلتانعازين دىنمۇحاممەد (10.5. 1867 – سەمەي ق. – 1917, باكۋ ق.) – قوعام قايراتكەرى, العاشقى قازاق زيالىلارىنىڭ ءبىرى. اكەسى عازى بولات ۇلى ءۋالي حاننىڭ عۇبايدوللا دەگەن ۇلكەن ۇلىنىڭ بالاسى. سۇلتانعازين اكەسىنىڭ تىكەلەي ىقپالىمەن تومسك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. 1891 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنىڭ اراب, پارسى, تۇرىك, تاتار تىلدەرى بولىمىنە اۋىسادى. بۇل فاكۋلتەتتى بىتىرگەن سوڭ 1895 جىلى زاڭ فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, 1897 جىلى اياقتايدى. 1898-1902 جىلدارى قازاق دالاسىندا ەكى تىلدە شىعىپ تۇرعان «دالا ۋالاياتى» گازەتىندە رەداكتور جانە اۋدارماشى بولىپ قىزمەت ەتەدى. سول جىلدارى ول ەكى تىلگە بىردەي پۋبلي­تسيست, اۋدارماشى, اقىن, زاڭ جانە ءتىل عى­لىمىنىڭ ءىرى مامانى رەتىندە تا­نىلادى... سۇلتانعازين 1896 جىلى اقمولا وبلىسى كوكشەتەۋ ۋەزىنە قازاق حالقىنىڭ اڭىز-اڭگىمەلەرىن جيناۋعا بارعان گ.پوتانينمەن بىرگە ءجۇرىپ اڭىز-ەرتەگىلەردى ورىسشاعا اۋدارىپ بەرگەن. 1910 جىلدان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن باكۋدەگى مۇسىلمانداردى وقىتاتىن ءدىني ورتالىقتا شىعىس تىلدەرىنەن ساباق بەرگەن» دەگەن ومىرباياندىق دەرەك بەرىلگەن.

وسى بويىنشا الىپ قاراساق, بىرنەشە بۇرمالانعان كۇماندى پىكىرلەرگە تاپ بولامىز. بىرىنشىدەن, اۆتور «اكەسى عازى بولات ۇلى ءۋالي حاننىڭ عۇبايدوللا دەگەن ۇلكەن ۇلىنىڭ بالاسى» دەگەنى شىن­دىقتىڭ اۋىلىنان الىس جاتىر. ەگەر عۇباي­دوللانىڭ ۇلكەن ۇلى عازىنىڭ بالاسى بولسا, نەگە بولات ۇلى بولىپ تۇر؟ ءۋاليحاننىڭ ۇلكەن ۇلى, ورتا ءجۇزدىڭ مۇراگەر سۇلتانى عۇبايدوللا ءۋاليحانوۆ تۋرالى دەرەكتەردە تۋعان جانە قايتىس بولعان جىلدارى بەلگىسىز دەپ جازىلعان. شوقان ءۋاليحانوۆ پەن گ.ن.ءپوتانيننىڭ جازعان ەڭبەكتەرىندە عۇبايدوللا ءۋالي­حاننىڭ العاشقى ايەلىنەن, ال شىڭعىس سوڭعى ايەلى ايعانىمنان تۋعان دەپ جازىل­عانى بەلگىلى. ال ءومىر سۇرگەن جىلدارىن عالىم قادىرالى ۇلى ءوزىنىڭ «جىل­عارا بايتوقين» دەگەن زەرتتەۋىندە: «1832-1838 جىلدار ارالىعىندا كوك­شەتاۋ دۋانىنىڭ اعا سۇلتانى بولىپ عۇبايدوللا قايتا سايلانادى. پولكوۆنيك دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلەدى. عۇبايدوللا ءۋاليحانوۆ شامامەن 1777 جىلى تۋىپ 1851 جىلدارى قايتىس بولعان. ول التىن مە­دالمەن جانە «اعا سۇلتان ع.ءۋا­لي­حانوۆ» دەپ جازىلعان التىن قى­­لىش­پەن ماراپاتتالعان. ءومىرىنىڭ سوڭ­عى جىلدارىندا وتىرىقشىلىققا كوشىپ, قوپا كولىنىڭ ماڭىنا جانە بۋرا­بايداعى قىزىلاعاشتا وزىنە ارناپ ءۇي سال­عىزادى. بىراق عۇبايدوللا كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ كوتەرىلىسىن قوشتادى دەپ ايىپتالىپ, سىبىرگە «يتجەككەنگە» جەر اۋدارىلادى, سودان تەك 1847 جىلى عانا ورالعان (8 جىل ءجۇرىپ), 1851 جىلى ول قايتىس بولادى» دەپ ناقتى كورسەتكەن. وسىعان ساي الىپ قاراساق, 1867 جىلى تۋعان دەپ كورسەتىلىپ وتىرعان بۇل سە­مەيلىك د.سۇلتانعازيننىڭ عۇبايدوللا ءۋاليحانوۆتىڭ بالاسى بولاتتىڭ ۇلى عازى سۇلتاننان تۋعاندىعىن شەجىرەلىك دەرەكتەر راستامايدى. ونىڭ كوكشەتاۋ جەرىندە ەمەس, سەمەي قالاسىندا تۋى دا كۇدىك كەلتىرەدى.

