مامەن كەسەنەسى: كۇي تاريحىمەن ۇندەستىك

جاڭاقالا ولكەسى كۇي­شى­لىك­تىڭ ۇلى مەكتەبى تامىر جاي­عان, دوم­بىراشىلىقتى ونەر­دىڭ شىڭى دەپ باعالاعان جۇرت ەكەندىگى بار­شامىزعا ايان. ما­مەن ءوز قاتار­لاستارىمەن ونەر دوداسىنا تۇ­سۋگە تار­تىنباعان.وعان دالەل, كۇي اناسى دينا نۇر­پەيىسوۆا مەن مامەن ارا­سىنداعى كۇي تارتىسى ەل اۋزىنان اڭىز بولىپ جەتكەن. ما­مەننىڭ كۇيلەرىن بۇگىنگە دەيىن جەتكىزگەن كۇيشىلەرىمىز وقاپ قابيعوجين مەن قالي جان­تىلەۋوۆ, تۇياقبەردى شامە­لوۆتىڭ ەسىمدەرىن اتاپ ءوتۋىمىز قاجەت.

مامەندى كۇيشى رەتىندە دا­رالاپ تۇراتىن قاسيەت – ونىڭ كۇيلەرىندەگى ءتۇر مەن ماز­­مۇن­نىڭ تۇتاستىعى. اۋەن – سازى مەن ءبىتىم قۇرىلىسى باي­لا­­­­نىس­­قان, دىبىستىڭ ءيىرىمى تىڭ­­داۋشىنى ەلىتەتىن كۇيلەرى تاريحتا قالعان. «اقشولپان», «قاي­­عىلى قارا», «قاراجان حا­­­نىم» كۇيلەرى كۇيشىنىڭ ىش­كى سەزىم­دەرىن بىلدىرسە, «ون ال­تىن­شى جىل», «دۇربەلەڭ» كۇي­­لەرى ەلدىڭ باسىنداعى تاريحي-الەۋمەتتىك جاعدايدى سۋرەت­تەيدى.

شىلدەنىڭ 22-جۇلدىزىندا جول ۇستىندە كەلە جاتىپ, ول­كەمىزدىڭ باتاگوي اقساقالى اق­مىرزا باتىرحايىر ۇلىنىڭ اۋزىنان مامەننىڭ «قايعىلى قارا» اتتى كۇيىنىڭ شىعۋ تاري­حىن تىڭدادىم. اقمىرزا اق­ساقال ءوز اڭگىمەسىندە: «مامەن اڭ­شى­لىقتى جانى سۇيگەن. ءبىر كۇنى اڭشىلىققا شىعىپ, سوناۋ توبەدەن قارا بەلگىنى كورىپ, قۇس ەكەن دەپ توپشىلايدى. مىل­تى­عىن قولىنا الىپ, اتىپ سالادى. جاقىنداپ قاراسا, كوز­دەگەن قۇسى جالعىز ۇلى كارىم بولىپ شىعادى. بۇل وقي­عادان سوڭ مامەن «قايعىلى قا­را» دەگەن كۇي شىعارعان», دەپ ايتقان ەدى.

اقمىرزا اقساقالدىڭ اۋزى­نان كۇي تاريحىن ەستىگەن سوڭ, مامەن كۇيشىنىڭ ماڭگىلىك مە­كە­نىنە زيارات ەتۋ ويىمدا جۇر­گەن ەدى. تامىز ايىنىڭ 19-جۇل­دىزىندا جاڭگىر حان با­­بامىزدىڭ باسىنا با­رىپ, كۇرە جولدىڭ بويى­مەن كەلە جا­تقان ساتتە جاڭاقالا مە­كە­نىنەن مامەن كۇيشىنىڭ كەسەنەسى كورىندى. مامەن كۇي­شىنىڭ كەسە­نەسىنىڭ اشىلۋىنا كەزىندە زاما­نىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى ءابىش كەكىلباي ۇلى قاتىسقان. مامەن كۇيشىنىڭ كەسەنەسىنە قادام باسقان ساتتە التىن زەر­لى جا­زۋمەن كومكەرىلگەن قۇل­پى­تاس تۇردى. قۇلپىتاستا: «قا­راقۇنان تانا, مامەن مۇ­رات ۇلى (1868-1931)» دەپ جا­زىلعان. كوپتەگەن عىلى­مي-زەرت­تەۋ ەڭبەگىندە كۇي­شىنىڭ تەگى «ەرالى ۇلى», «ەرعا­لي­ ۇلى» دەپ جازىلىپ جۇرگەنى بار­شامىزعا بەلگىلى. بۇگىنگى تاڭدا ەڭبەكتەردى ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ, كۇيشىنىڭ تەگى دۇرىس جازىلسا دەگەن ۇسىنىس بار. سونىمەن قاتار ءومىر سۇرگەن جىل­دارىندا قا­تەلىكتەر بار ەكەندىگىن اڭ­عارامىز.

مامەن كۇيشىنىڭ جانىندا حالىق ءارتىسى تۇياقبەردى شامە­لوۆ (1951 – 2012) جەرلەنگەن. تۇياق­بەردى اعامىزدىڭ سوڭعى اما­ناتى – مامەن كۇيشىنىڭ جا­نىنا جەرلەنۋ بولعان ەكەن. ما­مەن كۇيلەرىن ناسيحاتتاۋدا تۇياق­بەردى شامەلوۆتىڭ ەڭبەگى وراسان زور.

ءيا, جاڭاقالاعا قادام با­سار ساتتە قازاقتىڭ قوس پەر­زەنتى ما­مەن مەن تۇياقبەردى كەسە­نەسى تاري­حىمىزدىڭ قوس قا­­ناتىنداي ۇندەستىكتى ءبىل­دىر­دى. ءبىر كۇيدىڭ تاريحى ما­مەن الەمىمەن تانىسۋعا جول اش­تى. ەلىمىزدىڭ جاستارى ۇلت تاريحىن ۇلىقتاۋعا, ۇلى تۇل­­عا­لارىمىزدى دارىپتەۋگە جۇمىلسا دەگەن تىلەگىم بار.

ادىلبەك ومىرزاقوۆ,

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

اتىراۋ