مال شارۋاشىلىعىنا ماڭىز بەرىلمەي وتىر

ەگەر بارلىق قۇرىلىمداردى ەگىن ەگۋمەن بىرگە, مال شارۋا­شى­لىعىن ورىستەتۋگە جۇمىلدىرسا, ەت پەن ءسۇت مول بولىپ, اۋىلدىڭ ەڭسەسى كوتەرىلىپ قالماي ما؟ ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي وتىرعان قانشاما ادامعا جۇمىس بولار ەدى. تۇراقتى تابىس تاۋىپ وتىرسا, وكپە-ناز دا ايتىلمايدى. بۇل ءارى-بەرىدەن سوڭ الاشتىڭ التىن بەسىگى – اۋىلدى ساقتاپ قالاتىن يگىلىكتى شارۋاعا اينالارى ءسوزسىز. تەك ءبىر اتتەگەن-ايى, جەردىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىرعاندار مالىمىزدى باعىپ, ەل دە ءبىزدىڭ وڭىنان تۇرعان ءىسىمىزدىڭ يگىلىگىن كورسىن دەيتىن نيەت بولماي تۇر. سوندىقتان شارۋاسى شالقىعان اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىن ەگىن ەگۋمەن بىرگە, مال باقتىرۋعا ىنتالاندىرۋ دا قاجەت.

ال مال باعۋعا مۇمكىندىك مول. اقمولا وبلىسىندا تۇگىن تارت­ساڭ مايى شىعاتىن مىڭداعان گەك­تار جايىلىمدىق جەر تۋسىراپ بوس جاتىر. مال ازىعىن دايىن­دايتىن شابىندىق جەر دە بار. ماسەلەن, وبلىستىڭ جەر اۋماعى 14,6 ميلليون گەكتاردى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋا­شىلىعى جەرلەرى 10 ميلليون 782 مىڭ گەكتارعا نەمەسە بار­لىق جەردىڭ 74 پايىزىنا تەڭ. مۇ­نىڭ 5,7 ميلليون گەكتارى ەگىس­تىك, 4,5 ميلليون گەكتارى جايى­لىمدىق جەرلەر.

سوڭعى ۋاقىتتا اۋىل شارۋا­شى­لىعى جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا تۇگەندەۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلۋدە. وسى ءىستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى 1 ميلليون 110 مىڭ گەكتار جەردىڭ پاي­دالانىلماي, بوس جاتقانى انىقتالىپ وتىر. وسى جەردە ءتورت ت ۇلىكتىڭ قانشاسىن باعۋعا بولار ەدى؟

– اۋىلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرەتىن جالعىز جول, مەيلىنشە ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىن مال باعۋعا مىندەتتەۋ, – دەي­دى زەرەندى اۋدانىنىڭ تۇرعى­نى قاسىم احمەتوۆ, – كەشەگى كەڭەس زامانىندا اۋىل شارۋاشى­لى­عىنىڭ ەكى سالاسى قاتار دامىدى. سول ارقىلى جۇمىس قايناپ جاتاتىن. بوس وتىرعان ەشكىم بولمادى. قازىر ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالى­ساتىندار اۋىلعا كوكتەمدە ءبىر, كۇزدە ءبىر كەلەدى. قالعان ۋا­قىتتا ەشكىممەن شارۋاسى جوق. ارينە قولىنان كەلگەن ازا­مات­تاردىڭ جۇمىس ىستەپ, تابىس تاپ­قانىنا ەشكىمنىڭ قارسىلىعى جوق. دەگەنمەن, ەگىن القاپتارى بو­لىنگەن كەزدە بۇل شارۋاشى­لىق­تارعا تيىسىنشە جايىلىمدىق, شابىندىق جەر دە بولىنەدى.

جەر يەسى بولىپ سانال­عانى­مەن, مال باقپاعان سوڭ جەر­­گىلىكتى تۇرعىندارعا كوك تيىن پايدا­سى جوق. ەگەر مال ۇستاسا, اۋىلدا ەكى قولىن قۋسىرىپ وتىر­عان ادامدار بىرەۋى مالشى, بىرەۋى ساۋىنشى بولىپ تۇراقتى تابىس تابار ەدى. جۇمىس بار جەردەن كىم كوشسىن.

