مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ الماتى قالاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان كەڭەستە شاھاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تابىستارى ەڭ اۋەلى قالاداعى ينفراقۇرىلىمدىق قىزمەت ساپاسىن جاقسارتۋدان باستالاتىنىن ايتىپ, بۇل باعىتتا بىرقاتار تاپسىرمالار بەرگەن بولاتىن. وسى رەتتە كۇن ساناپ اۋماعى ارتىپ كەلە جاتقان مەگاپوليستىڭ اۋىزسۋ ماسەلەسى مەن كارىز جۇيەسىندە قانداي جەتىستىكتەر مەن تۇرالاپ تۇرعان تۇستار بار؟
سوڭعى جىلدارى قالاداعى وندىرىستىك جانە تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەر زامانعا ساي جاڭارىپ كەلەدى. قولعا الىنعان تىڭ باستامالار كاسىپورىندارعا عانا ەمەس, ەڭ اۋەلى تۇرعىندار ءۇشىن ءتيىمدى. بۇل باعىتتا جۇزەگە اسقان «ساندى ۆودوكانال» جۇيەسى سالاداعى بىرقاتار قىزمەت كورسەتۋ جۇمىستارىن ەداۋىر جەڭىلدەتىپ وتىر. ماسەلەن, «الماتى سۋ» مەكەمەسى قالا اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن «سۋمەن جابدىقتاۋدىڭ جيىنتىق بالانس جۇيەسى», «سورعى ستانتسيالارىنىڭ تەحنولوگيالىق پروتسەستەرىن اۆتوماتتاندىرۋ جانە ديسپەتچەرلەۋ», «سۋ ەسەپتەيتىن جالپىۇيلىك اقىلدى اسپاپتاردى ورناتۋ» سەكىلدى ءۇش بىردەي جوبانى قولدانىسقا ەنگىزگەن. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ ناتيجەسى اتالعان جوبا سۋ شىعىنى مەن اپاتتى جاعدايلاردىڭ سانىن ازايتۋعا ايتارلىقتاي وڭ سەپتىگىن تيگىزگەنىن كورسەتكەن. سونداي-اق بۇل جۇمىستار قۇبىرلاردىڭ توزۋ دەڭگەيىن تومەندەتەتىنى انىقتالعان.
جاسىراتىنى جوق, سالا ماماندارى قالاداعى قۇبىرلاردىڭ 60 پايىزدان استامىن ايىرباستاۋ قاجەتتىگىن ايتىپ ءجۇر. توزىعى جەتكەن قۇبىرلار تۇرعىنداردىڭ ومىرىنە قاۋىپتى. اپاتتى جاعدايلاردىڭ الدىن-الۋ ماقساتىندا كاسىپورىن جىلىنا شامامەن 20 شاقىرىم قۇبىردى جوندەۋدەن وتكىزەدى.
الماتىلىقتارعا ۇسىنىلاتىن سۋدىