مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنتتىك قىزمەتىنە كىرىسكەنىنە ءبىر جىل تولار ۋاقىتتا «جاڭا ەكونوميكالىق باعىت» دەگەن اتاۋمەن رەفورمالاردىڭ اۋقىمدى پاكەتىن ازىرلەۋ قولعا الىنعانىن جاريا ەتتى. بۇل جاڭا باعىت بۇرىنعى دامۋ جولىمىزدان شىعۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. ساباقتاستىق – مەملەكەتتىڭ بەرىك ۇستىنى. جاڭا تاريحىمىزدىڭ وتكەن ءۇش ونجىلدىعىندا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ داستۇرلەرى مەن ينستيتۋتتارى ورنىعىپ, ەكونوميكانىڭ ءبازيسى قالىپتاستى, حالىقتىڭ جاڭا بۋىنى ءوستى. جاڭا ەكونوميكالىق باعىتتىڭ قاجەتى سول – بۇل كەشەگى كەزەڭنەن ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنەتىن قازىرگى كۇننىڭ شىندىعىنا نەگىزدەلگەن.
وتىز جىل بۇرىن قازاقستاندىقتار عانا ەمەس, الەم حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگى كومپيۋتەرمەن, ينتەرنەتپەن جۇمىس ىستەۋگە داعدىلانباعان ەدى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ ازاماتتار ينتەرنەت-ساۋدانى يگەردى, الەۋمەتتىك جەلىلەر كەڭىستىگىنە ابدەن توسەلدى, ەش قيىندىقسىز شەتەلگە ساياحاتتاپ جاتىر. ءبىز ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە ساپالى جاڭا تالاپتار قوياتىن جاھاندىق شىنايىلىققا نەگىزدەلگەن زاماندا ءومىر سۇرەمىز.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاريالاعان رەفورمالار پاكەتى ۇلى دەپرەسسيا كەزىندە ەل تىزگىنىن ۇستاعان اقش-تىڭ 32-ءىنشى پرەزيدەنتى فرانكلين دەلانو رۋزۆەلتتىڭ جاڭا باعىتىمەن ۇندەسەدى. ءدال وسى ەكونوميكالىق وزگەرىستەر امەريكالىق ورتا تاپتى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن ونىڭ رەفورمالارىنىڭ نەگىزى بولدى. بۇگىنگى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنى باسەڭدەگەن شاقتا كوپشىلىك بۇل جاڭا باعىتتىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنا تاعى دا نازار اۋدارادى. قازاقستان پرەزيدەنتى ءمان بەرگەن ماڭىزدى باعىتتار سياقتى جاڭا امەريكالىق ەكونوميكانىڭ نەگىزى دە الەۋمەتتىك سيپاتتا بولدى. فرانكلين رۋزۆەلتتىڭ ەكونوميكاعا شامادان تىس ارالاسۋىن قاتتى سىناعانى سونشا, ونىڭ «دەموكراتيالىق باسقارۋ ادال بولا المايدى, ءتيىمدى بولا المايدى دەيتىندەرگە سالماقتى جاۋاپ بەرەتىن كەز كەلدى. سىزدەر دە, مەن دە بىرجاقتى ۇستانىمداردان كەمشىلىك ىزدەيتىن سىنشىلارعا مۇقتاج ەمەسپىز» دەپ ايتۋىنا تۋرا كەلدى.
سول كەزەڭدە امەريكا باي مەن كەدەي اراسىنىڭ اجەپتاۋىر الشاقتىعىمەن, جۇمىسشىلار تەڭسىزدىگىمەن, الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردىڭ جوقتىعىمەن ەرەكشەلەندى. بۇعان دەيىن بىرنەشە جىل ىشىندە مونوپوليالاردىڭ ۇستەمدىگىن السىرەتۋگە نازار اۋدارىپ, ولارعا قاتىستى كورىنبەيتىن شابۋىل جاساۋدى باستادى.
قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ بۇگىنگى پروبلەمالارى – باعا كەلىسىمدەرى, قولمەن باسقارۋ قاجەتتىلىگى, جوسىقسىز باسەكەلەستىك جانە تاعى باسقالار. كاپيتاليزم داۋلەرىنىڭ ارسىزدىعى اقش-تا دا كورىنىس تاپتى. ولار حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىنىڭ كۇرت تومەندەۋىن ەسكەرىپ, وتپەي تۇرعان ازىق-ت ۇلىكتەردىڭ باعاسىن تومەندەتۋدەن گورى, جاعىپ جىبەرۋدى ءجون كوردى. امەريكانىڭ 32-ءىنشى پرەزيدەنتى بۇل تۇستا قارجى مەن بيزنەستىڭ جەتەكشى قايراتكەرلەرى ادىلدىكتىڭ قاراپايىم قاعيدالارىن ەلەمەگەنىنەن ەكونوميكانىڭ جۇتاڭداعانىن ايتتى. فرانكلين رۋزۆەلت ەكونوميكانى رەفورمالاۋ شەڭبەرىندە كاپيتاليستەردى پايدانىڭ ادامگەرشىلىك شەگىن بەلگىلەۋگە شاقىردى. بۇل ەڭ الدىمەن قاجەتتى تاۋارلاردىڭ تىركەلگەن باعاسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
قازاقستاندىق باعا بەلگىلەۋ جۇيەسى مەن ولاردى اكىمشىلىك رەتتەۋ ساياساتىن سىنايتىندار ءبىر كەزدەرى الەمنىڭ جەتەكشى ەكونوميكاسى دا وسىنداي ماسەلەلەرگە الاڭداۋعا ءماجبۇر بولعانىن بىلە بەرمەيدى. شەكتى مارجانى رەتتەۋ بۇگىندە كوپتەگەن دامىعان ەلدە قولدانىلىپ كەلەدى.
