بيىل تۋعانىنا 175 جىل تولاتىن دانىشپان اباي قازاق جازبا ادەبيەتىنىڭ كوگىندە جارق ەتە قالعاندا, جەر-جەردە ونىڭ تۋىندىلارىن مايشاممەن ىزدەپ, جەتە تانىعاندار, ءسويتىپ, ۇلى اقىن شىعارمالارى تۋرالى العاش پىكىر ايتقاندار ءوز زامانىندا از بولماسا كەرەك. وسى ورايدا «ابايدى العاش تانىعاندار» دەپ تاقىرىپ قويعان ءبىز بۇل ماقالامىزدا تەك تورعاي وڭىرىنەن تۇلەپ ۇشقان – ۇلى اقىننىڭ تالانتىن مويىنداپ, باعالاعان ءۇش تۇلعانى الىپ, قاراستىرىپ وتىرمىز. ونىڭ باستاۋىندا, ارينە, ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۇرعانى انىق.
قازاقتىڭ باس اقىنى
ءيا, احاڭ ۇلى اقىننىڭ جىر-جاۋھارلارىن سۇيسىنە وقىپ, العاش تانىعانداردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل ويىمىزدى احاڭنىڭ 1913 جىلى «قازاق» گازەتىنىڭ ءۇش سانىندا جارىق كورگەن «قازاقتىڭ باس اقىنى» اتتى كولەمدى زەرتتەۋ ماقالاسى قۋاتتاپ تۇر:
«قازاقتىڭ باس اقىنى اباي (شىن اتى يبراھيم) قۇنانباەۆ. ونان اسقان بۇرىن-سوڭعى زاماندا قازاق بالاسىندا ءبىز بىلەتىن اقىن بولعان جوق. اقمولا, سەمەي وبلىستارىندا ابايدى بىلمەيتىن ادام جوق. اقمولامەن سىبايلاس تورعاي وبلىسىندا ابايدى بىلەتىن ادام كەم, قۇتى, جوق دەپ ايتسا دا بولارلىق. ولاي بولۋى ءسوزى باسىلماعاندىقتان, ابايدىڭ سوزدەرى كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىققانشا ابايدىڭ اتى دا, ءسوزى دە تورعاي وبلىسىندا ەستىلمەۋشى ەدى. اقمولا, سەمەي وبلىستارىندا ابايدىڭ اتىن, ءسوزىن ەستىمەدىم دەگەنگە نەداۋىر تاڭىرقاپ قالادى. مەن ەڭ اۋەلى اقمولا وبلىسىنا بارعانىمدا ابايدى بىلمەگەنىمە, ءسوزىن ەستىگەنىم جوق دەگەنىمە تاڭىرقاپ قالۋشى ەدى.
قاي جەردە اقىندار جايىنان يا اقىنداردىڭ سوزدەرى جايىنان اڭگىمە بولسا, ابايدىڭ ءسوزىن ماقتامايتىن ادام بولمادى. ابايدىڭ ءسوزىن كورمەي تۇرعاندا, ماقتاعاندارىنا سەنبەي, قازاق ۇكىلەگەن ءوز قۇنانىن وزگەلەردىڭ تۇلپارىنان ارتىق كورەتىن مىنەزى بولۋشى ەدى, ماقتاپ وتىرعان ابايى ءبىزدىڭ ابۋباكىر, سەيداحمەت, اقمولدالارىمىز سىقىلدى بىرەۋ عوي دەپ ءجۇردىم.
1903 جىلى قولىما اباي سوزدەرى جازىلعان داپتەر ءتۇستى. وقىپ قاراسام, باسقا اقىنداردىڭ سوزىندەي ەمەس. ولار سوزىنەن باسقالىعى سونشا, اۋەلگى كەزدە جاتىرقاپ, كوپكە دەيىن توساڭسىپ وتىراسىڭ. ءسوزى از, ماعىناسى كوپ, تەرەڭ...» دەپ جازادى احاڭ.
«اباي ولەڭنىڭ ءتاڭىرىسى ەكەن...»
تورعاي دەمەكشى, قارت ءوڭىردىڭ اقىندىق مەكتەبىن قالىپتاستىرعانداردىڭ كورنەكتى وكىلى, احاڭنىڭ قۇرداسى, اقىن, شەجىرەشى ابىقاي نۇرتازا ۇلى دا اباي ولەڭدەرىنە العاش سۇيسىنە باعا بەرگەندەردىڭ ءبىرى بولعان.
«...ولەڭ دەگەن جەبەلى وق,
نىسانادان ءبىر وتەر.
ءسوز ۇعار جان دەمە جوق,
بۇلدانا بەرمە قۇر بەكەر.
اقىندىق دەگەن الىس جول,
جالىنسىز جۇرەك ءدىر ەتەر.
