داڭق وردەنى... سوعىس جىلدارىنداعى وعان يە بولعان اعا ۇرپاق وكىلدەرى... كەزىندە ءبىز ولارعا قانداي قۇرمەتپەن قارادىق دەسەڭىزشى! اسىرەسە اتالمىش ماراپاتتىڭ ءى, ءىى, ءىىى دارەجەسىنە قول جەتكىزگەن اكە-اعالارىمىزعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىمىز ەرەكشە ەدى. ويتكەنى مۇنداي جاندار ول كەزدە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتتى ەڭ جوعارعى اتاقپەن قاتار تەڭەستىرىلىپ, باعالاناتىن. بىراق بۇلار, ياعني داڭق وردەنىنىڭ جوعارىداعىداي ءۇش ءتۇرىن قاتار ەنشىلەگەن قاھارماندار ەلىمىزدە ونشا كوپ ەمەس-ءتىن. كسرو دەپ اتالاتىن 15 وداقتاس رەسپۋبليكادا ولاردىڭ سانى بار-جوعى 2671 عانا ادام بولاتىن. بۇگىن ءبىز, قۇرمەتتى وقىرمان, سولاردىڭ بىرەۋى تۋرالى ءسوز قوزعاماقشىمىز. ول جاستايىمىزدان ءوزىمىز كورىپ وسكەن, ءبىر اۋىلدا تۇرعان, مەكتەپ ءبىتىرىپ, قالاعا وقۋعا كەتكەنىمىزشە سوعىستىڭ سانقيلى ساتتەرى تۋرالى اڭگىمەلەرىن الدەنەشە رەت تىڭداعان قاراپايىم ەڭبەك ادامى بەيقۇتباي اعا دەمباەۆ دەر ەدىك.
* * *
سونىمەن...
* * *
...1965 جىل. ماۋسىم ايى. مەكتەپتەگى وقۋ جىلى اياقتالىپ, كانيكۋلعا شىققان ءبىزدىڭ قۋانىشىمىزدا شەك جوق. بىراق بۇل ەركىندىك ۇزاققا سوزىلمادى. كەلەسى اپتادا: «جۇمىس كۇشى جەتىسپەي جاتىر», دەگەن اۋىلدىق كەڭەس توراعاسى پارمەنىمەن كولحوز دالاسىنان ءبىر-اق شىقتىق. ءبىزدىڭ كوشەدەن تىزىمگە الىنعان ءۇش بالا: تۇربەك, نۇرمەردەن جانە مەن ءبىر جەرگە ءتۇسىپپىز. ول تاناقورا قىستاۋى ىرگەسىندەگى كوكونىس پلانتاتسياسى ەدى. مىندەتىمىز – 1,5 گەكتارداي جەرگە ەگىلگەن قىرىققابات پەن ءسابىزدىڭ ءارامشوبىن جۇلىپ, ءار جەتى سايىن سۋارۋ. جۇيەك اراسىنداعى توپىراقتى قوپسىتىپ, وعان تىڭايتقىش رەتىندە قورادان قي اكەپ شاشۋ.
توڭىرەكتەگى وسىنداي 4-5 توپقا ءجون-جوبا كورسەتەتىن بريگاديرىمىز بەيقۇتباي اعا بولىپ شىقتى. ول كىسىنى العاش كەلگەن كۇنى-اق تانىپ, قۇرمەتپەن قاراي باستاعانبىز. سەبەبى, سول جىلعى قىس, كوكتەم ايلارىندا جەڭىستىڭ 20 جىلدىعى اتالىپ وتىلەتىن بولدى دا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاھارمانى رەتىندە بەكەڭنىڭ سۋرەتتەرى اۋداندىق گازەتتە ءجيى جاريالانعانى بار. ول ۋاقىتتا ءباسپاسوز بەتىنە شىققان ادامنان ارتىق بەدەلدى ەشكىم جوق. كەرەمەت باعالانادى. ايرىقشا ارداقتالادى. سوندىقتان دا 6-7 سىنىپ وقۋشىلارى – بىزدەر بۇل اعامىزعا ىلتيپاتپەن قاراپ, بەرگەن تاپسىرمالارىن ەكى ەتپەي ورىنداۋعا تىرىسامىز. ءوز كەزەگىندە ول كىسى دە سولاي. بۇتا كولەڭكەسىندە وتىرىپ ىشەتىن تۇسكى شاي ۇستىندە ارقامىزدان قاعا ماقتاپ, بىزگە دەگەن ءوزىنىڭ رياسىز كوڭىلىن جىلى ءجۇز, مەيىرىمدى كوزقاراسىمەن بىلدىرگەندەي بولادى. سونداي كەزدە باتىلدانىپ, سوعىس كەزىندەگى ءومىرى تۋرالى سۇرايتىنىمىز بار. اعامىز وندايدا بالسىنبەيدى. باستان كەشكەنىن بايىپپەن بايانداپ, بىتپەگەن اڭگىمەسىن كەلەسى كۇنگى ۇزىلىستە جالعاستىرادى. ارادا 45 جىل وتسە دە ۇمىتقانىمىز جوق. بەكەڭنىڭ سونداعى ايتقانى تومەندەگى وقيعالار ەدى.
* * *
...بىزدەر, بالالار بىلمەي كەلىپپىز. 30-جىلدارى سوناۋ الماتىدان قيان تۇپكىر, قيىر شەت مىنا نارىنقولعا تۇڭعىش تراكتوردى ايداپ اكەلگەن وسى بەيقۇتباي اعا ەكەن. بار-جوعى باستاۋىش سىنىپتىق قانا ءبىلىمى بار بوزبالانى جەرگىلىكتى مويىنسەرىك بەلسەندىلەرى: «وقىعىن. ادام بولاسىڭ», – دەپ تالعارداعى تەحنيكۋمعا جىبەرمەي مە؟! مىنە, سوندا ونداعى مەحانيكا بولىمىنە قابىلدانعان ول از ۋاقىتتىڭ ىشىندە-اق ءوزىنىڭ ەڭبەكقورلىعىمەن كوزگە تۇسەدى. ءسويتىپ مولوتيلكا, لابوگرەيكا جانە «چتز» اتتى شاعىن تراكتوردى شىرق ۇيىرەدى. بۇعان ريزا بولعان وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ۋاكىلى ونى ەڭبەكشىقازاق, ۇيعىر, سونداي-اق كەگەن مەن نارىنقول اۋداندارىنا العاش رەت اتتاندىرعالى جاتقان تەحنيكا كەرۋەنىنە قوسادى. سوندا تالعار متس-ىنەن قوزعالعان 12 تراكتوردىڭ 1-ەۋى بايسەيىت, 3-ەۋى جالاڭاش, 4-ەۋى شونجى, 3-ەۋى كەگەن اۋىلدارىنا قاراي بۇرىلادى دا, 1-ەۋى جاس مەحانازيتور بەيقۇتباي دەمباەۆتىڭ جۇرگىزۋىمەن 350 شاقىرىمدىق جولدىڭ ەڭ سوڭعى نۇكتەسى نارىنقولعا امان-ەسەن جەتەدى. ارينە تەحنيكانىڭ ءتۇر-ءتۇرى كوبەيگەن كەيىنگى زاماندا بۇل سونشالىقتى قىزىقتى وقيعا بولىپ كورىنبەۋى مۇمكىن. ال, بىراق سول 30-جىلدارداعى جۇرت ءۇشىن تاسباقا دەپ اتالىپ كەتكەن قوس تەمىر دوڭعالاقتى «چتز» تراكتورىن كورۋ, جۇرگىزۋ جەر-كوكتە جوق جەتىستىك ەدى.
سويتكەن جاس جىگىت جوعارىداعى «جورىقتان» سوڭ كوپ ۇزاماي اسكەرگە شاقىرىلادى. بۇل 1939 جىل بولاتىن. ءاپ دەگەندە برەست ماڭىنا بارىپ تۇسكەن قازاقستاندىق ۇلاندار ونداعى ارتيللەريا بولىمدەرىندە قىزمەت ەتەدى. سودان كەيىن ماننەرگەيم بەكىنىسى ماڭايىنداعى اق فيندەر شەكاراسىندا تۇرادى. مىنە, وسى كەزدە 1941 جىلعى الاپات سوعىس باستالعان ەدى.