ەكىنشىدەن, تۋعان جىلى 1867 دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ تۇر. ال «دالا ۋالاياتى» گازەتى 1888 جىلى اشىلدى. سوندا بۇل د.سۇلتانعازين گازەت اشىلعان جىلى بار-جوعى 21 جاس­تا عانا جانە تومسك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مە­ديتسينا فاكۋلتەتىندە وقۋدا ءجۇر. بۇل ءبىز جوعارىدا جازعان  «گازەتتىڭ ەڭ باس­تاپقىداعى رەداكتورلارى رەتىندە سانالعان جانە باسىلىمنىڭ قازاقشاسىن ۇزبەي رەداكتسيالاعان گەنەرال-گۋبەرناتور كانتسەليارياسىنىڭ اعا ءتىلماشى ە.ابىلايحانوۆ پەن د.سۇلتانعازيندەر بولاتىن» دەگەن سوزىمىزگە مۇلدە قايشى.

ەلدىڭ ءبارىن شاتاستىرىپ جۇرگەن دە – د.سۇلتانعازيننىڭ سانكت-پەتەر­بۋرگتە وقۋى. ۇلتتىق قوعامدىق سايا­سي جۋرنال «اقيقات» 1994 جىلعى №10 سانىندا زاڭ عىلىمدارىنىڭ كاندي­داتى ساكەن سوزاقباەۆتىڭ «جەتى جۇرت­تىڭ ءتىلىن بىلگەن» دەگەن زەرتتەۋ ماقا­لاسىن «تۇلعالار تۇعىرى» ايدارىمەن جاريالادى. ماقالا سەمەيلىك د.سۇل­تان­عازيننىڭ ومىرىنە, قىزمەتىنە ار­نالعان. وندا: «دىنمۇحاممەد سۇل­تان­عازين اكەسىنىڭ ىقپالىمەن 1890 جى­لى تومسك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى, بىراق ونى بىتىرمەيدى. ول رەسەي حالىق اعارتۋ ءمي­نيسترى ي.د.دەليانوۆكە ءوتىنىش جازىپ, تومسك ۋنيۆەرسيتەتىنەن سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنە اۋىستىرۋدى سۇرايدى. ءمينيستردىڭ كە­لى­سىمىمەن 1891 جىلى تامىز ايىندا سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى شىعىس­تانۋ فاكۋلتەتىنىڭ اراب, پارسى, تۇرىك, تاتار تىلدەرى بولىمىنە ستۋدەنت بولىپ قابىلدانادى. 1895 جىلى شىعىستانۋ فاكۋلتەتىن ءبىرىنشى دارەجەلى ديپلوممەن ۇزدىك ءبىتىرىپ شىعادى دا, سول جىلى زاڭ فاكۋلتەتىنە تۇسۋگە ءوتىنىش بەرەدى. 1897 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, زاڭگەر ماماندىعىنىڭ ديپلومىن الا­دى: ول – ەكى ماماندىق بويىنشا ۋني­ۆەر­سيتەتتىك ءبىلىم العان تۇڭعىش قازاق, 7 تىلدە – اراب, پارسى, تۇرىك, تاتار, ورىس, فران­­تسۋز, قازاق تىلدەرىندە ەركىن وقى­عان, – دەپ تۇرىپ جازىلعان. سوندا ول وسى 7 جىل بويى وقۋ قۋىپ جۇرگەنىندە «دالا ۋالاياتى» گازەتىنىڭ اشىلۋى مەن باسىلىمنىڭ قازاقشاسىن ۇز­بەي رەداك­­تسيالاعان, ماقالالار جازعان گەنە­­رال-گۋبەرناتور كانتسەليارياسىنىڭ اعا ءتىل­ماشى ە.ابىلايحانوۆپەن بىرگە جا­سال­­عان جۇمىستارعا ول قاي جەردە ءجۇ­رىپ ۇلگەردى دەگەن سۇراق ەشكىمدى تول­عان­دىرماعان.