وكىنىشتىسى, اۋىل شارۋا­شى­لىعى قۇرىلىمدارى بەينەتى كوپ مال شارۋاشىلىعىمەن اي­نا­لىسۋعا ق ۇلىقسىز. سونىڭ كەسى­رىنەن قانشاما جەر كادەگە اس­پاي جاتىر؟ وسى ارادا بۇعان دەيىن ەشكىمنىڭ 613 مىڭ گەكتار ەگىس­تىك القاپپەن, 490,2 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق جەرمەن جۇمىسى بولماعانىن ايتا كەتۋگە ءتيىستىمىز.

– شىنتۋايتىندا, شاعىن شارۋا قوجالىقتارى ەگىن ەگۋگە ىنتالى, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باس­شىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ديماش تالاسباەۆ, – بۇل جەردە قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان ماسەلە – ولاردىڭ قولىندا قارجىنىڭ جوقتىعى. ماسەلەن, تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن مال ساتىپ الۋمەن قاتار, قوراسى, سا­ۋىن اپپاراتتارى ءتارىزدى كوپ­تەگەن قاجەتتىلىك بار. بۇل قوماق­تى قاراجاتتى قاجەت ەتەدى. شارۋا قوجالىقتارىنىڭ بانكتەر­دەن نەسيە الۋى ءۇشىن قوياتىن كەپىل­دىكتەرى بولماي وتىر. مىنە, وسىنداي تىعىرىققا تىرەلۋدىڭ سال­دا­رى­نان مال شارۋاشىلىعىن دا­مى­تۋدا ءىشىنارا قولبايلاۋ بار.

باسشىنىڭ ايتىپ وتىرعا­نى – شاعىن شارۋا قوجالىقتارى توڭى­رەگىندەگى ءۋاج. ال جىل سايىن مىڭ­­داعان گەكتار جەرگە ءداندى دا­قىل­دار تۇقىمىن ەگىپ, ءتاپ-ءتاۋىر تابىس تاۋىپ وتىرعان ءىرى شارۋا قو­جا­لىق­تارىنىڭ مۇمكىندىكتەرى بار. بىراق مال باققاننان ەگىن ەككەن الدەقايدا جەڭىلىرەك.

– ءبىزدىڭ جاقتا قىس ۇزاق. اسىرەسە قارا مال التى اي بويى قولعا قارايدى. قانشاما مال ازىعىن دايىنداۋ قاجەت, – دەيدى اتباسارلىق التاي قونىسباەۆ,–بالكىم مال ۇستاۋعا ەنجارلىق تانىتۋ وسىنداي قيىندىقتاردان تۋىنداپ وتىرعان شىعار. وسى ماسەلەگە مەيلىنشە ءمان بەرىلسە, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى باسەكەلەستىك زاڭىنا وراي قىم­باتتاماس ەدى. ويتكەنى الۋشىدان ساتۋشى كوپ بولادى عوي. بايىپتاپ قاراساڭىز, جەردىڭ بوس جاتقانى كىمگە پايدالى. ءوزى­مىزدىڭ بار مۇمكىندىگىمىزدى پايدالانا الماي وتىرمىز عوي.

وسى تاقىرىپتى زەردەلەسەڭىز, ەكىۇشتى ويعا قالارىڭىز انىق. ماسەلەن, قيانداعى شوق جۇل­دىز­داي شاعىن اۋىلداردىڭ جەرلەرى بوس جاتسا, ءىرى ەلدى مەكەندەردىڭ ماڭايىندا قولدارىنداعى بىرەر مالدى باعۋعا توقىمداي جەر تابا الماي وتىرعاندار از ەمەس.