– جاۋمەن اراداعى شايقاستى مەن زەڭبىرەككە وق تاسۋشى بولىپ باستادىم, – دەگەنى ەسىمىزدە اعامىزدىڭ كەزەكتى ءبىر اڭگىمە ۇستىندە. – ۋاقىت وتە كەلە اتالمىش قارۋدىڭ كوزدەۋشىسىنە اينالدىم. ءبىر جىلدان سوڭ ءبىزدىڭ 43-تانك جويعىش ديۆيزيونىمىزدى 8-گۆارديالىق ارميانىڭ قۇرامىنان ءبولىپ الدى دا ستالينگرادتاعى قان قاساپ سوعىسقا اكەلىپ سالدى. وسى جەردە مەن العاش رەت اجالمەن بەتپە-بەت كەزدەستىم, قاراقتارىم. بىراق, قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن ودان امان قالدىم. «قالاي؟» – دەيسىڭدەر عوي. ايتايىن.
كەيىپكەرىمىزدىڭ سوزىنە قاراعاندا ءبىزدىڭ اسكەرلەردىڭ شاعىن توبى قالانىڭ جۇمىسشىلار كەنتى جاعىندا ۇرىس جۇرگىزىپ جاتادى. سوندا ءبىر برونەترانسپورتەردى الدارىنا سالعان نەمىستەر بۇلاردى تىقسىرىپ, قورشاۋعا الۋعا ىڭعايلانادى. ولار پانالاپ كەلە جاتقان اناۋ تەمىر تاجالدى توقتاتپايىنشا جاعدايدىڭ وزگەرمەيتىنىن بىلگەن نىسانا كوزدەۋشى بەيقۇتباي دەمباەۆ ونى زەڭبىرەكپەن ەكى رەت اتىپ, وت-جالىنعا ورايدى. وسى قيمىلدان جاۋ جاعى ءسال وشارىلا تۇرىپ قالعاندا, بۇل قاسىنداعى كومەكشىلەرىنە زەڭبىرەكتى كەيىنگى شەپكە الىپ كەتۋدى بۇيىرادى دا ءوزى سناريادتان قۇلاعان كۇزەتشى كۇركەسىنىڭ ىشىنە كىرىپ, فاشيستەردى بەتتەتپەۋدىڭ قامىنا كىرىسەدى. سول ساتتە... ءيا, سول مەزەتتە بىردەڭە جەر-كوكتى كوشىرە گۇرس ەتە تۇسەدى دە اينالانى تاستۇنەك قاراڭعىلىق جاۋىپ, تارسىل-گۇرسىلگە تولى توڭىرەك تىلسىم تىنىشتىققا ورانادى. «بۇل نە؟» دەيدى جاپىرىلعان بۋدكانىڭ ىشىندە دەنەسى قىسىلىپ, ەسى كىرەسىلى-شىعاسىلى بولىپ جاتقان بەكەڭ. سويتسە مۇنىڭ ۇستىنە ىرگەدەگى باراك ءۇيدىڭ تەرەزە جاق قابىرعاسى وپىرىلا قۇلاعان ەكەن. سودان: «توڭىرەكتە بىرەۋ بار ما؟ قۇتقارىڭدار!» – دەپ ال كەپ ايعايلاسىن. بىراق كىرپىش باسقان ءۇيىندى اراسىنان شىققان ءۇندى كىم تىڭداسىن. قۇمىققان ول داۋىس كىمنىڭ قۇلاعىنا جەتسىن. وسىلاي كۇن باتقان. ءتۇن كەلىپ, تاڭ اتقان. ال بەكەڭ بولسا ايعايلاۋدان داۋسى ءبىتىپ, ەندى اۆتوماتىنىڭ دۇمىمەن كۇركەنىڭ قاڭىلتىر ەسىگىن تىق-تىق ەتكىزىپ ۇرعىلاۋعا كوشەدى. سودان قانشا ۋاقىت وتكەنىن بىلمەيدى. ابدەن السىرەگەن ول ەسى اۋىپ بارىپ كوزىن اشسا, توبەدە اسپان كورىنەدى. توڭىرەگى تولعان توپىراق پەن بەي-بەرەكەت شاشىلعان كىرپىش سىنىقتارى. ال جانىندا باسىن سۇيەپ, بۇعان ۇڭىلە قاراعان ورىس اجەي وتىر. كەيىن ءبىلدى, بۇل شۋرا نيلوۆنا دەگەن وسى كەنتتىڭ تۇرعىنى ەكەن. اتىس توقتاعاندا ول كىسى شايقاس الدىندا سىرتتا ءجۇرىپ, جەرتولەگە قايتا ورالماعان شالىن ىزدەپ شىقپاي ما؟ مىنە, سوندا اجەي قۇلاعان قابىرعا اراسىنان تىق-تىق ەتكەن دىبىستى ەستيدى. ۇيىلگەن كىرپىشتەردى جانۇشىرا قوپارىپ قاراسا...ادام... ءيا, قاڭىلتىرى قابىسقان ۇيشىك ىشىندە بۇكتۇسكەن جاۋىنگەر جاتىر. قىزىل اسكەر!
– «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى» – دەدى وسى اراعا كەلگەندە اڭگىمە يەسى. – مۇنى ايتىپ وتىرعانىم, سوعىستا ادامدار تەك وققا ۇشىپ, سنارياد جارىقشاعى ءتيىپ قازا تاپپايدى ەكەن. سۋعا كەتىپ, ءورت ىشىندە قالىپ, توپىراققا دا كومىلىپ ولەتىن بولىپ شىقتى. ونىڭ دالەلى مەنىڭ ءوز باسىمنان وتكەن جوعارىداعى جاعداي. ەگەر سوندا يماندى بولعىر ورىس اجەي كەزدەسپەگەندە... ءيا, كىرپىش استىنداعى بولار-بولماس دىبىستى سول شۋرا نيلوۆنا ەستىمەگەندە... وندا مەنىڭ, سودان بىلاي جەر باسىپ ءجۇرۋىم, جەڭىس كۇنىن كورىپ, ەلگە امان-ەسەن جەتۋىم ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس ەدى.
– ال داڭق وردەنى شە, اعا! ونىڭ بىرەۋىن عانا ەمەس, ۇشەۋىن دە الۋىڭىز قالاي بولىپ ەدى؟ – دەيمىز اڭگىمەگە ەلىتكەن ءبىز بەكەڭدى قاۋمالاي ءتۇسىپ.
– 1944 جىلى, – دەپ باستادى بۇل تاقىرىپتاعى اڭگىمەسىن ول كىسى, – ءبىزدىڭ 39-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ جاۋىنگەرلەرى پولشا شەكاراسىنان ءوتىپ, سكۋرچا-ۆيلچكوۆيتسە ۆوەۆودوسى ماڭىنداعى ۆيسلا وزەنىنە جەتىپ توقتادى. جاز ايى ەدى. ايدىندى سۋ جاعالاۋى سىڭسىعان ورمان. نەمىستەر ارعى بەتتە. ءبىز بەر جاقتامىز. وتەيىك دەسەك, جاڭبىرشا جاۋعان وق ماڭايلاتپايدى. اسىرەسە سولاردىڭ ىشىندە تەمىر بەتون جيەگىندەگى توبەشىكتەن ىڭعايلى ورىن تاپقان ارتيللەريالىق قوندىرعىنىڭ قيمىلى ەرەن. قىلت ەتكەندى قاعىپ تاستاپ تۇر. سونىڭ سالدارىنان ءبىر تاۋلىككە جەتەر-جەتپەس ۋاقىت ىشىندە ءبىزدىڭ جاقتاعى 76 ميلليمەترلىك 4 زەڭبىرەك ىستەن شىعىپ, ادامدارى تۇگەل وپات بولدى. ءبىر ۋاقىتتا:
– سەرجانت دەمباەۆ, – دەگەن داۋىس ەستىلدى بلينداج جاقتان. – قارسى بەتتەگى دزوتقا جاپسارلاس جاۋ راسچەتىن جويۋدى ساعان تاپسىرامىن!
– قۇپ بولادى, جولداس كوماندير!