ۇشىنشىدەن, 1891 جىلى سانكت-پەتەر­بۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى شىعىستانۋ فا­كۋلتەتىنىڭ اراب, پارسى, تۇرىك, تاتار تىل­دەرى بولىمىنە اۋىسىپ, بۇل فاكۋل­تەتتى بىتىرگەن سوڭ 1895 جىلى زاڭ فا­كۋل­­تەتىنە ءتۇسىپ, 1897 جىلى اياقتاعان سە­­مەيلىك د.سۇلتانعازيننىڭ بۇل جىلدارى  ومبى قالاسىندا  شىعىپ تۇرعان «دالا ۋالاياتى» گازەتىندە رەداكتور بولۋى ەش مۇمكىن ەمەس. ونىڭ قيسىنى كەلمەيتىنىن بىلگەن س.وزبەك­ ۇلى «ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديادا»: «1898-1902 جىلدارى قازاق دالاسىندا ەكى تىلدە شىعىپ تۇرعان «دالا ۋالاياتى» گازەتىندە رەداكتور جانە اۋدارماشى بولىپ قىزمەت ەتەدى», دەپ گازەتتىڭ تەك سوڭعى ءتورت جىلىنداعى كە­زەڭدى عانا ەنشىلەپ بەرگەن.

ءبىز «دالا ۋالاياتى» گازەتىنىڭ العاش­قى رەداكتورى دىنمۇحاممەد سۇل­تان­عازين بولعان دەگەن پىكىردى ايتۋدى دۇ­رىس دەپ سانايمىز. ول ءۇشىن ازىرشە  مىنا  ءتورت  دەرەككە عانا  سۇيەنەمىز: ال­دىمەن, عالىم گ.ءپوتانيننىڭ «ستۋدەنت پەتەربۋرگسكوگو ۋنيۆەرسيتەتا د.سۋل­­تانگازين. روديلسيا سۋلتانگازين نا بەرەگاح رەكي توكراۋ, بەرۋششەي ناچالو ۆ وتروگاح كىزىلارايسكيح گور» دەگەن ءسوزى. ودان كەيىن ىسقاق اقساقالدىڭ «قۇدايمەندەدەن دىنمۇحامبەت تۋادى. بۇل ۇلكەن اكەسىنىڭ اتىنا جازىلىپ, دىنمۇحامبەت سۇلتانعازين بولىپ, كەزىندە «دالا ۋالاياتى» گازەتىن شىعارعان ادام» دەگەن سوزدەرى. سونىمەن قاتار عالىم احمەدوۆتىڭ «الاش الاش بولعاندا» كىتابىندا د.سۇلتانعازين «XIX عاسىردا وقىعاندار» تىزىمىندە – №14-ءشى, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 1998 جىلعى تامىز­داعى سانىندا «ەرتەدەن ەل تانىعان جوعارى ءبىلىمدى قازاقتار تۋرالى» دەگەن ماقالادا №19-شى رەتپەن جازىلعان. بىراق ونىڭ تۋعان جەرى بىرەسە سەمەي نەمەسە قارقارالى دەپ جازىلادى. اقتوعاي اۋدانى سول كەزدەگى اكىمشىلىك بولىنىستەر بويىنشا سەمەي گۋبەرنياسى, قارقارالى ۋەزىنىڭ قۇرامىنا كىرگەندىگى دە  وسى قاتەلەسۋگە نەگىز بولىپ جۇرگەنى انىق. ال گ.ن.پوتانين ناقتىلاپ, «توقىراۋىن بويىندا تۋعان» دەپ كورسەتكەنى داۋسىز شىندىق. وسى ع.احمەدوۆتىڭ: «د.سۇلتان­عازين تۋىسى رايىمجان بوكەيحانوۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا باكۋدە دارىگەر بولىپ قىزمەت ىستە­گەن. سوندا قايتىس بولعان. باكۋگە قا­لاي كەتكەنى بەلگىسىز» دەپ جازعان پىكىرى دە ەسكەرۋسىز قالىپ ءجۇر. ارينە, اقتو­عاي­لىق تا, سەمەيلىك تە دىنمۇحاممەد سۇل­تانعازيندەردىڭ عۇمىر بايانى مەن تاعدىر-تالايى ءالى دە زەرتتەۋدى جانە دالەلدەۋدى قاجەت ەتەتىنى تۇسىنىكتى.

جاندوس سماعۇل,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور

قاراعاندى