– ەل ەڭبەك ەتۋدەن قول ءۇزىپ قالعان. ۇمتىلعانمەن, جايى­لىم­دىق, شابىندىق جەردىڭ جوق­تى­عىنان ءبىر قولىن ەكى ەتە الماي وتىر, – دەيدى زەرەندى اۋدانىنداعى «قۇلان» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قۇلان بولاتوۆ, – ەگىن دە ەگىپ, مال دا باعىپ كوردىك. قازىر ەل ىشىندە وتىرساق تا, بەلىن بۋىپ مال باعامىن دەپ ۇمتىلىپ وتىرعان ادام تابا المايسىڭ. مالشى تۇگىل مەحانيزاتور دا جوق. قاتارىنان ءۇش جىل بويى ناۋقاندىق جۇمىس كەزىندە مەحانيزاتورلاردى كورشىلەس وبلىستان ات-تۇيەدەي قالاپ اكەلىپ وتىرمىز. ارينە ەكى سالانىڭ تىزگىنىن تەڭ ۇستاعان جاقسى. ماسەلەن, ەگىن ناشار شىقسا, مالدان تۇسكەن تابىس جىر­تى­عىمىزدى جامار ەدى. بىراق سوعان مۇمكىندىك جوق. مال باعاتىن, مال ازىعىن دايىندايتىن جەردىڭ ءبارى الپاۋىت­تاردىڭ قولىندا. ولار ءشوبىن شاپپاق تۇگىلى ءبىر قارىس جەرىنە تابانىڭدى تيگىزبەيدى.

اقمولا وبلىسى – نۇر-سۇلتان قالاسىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتا­ماسىز ەتۋ بەلدەۋىندەگى بىرەگەي وبلىس. ازىق-ت ۇلىكتىڭ جۇمىرتقا, ۇن ءتارىزدى تۇرلەرى مول بولعانىمەن, ەت جانە ءسۇت ونىمدەرىمەن قامتۋدا ولقىلىق بار. ماسەلەن, ءسۇت ونىم­دەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ كولەمى بىلتىر­عى  11 اي­دىڭ ىشىندە 34 پايىزدى عانا قامتىعان. راس, تالپىنىس بار. 107,5 مىڭ توننا ءسۇت ونىمدەرى اس­تانانىڭ ساۋدا نۇكتەلەرىنە جەت­كىزىلگەن. ايتسە دە ازدىق ەتەدى. تابيعي ءسۇتتىڭ ەسەسىنە استا­نا­نىڭ ساۋدا سورەلەرىندە قۇرعاق سۇتتەن جاسالعان ونىمدەر سىڭسىپ تۇر. جوعارىداعى ءبىز ايتقان ويدى دامىتساق, جەرگىلىكتى تابيعي ءونىم شەتتەن كەلەتىن ءسۇت ونىمدەرى­مەن قاتار قۇرعاق سۇتتەن جاسال­عان تاعامداردى ىعىستىرىپ, باسەكە­لەستىكتىڭ ءباسىن ارتتىرا تۇسەر ەدى.

داستارقاننىڭ بەرەكەسىن كەلتىرەتىن ەت پەن ءسۇت قانا ەمەس, كوكونىس تە قاجەت. تسەلينوگراد اۋدانىنداعى «گرين ستار», ار­شالى اۋدانىنداعى «ەڭبەك-1», شورتاندى اۋدانىنداعى «تابي­عات تر» ءتارىزدى جاۋاپكەرشىلىگى شەك­تەۋلى سەرىكتەستىكتەرى ءبىر مىڭ­نان استام سۋارمالى جەرلەردى يگەرىپ, قىزىلشا, قىرىققابات, ءسابىز, كارتوپ ءوسىرىپ جاتقانىمەن, ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنىڭ كوكونىسكە سۇرانىسىن 30 پايىزعا عانا وتەي الىپ وتىرمىز. وسى ورايدا تاعى دا تۋسىراپ بوس جاتقان جەر تۋرالى قاداپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى. كوكونىس وسىرۋگە قولايلى سۋلى, نۋلى جەر اقمولا وبلىسىندا از ەمەس. بىراق سونىڭ باسىم بولىگى نە وزدەرى ەكپەيتىن, نە وزگەگە ەككىزبەيتىن جەر يەلەنۋشىلەرىنىڭ قولىندا.

ءسوزىمىزدى تۇيىندەي كەلە, ماسە­لەنىڭ ءمانىسىن ىندەتىپ, ۇسى­نى­سىمىزدى دا ايتالىق. ەڭ الدىمەن ەگىن ەگەتىن اۋىل شارۋا­شىلىعى قۇرىلىمدارىنا مال باعۋ دا ارنايى زاڭ ارقىلى مىندەتتەلسە.

اقمولا وبلىسى