...قولىمدا ءدۇربى. اڭىسىن اڭدىپ جاتىرمىن. اجال اۋزى بىزگە قاراپ تۇر. كوز جازبايدى پاتشاعار! كەنەت وزەندى بويلاي جۇزگەن ءبىر قايىق كورىندى. ۇستىندە ەكى ادامى بار. جاۋدىكى مە, بىزدىكى مە, الدە جەرگىلىكتى تۇرعىندار ما, بىلمەيمىن. مەنىڭ كوزىم قارسىلاستاردىڭ ارتيللەريالىق قوندىرعىسىندا. مىنە, ونىڭ وقپانى بىرتە-بىرتە سۋ ۇستىندەگى قايىققا قاراي بۇرىلدى. ءيا, ءسات! كومەكشىم ەكەۋمىز زەڭبىرەگىمىزدى جانىمىزداعى ەڭىسكە قاراي يتەرىپ جىبەردىك. ول سىرعىپ بارىپ قالىڭ بۇتانىڭ ىشىنە توقتادى. جاۋ راسچەتى مۇنى بايقاعان جوق. قۋانىپ كەتتىم. بۇرشاقتاعان ماڭداي تەرىمدى ءسۇرتىپ تاستاپ, باۋىرىممەن جىلجىعان كۇيى زەڭبىرەگىمە جەتتىم-اۋ. جۇرەك اتشا تۋلايدى. قارسى بەتتەگىلەر كورسە ولەمىن. «قوش بول, تۋعان جەر, قوش بول, مايدانداس دوستارىم...», «جو-جوق, تاپسىرمانى ورىنداماي جان قيۋعا بولمايدى. جاۋدى قالايدا قۇرتۋ كەرەك!». وسى ويمەن بويىمدى تەز جيىپ, بۇتا اراسىنان قارسى جاققا ءدۇربى سالىپ قارامايمىن با؟! سويتسەم, جاۋ ءالى دە قايىق قيمىلىن قالت جىبەرمەي اڭدۋدا ەكەن. دەرەۋ نىساناعا الدىم. سنارياد ارتىنان سنارياد جىبەرىپ, ەس جيعىزباۋعا كوشتىم دەيسىڭ!.. سودان ىلە-شالا ورىن اۋىستىرىپ, جاۋ راسچەتى جاققا قاراسام, توڭىرەگى استاڭ-كەستەڭ بولعان ونىڭ ك ۇلى كوككە ۇشىپتى. وسىنى كۇتىپ وتىرعان ءبىزدىڭ اسكەرلەر: «ۋرا, ۋرا!» – دەپ قالقىمالى كوپىرگە كەرەك رەزەڭكە پونتونداردى كوتەرە وزەنگە جانۇشىرا بەتتەپ بارا جاتتى. سونىمەن, ءسوزدىڭ قىسقاسىنا كەلسەك, قاراقتارىم, ءىىى دارەجەلى داڭق وردەنىن مەن مىنە, سوندا العان ەدىم.
بەكەڭ وسىلاي دەپ ءۇنسىز قالدى. ءسويتتى دە اڭگىمەسىن قايتادان جالعاستىردى. ودان ۇققانىمىز, ول كىسى تاراپىنان جاسالعان كەلەسى ءبىر باتىل قادام سول جىلدىڭ كۇزىندە بولعان ەكەن. كەيىپكەرىمىز قىزمەت ەتەتىن ءى بەلارۋس مايدانىنىڭ جاۋىنگەرلەرى جوعارىدا ءسوز ەتكەن پولشا جەرىنە دەندەي ەنىپ, ونىڭ رادومسكوە ۆوەۆوداسىنا يەك ارتقاندا, نەمىستەردىڭ قاتتى قارسىلىعىنا ۇشىرايدى. جاۋ بۇلاردى الدىمەن ارتيللەريا ارقىلى اتقىلايدى. سودان سوڭ كوككە كوتەرىلگەن «يۋنكەرس» پەن «فوككە فۋلف» توبەلەرىنەن وق سەبەلەپ باس كوتەرتپەيدى. وسىدان سوڭ بارىپ ۋتينكي ەلدى مەكەنى جاقتان ءوز اسكەرلەرىن قولداعان نەمىس تانكىلەرىنىڭ قاراسى كورىنەدى. سولاردىڭ ىشىندە وزگەلەرىنەن وزىڭقىراپ كەلە جاتقان تەمىر تاجالدى بەكەڭ اسىقپاي باقىلاپ ونىڭ قيمىل-قوزعالىسىن قالت جىبەرمەي قاداعالاۋمەن بولادى. اقىرى زەڭبىرەك وعى جەتەر جەرگە كەلگەندە جۇرگىزۋشى وتىراتىن تەرەزە ماڭايىن نىساناعا الا اتپاي ما؟! بىراق برونى مىقتى ەكەن, بىلق