رۋزۆەلتتى الدىمەن تۇرعىنداردىڭ الەۋەتتى توبىنا اسەرى تيگەن سالىق جۇيەسىنىڭ رەفورماسىنا بايلانىستى دا سىنعا الدى. بۇل ءوز كەزەگىندە پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ «ىشكى جالپى ءونىم مەن حالىق تابىسىنىڭ ارتۋىنا قاراماستان, قوعامداعى م ۇلىكتىك جىكتەلۋ ۇدەرىسى ساقتالىپ وتىر, ءتىپتى كۇشەيىپ بارادى... ۇلتتىق تابىستىڭ ءادىل بولىنۋىنە باسا ءمان بەرە وتىرىپ, سالىق جۇيەسىن جاڭعىرتۋ قاجەت» دەگەن تاپسىرماسىمەن اسا قاتتى ۇندەسەدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن از قامتىلعاندارعا ارناپ ەنگىزىلگەن كەپىلدەندىرىلگەن الەۋمەتتىك پاكەت پەن الەۋمەتتىك سالانى تۇگەندەۋ مەجەسى الەۋمەتتىك باعدارلانعان مەملەكەتتە ايقىن ءارى تۇسىنىكتى ويىن ەرەجەسىن قالىپتاستىرۋى ءتيىس. بۇدان 100 جىل بۇرىن فرانكلين رۋزۆەلت وسى ماسەلەگە قاتىستى «جەكە تۇلعانىڭ شىنايى ەركىندىگى ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك پەن تاۋەلسىزدىكسىز مۇمكىن بولمايدى. قاجەتتىلىك پەن ەركىندىك قاتار ۇيلەسە المايدى. اش ءارى جۇمىسسىزدار بۇقاراسى – ديكتاتۋرا ءوسىپ-ونەتىن توپىراق» دەگەن ەدى. وسىعان سۇيەنە وتىرىپ, پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتى ادام كاپيتالىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باعىتتالعانىن ءوز سوزىندە بارىنشا ناقتى تۇجىرىمدايدى: «اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەككە قايتا ورالايىق. ۇكىمەت ونى ءبولۋ ءتارتىبىن رەتتەۋى كەرەك. بۇل جۇيە اشىق ءارى ادىلەتتى بولىپ, ادامداردى بەيقامدىققا ەمەس, ەڭبەك ەتۋگە ىنتالاندىرۋى ءتيىس». وسى تۇرعىدان العاندا, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك ءومىردىڭ قيىن جاعدايىنا تاپ بولعانداردى تەزدەتىپ اياققا تۇرعىزىپ, بالالارعا ءبىلىم بەرۋگە, باياندى بولاشاققا ۇمتىلعاندارعا قولداۋ بولۋى قاجەت. وسى ساياساتتىڭ ارقاسىندا كوپ بالالى جانە از قامتىلعان وتباسىلاردان شىققان وقۋشىلار تەگىن تاماقتانۋ, اۆتوبۋستا تەگىن ءجۇرۋ, مەكتەپ فورماسى جانە وقۋ قۇرالدارىمەن تەگىن قامتىلۋ قۇقىعىنا يە بولدى. ارينە ول كەيىن ادام كاپيتالى دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋىمەن, قىلمىستىڭ ازايۋىمەن, ورتا تاپقا جاتقىزۋعا كەلەتىن الەۋەتتى ازاماتتار ۇلەسىنىڭ ارتۋىمەن قايتارىمى بولاتىن ەداۋىر شىعىندى قاجەت ەتەدى.