جانىڭدى جايلار, جۇدەتەر,
قورىقساڭ قۋما, قۇل ەتەر...» دەپ جىرلاعان اقىن ابىقاي دا پوەزيانى جەتە تۇسىنگەن جان ەدى. دەسە دە اباي جىرلارىمەن العاش تانىسقان ول ولەڭ جازۋدى ءبىرجولا قويعان. ءسىرا, « ۇلىلىقتى مويىنداۋدىڭ ءوزى دە ۇلىلىق» دەگەن وسىندايدا ايتىلسا كەرەك. وسىلايشا, ابىقاي اقىن دا اباي داستۇرىمەن «ولەڭ تۋرالى ويلار» دەپ اتالاتىن قارا ءسوز جازعان.
«ەلۋگە كەلگەنشە ەسىمىز كىرمەپتى. اباي ولەڭدەرىن وقىدىم. ەگەر دۇنيەدە ابايداي الىمدى دا اقىلدى اقىن بارىن بىلسەم, قالام ۇستاماعان بولار ەدىم. ەندىگى تىرشىلىكتە ءوزىم جەتەر, ءسوزىم جەتەر جەرگە اباي ولەڭدەرىنىڭ شىنى مەن سىرىن ۋاعىزداي السام, ءوزىمدى ارمانسىزبىن دەر ەدىم. اباي ولەڭنىڭ ءتاڭىرىسى ەكەن. بىزدىكى – پەندەشىلىك. ەندى مەنەن ولەڭ كۇتپەڭدەر...» دەپ جازادى اقىن قارا سوزىندە.
وسىلاي دەگەن ابىقاي نۇرتازا ۇلى «جاقسى ولەڭنىڭ جۇرتقا جايار جارشىسى دا, ارشىسى دا ادەمى ءانى عوي. قازاق ءۇشىن ءانى جوق ولەڭ ءسانى جوق ساۋدا مۇلكى ءتارىزدى. شىركىن, ولەڭدى ونەر دەپ ۇعار ۇرپاقتى كورسەم! ولەڭنىڭ ساراڭ جولدارىنداعى سان قيلى ءتاتتى دە اششى ويلاردى تارازىعا تارتار ازامات بەسىكتە مە ەكەن, الدە ەسىكتە مە ەكەن؟! ولەڭدى ماپەلەر, ولەڭنىڭ ءوز باعاسىن اپەرەر ورەن تۋسا ەكەن!» دەپ ارماندايدى. حوش.
حاكىمنىڭ كەشىن تۇڭعىش ۇيىمداستىرعان
اباي دەگەندە قازاق قىزدارىنىڭ اراسىنان شىققان تۇڭعىش جۋرناليست, ءانشى, مادەنيەت قايراتكەرى, حالىق اۋىز ادەبيەتى مەن مۋزىكاسىن زەرتتەپ, ونى ا.ۆ.زاتاەۆيچ پەن ا.ە.بيمبوەسكە نوتاعا تۇسىرتكەن تالانتتى جان ءنازيپا قۇلجانوۆا دا ويعا ورالادى. دارىندى ءنازيپا دا ۇلى ابايدىڭ ولەڭدەرىن سۇيسىنە وقىعان. 1914 جىلدىڭ 26 قاڭتارىنان باستاپ ابايدىڭ قايتىس بولعانىنا ون جىل تولۋىنا وراي سەمەيدە بىرنەشە ادەبي كەش ۇيىمداستىرعان. كەشتەردە اباي ولەڭدەرى وقىلدى.
شەبەر پەداگوگ, عالىم, اۋدارماشى رەتىندە دە قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ەسىمى ماڭگىلىككە قاشالىپ جازىلعان ءنازيپا سەگىزبايقىزى ەكى تىلگە بىردەي جۇيرىك ەدى. ونىڭ ورىس تىلىنە جەتىكتىگىنىڭ ارقاسىندا ابايدان باستاپ ىبىراي التىنسارين, عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ شىعارمالارى ورىس تىلىنە اۋدارىلدى. ال قازاق وقىرماندارى لەۆ تولستوي, ماكسيم گوركي, الەكساندر كۋپرين, ۆلاديمير كورولەنكو سىندى قالامگەرلەردىڭ ادەبي تۋىندىلارىمەن تالانتتى قىزدىڭ اۋدارماسى ارقىلى تانىستى.
ءبىر قىزىعى, «ولەڭ جازۋدى قويىپ كەتكەن» ابىقاي نۇرتازا ۇلى جەرلەسى – احمەت بايتۇرسىن ۇلى جانە ءنازيپا سەگىزبايقىزىمەن رۋحاني بايلانىس جاساپ تۇرعان, ارالاس-قۇرالاس, پىكىرلەس بولعان ەكەن.