ەتپەيدى. «كاتوكتى... ءيا, كاتوكتى كوزدەۋ كەرەك», – دەيدى بۇل كىسى وسىدان كەيىن وزىنە ءوزى كۇبىرلەي سويلەپ. سويتەدى دە زەڭبىرەگىندەگى وپتيكالىق پۋلت پارامەترلەرىن تانكتىڭ تەمىر دوڭگەلەكتەرى تۇسىنا تۇيىستىرە بەرە وقپانداعى وقتى جىبەرىپ كەپ قالادى. ويى – ءجۇرىس قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتىپ كەلە جاتقان شىنجىردى ءۇزۋ. «سوندا نە بولدى؟» – دەيسىزدەر عوي. سۇستى ءجۇزى, قورقىنىشتى ۇنىمەن جەر-كوكتى كوشىرىپ كەلە جاتقان تەمىر تاجال توبەگە ۇرعانداي سولق ەتىپ توقتايدى دا ءبىر ورنىندا شىر اينالا باستايدى. بىراق, ەكيپاجى امان. ونىڭ كوزىن قۇرتپاسا جاۋ كوزدەۋشىسى ليۋك كابيناسىنداعى وقپاندى بۇرىپ, بۇلاردى وق استىنا الماق. وسىنى سەزىپ ۇلگەرگەن بەكەڭ شىر اينالعان تانكتىڭ ءبۇيىر تۇسى وزدەرىنە كولدەنەڭدەي بەرگەندە: ء«يا, ءسات!» – دەيدى. سويتەدى دە ونىڭ ارتىنداعى جانارماي بوكتەرگەن بوشكەنى نىساناعا العان بويدا جەدەلدەتە ەكى رەت اتىپ جىبەرەدى. سول مەزەتتە باكتان قاراقوشقىل ءتۇتىن كوتەرىلىپ, ارتىنشا تارس ەتىپ جارىلعان تانكتىڭ ك ۇلى كوككە ۇشادى.
وسى ەرلىگى ءۇشىن «داڭق» وردەنىنىڭ ءىى دارەجەسىنە يە بولعان بەيقۇتباي اعا ارادا جىلعا جۋىق ۋاقىت وتكەندە اتالمىش ماراپاتتىڭ ەڭ جوعارعى ءى باسقىشىنا دا قول جەتكىزەدى. بۇل 1945 جىلعى ءساۋىر ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرىندەگى بەرلين ءۇشىن بولعان شايقاستاعى جانقيارلىق ەرلىك ەدى. «باسقاشا تەڭەۋمەن ايتۋعا كەلمەيتىن بۇل باتىل ارەكەتتىڭ باسى راتۋشا ماڭايىنداعى شابۋىلدا باستاۋ الىپتى. كوشە وتە تار ەكەن. ءار 50-100 مەتر قاشىقتىق ارالىعىنداعى كولدەنەڭىنەن قويىلعان كەدەرگىلەرگە بەكىنگەن نەمىستەر ەشكىمدى بەتتەتپەيدى. تانكىنى الدىعا سالىپ جىلجۋعا مۇمكىندىك جوق. ول تروتۋار سەكىلدى ەتىپ سالىنعان جىڭىشكە جولعا سىيمايدى. امالى تاۋسىلعان باتالون كومانديرى سەرجانت بەيقۇتباي دەمباەۆتىڭ راسچەتىن شابۋىلداۋشى روتا الدىنا شىعارادى. بۇيرىق بويىنشا زەڭبىرەك بارريكاداعا ۇقساس كەدەرگىلەردەن پۋلەمەت ۇيالارىن سناريادپەن جويىپ وتىرۋى ءتيىس. ال جاياۋ اسكەرلەر سول مەزەتتە اتاكاعا كوتەرىلىپ, بەكىنىستى باسىپ الۋعا ۇلگەرۋى قاجەت. وسى ادىسپەن بۇلار وزدەرىنە قالقا بولادى-اۋ دەگەن ءار ءمۇيىستى پانالاي وتىرىپ, نەمىستەردىڭ 8 پۋلەمەت ۇياسىن جويادى. ەڭ سوڭىندا كوشەنى تۇيىقتاپ تۇرعان ءورت ءسوندىرۋ مەكەمەسى ۇيىنە جاقىنداعاندا, ونىڭ وتە بەرىك بەكىنىسكە اينالعانىن بايقايدى. اينالاسى تولا تەمىر تىكەندى «كىرپىلەر» مەن قۇمقاپشىقتان تۇرعىزىلعان كەدەرگىلەر. ال عيماراتتىڭ ەسىك, تەرەزەلەرى بولسا, ولاردان وق دامىلسىز بوراپ تۇر.
– قيراتۋ قاجەت! – دەيدى زەڭبىرەگىن كوشەدەگى بارريكادا تاساسىنا ورنالاستىرىپ جاتقان بەكەڭە روتا كومانديرى. – ءيا, قۇرتۋ كەرەك مىنا ءۇيدى. ايتپەسە بۇل جەردەن العا جىلجۋىمىز قيىن. وتە قيىن!..
سودان نە كەرەك, جاياۋ اسكەرلەر الدىنداعى جالعىز راسچەت قارسى بەتتەگى ءبىر قابات كىرپىش ءۇي شەتىن الا بەرە قوس سناريادتى جەدەلدەتە جىبەرىپ قالسىن. جاۋ جاعى ۋ-شۋ. وسىنى پايدالانىپ ورىن اۋىستىرعان بەكەڭنىڭ توبى ەندى ءورت ءسوندىرۋ مەكەمەسىنىڭ ەكىنشى جاعىن اتقىلاۋعا كوشسىن. ول تۇس شاڭ-توزاڭعا ورانىپ جاتقاندا, راسچەتتەگى ءۇش جىگىت زەڭبىرەكتى قايتا سۇيرەتىپ اكەلىپ, عيماراتتىڭ ورتاڭعى تۇسىنا ويران سالسىن. قولدارىندا اۆتومات پەن پۋلەمەت جانە ارا-تۇرا تىق-تىق ەتكىزىپ اتاتىن مينومەتتەن باسقا قۋاتتى قارۋى جوق, تەك بەكىنىستەرىنىڭ مىقتىلىعىنا سەنگەن نەمىستەر ەندى نە ىستەرلەرىن بىلمەي الاسۇرسىن. وسى كەزدە باستاپقىداعى عالامات وق نوسەرىنەن باس كوتەرە الماي, جەرگە جابىسا جاتىپ قالعان ءبىزدىڭ جاياۋ اسكەرلەر جاعدايدىڭ وزگەرگەنىن ءبىلىپ: «العا!» – دەپ اتاكاعا ۇمتىلسىن!...
* * *
سول جازدا ءبىز مەكتەپ وقۋشىلارى بەكەڭدى وتە جاقسى كورىپ كەتتىك. وعان سەبەپ بولعان ول كىسىنىڭ سوعىس تۋرالى جوعارىداعىداي عاجاپ اڭگىمەلەرى عانا ەمەس, كەرەمەت كىشىپەيىلدىلىگى دە ەدى. قاراپايىم, مومىن ادام-تىن. جاس ايىرماشىلىعى بىزدەن وتە ۇلكەن بولا تۇرا بالا مىنەز اقكوڭىلدىلىگىن ايتساڭىزشى! قاتەلىگىمىزگە قاباق شىتپايتىن. نە ءبىتىپ, نە قويمايتىن سانسىز سۇراقتارىمىزعا دا رەنجىمەيتىن. بارىنە توزىمدىلىك تانىتاتىن اسىل ادام ەدى جارىقتىق.
كەلەسى جىلعى جازعى كانيكۋلدا باسقا بريگادادا جۇمىس ىستەدىك. ودان ارادا ەكى جىل وتكەن سوڭ, ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ, الماتىعا وقۋعا اتتاندىق. سودان قىس تۇسسە سەسسيا, جاز شىقسا ستۋدەنتتىك قۇرىلىس وتريادى... ونىڭ سوڭى ماماندىق الىپ, جۇمىسقا ورنالاسۋعا ۇلاستى دا اۋىلعا كوپ بارمايتىن, بەكەڭ سياقتى اقساقالداردى ءجيى كورمەيتىن بولدىق.