اقش-تاعى ءدال سول ۇلى دەپرەسسيا جىلدارى الەۋمەتتىك كەپىلدەندىرۋلەر پايدا بولا باستادى. جۇمىسسىز قالعان ادام بۇعان دەيىن كۇنكورىس قاراجاتىنسىز قالىپ كەلگەن ەدى. تەك فرانكلين رۋزۆەلتتىڭ تۇسىندا عانا جۇمىسسىزدىققا بايلانىستى زەينەتاقىلار مەن جاردەماقىلار پايدا بولدى. الايدا, بۇل جاردەماقىلاردى الۋعا بارلىعى بىردەي ۇمىتتەنە المايتىن ەدى. جۇمىسقا قابىلەتتى تۇرعىنداردىڭ شيرەگى جۇمىسسىز قالدى. تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جالعىز جولى – قوعامدىق جۇمىستار ەدى. ديپلومى بار عالىمدار, قارجىگەرلەر مەن ينجەنەرلەر ايتقانعا كونىپ, مەكتەپ, اۋرۋحانا جانە جول قۇرىلىسىمەن اينالىسا باستاسا, قالىس قالعان ارتىستەر ولارعا ارناپ تەگىن كونتسەرت ۇيىمداستىردى. بۇل جايت بالكىم بىرقاتار ازاماتقا قولايسىز كورىنگەنىمەن, رۋزۆەلت پرەزيدەنتتىگىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى تۇراقتى ورتا تاپ وكىلى سانالىپ, جەكە باسپاناعا يە بولىپ, بولاشاققا بارىنشا سەنىمدى قاراي الدى.
مۇنداي جەتىستىككە جەتۋ دارىندى جانە ءوز ۇستانىمىنا بەرىك مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە استى. «مەملەكەتتىڭ بىزگە بەرە الاتىن ەڭ دارىندى ماماندارىنىڭ كومەگىمەن عانا كونگرەسستىڭ اكىمشىلىككە بەرگەن قۇزىرەتى ىسكە اسىرىلادى جانە ءبىز سونداي ماماندارعا ىزدەۋ سالامىز», دەدى فرانكلين رۋزۆەلت ازاماتتاردى مەملەكەتتىك قىزمەتكە شاقىرا وتىرىپ. جاستار كادرلىق رەزەرۆىن قۇرۋ – پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ ەڭ العاشقى باستامالارىنىڭ ءبىرى. توقاەۆتىڭ ويىنشا, ء«بىلىمدى, پاتريوت جانە ەڭبەككە قابىلەتتى جاستار – ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋى مەن پروگرەسىنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى». قازىردىڭ وزىندە رەزەرۆتەگىلەردىڭ ۇشتەن ءبىرى مەملەكەتتىك قىزمەتتەن جۇمىس تاپتى. الايدا, مەملەكەتتەگى كەز كەلگەن رەفورمانىڭ نەگىزى حالىق. پرەزيدەنت رۋزۆەلت حالىقتى مەملەكەت ومىرىنە بەلسەندى ارالاسۋعا شاقىردى. «ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندەگى جۇمىستى باقىلاپ وتىراسىزدار دەپ ۇمىتتەنەمىن. ەركىن سىناڭىزدار. ەگەر ءبىر جەردە جۇمىس ءتيىستى تۇردە جۇرمەي جاتسا, جۇمىستى ودان دا جاقسى ۇيىمداستىرۋعا بولاتىن بولسا, ماعان حابارلاڭىزدار... مەن ءار ازاماتتىڭ ۇكىمەتتى امەريكالىق حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن قوعام قاراجاتىن بارىنشا ءتيىمدى جۇمساۋ تۋرالى ەسكەرتۋ ايتۋ قۇقىعىن قاتاڭ ساقتايتىن بولامىن». پرەزيدەنت ق.توقاەۆ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن بەكىتتى. وندا «ازاماتتاردىڭ بارلىق كونسترۋكتيۆتى تالاپتارىنا جەدەل جانە ءتيىمدى جاۋاپ بەرىلەدى. بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى تۇراقتى ديالوگ ارقىلى عانا زاماناۋي ساياساتقا نەگىزدەلگەن ۇيلەسىمدى ۇكىمەت قۇرۋعا بولادى. سول سەبەپتى ازاماتتىق قوعامدى قولداپ جانە نىعايتىپ, بارىنشا وزەكتى پروبلەمانى شەشۋدە ازاماتتىق قوعامدى تارتۋ كەرەك».
فرانكلين رۋزۆەلت بيلىگى جەمىستى بولدى – پرەزيدەنتتىككە كەلگەندە ەلدە ۇيسىزدەردىڭ مارشى بولسا, پرەزيدەنتتىكتىڭ سوڭىنا قاراي باسپانالى ازاماتتاردىڭ سانى حالىقتىڭ 66 پايىزىنا جەتتى. رەكوردتىق 25 پايىز جۇمىسسىزدىق بولعان امەريكالىق قوعام تۇراقتى ورتا تاپقا اينالا باستادى. پرەزيدەنتتىگىنىڭ باسىندا فرانكلين رۋزۆەلت بىلاي دەگەن ەدى: ء«بىزدىڭ قورقۋىمىز كەرەك جالعىز نارسە – ۇرەيدىڭ ءوزى, العا دامىتاتىن قاجىر-قايراتتى سال قىلىپ تاستايتىن ەسسىز, بەتسىز, نەگىزسىز ۇرەي». بۇل ءسوز قازىرگى زاماندا دا وزەكتىلىگىن جويمادى. بۇل ءسوز ۇلكەن وزگەرىستەر الدىندا اركىمنىڭ ويىندا بولۋى كەرەك.
تالعات قاليەۆ,
ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, ساياسي عىلىمدار كانديداتى