بىراق... ءيا, بىراق, ول كىسىمەن سوڭعى رەت جۇزدەسكەنىم ەسىمدە. ءالى ۇمىتقانىم جوق. 1985 جىل ەدى. الماتى ىرگەسىندەگى قاپشاعايدا مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ رەسپۋبليكالىق «ورلەنوك» جانە «زارنيتسا» ويىندارى ءوتتى. جەڭىستىڭ 40 جىلدىعى قۇرمەتىنە ارنالعان بۇل شارادا سوعىس ارداگەرلەرىمەن بىرگە قازاقستان لكسم ورتالىق كوميتەتىنە قاراستى 4-5 باسىلىمنىڭ تىلشىلەرى بىزدەر دە بولدىق. سوندا كەۋدەسىنە ءى, ءىى, ءىىى دارەجەلى داڭق وردەندەرى جارقىراعان بەيقۇتباي اعا دەمباەۆتى كورىپ قالماسىم بار ما؟! بۇرىلىپ بارىپ سالەم بەردىم. اقساقال العاشىندا: «بۇل كىم؟» – دەگەندەي بەتىمە اڭتارىلا قارادى. قاريانى ىڭعايسىزداندىرمايىن دەپ: ء«سىز ءبىزدىڭ اۋىلدانسىز», – دەدىم جازۋشى باققوجا مۇقاەۆ اعام سياقتى ازىلدەپ. سول كەزدە بارىپ شىرامىتتى-اۋ دەيمىن. «جوق, بالا! سەن ءبىزدىڭ اۋىلدىكىسىڭ», – دەدى ول كىسى جىميىپ. ءسويتتى دە: «ۇستا الەكەڭ – ءاليحان قارتتىڭ ۇلىسىڭ عوي. بارەكەلدى! ءوسىپ, ەرجەتىپسىڭ. ريزامىن, اينالايىن! تانىپ, سالەم بەرگەنىڭە راحمەت!» – دەدى شىن كوڭىلدەن.
...سوڭعى كەزدەرى ەلوردادان اۋىلىم نارىنقولعا بارعان سايىن ونى كوپ ارالايتىن بولدىم. ىرگەدەگى وزەن جاعاسىنان سوناۋ 60-جىلدارداعى باقىتتى بالالىق شاعىم قول بۇلعايدى. جول جيەگىندەگى الىپ اعاشتاردىڭ ارقايسىسى ومىردەن ءبىر-ءبىر بايتەرەك بولىپ وتكەن قارتتاردى ەسىمە تۇسىرەدى. مۇنداعى كوشەلەر شە؟! ءيا, كوشەلەر... ولاردىڭ دا ءوز ايتار سىرى, شەرتەر شەجىرەسى بار. ماسەلەن بۇرىنعى كراسنوارمەيسكايا ورامىنان وتكەنىمدە, ونداعى 68-ۇيدە تۇرىپ, ءومىر ءسۇرىپ, باقيلىققا اتتانعان بەيقۇتباي اعا بەينەسى الدىما كەلىپ تۇرا قالعانداي بولادى. سودان جوعارى كوتەرىلىپ, كەلەسى كوشەدەگى ءوزىمنىڭ تۋىپ-وسكەن ۇيىمە, اكەمنىڭ قالدىرعان قاراشاڭىراعى 42-ۇيگە جاقىندايمىن. مىنە, وسى كەزدە كوڭىلىم كوتەرىلىپ سالا بەرەدى. سەبەبى بۇرىن مير دەلىنەتىن بۇل كوشە قازىر داڭق وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى بەيقۇتباي اعا دەمباەۆ اتىن يەلەنگەن. وسىنى كورگەندە: «تاۋبە! باتىردىڭ اتى اتاۋسىز قالماعانىنا شۇكىر», – دەيمىن ىشتەي كۇبىرلەپ.
جانبولات اۋپباەۆ,
جۋرناليست
الماتى وبلىسى,
رايىمبەك اۋدانى,
نارىنقول اۋىلى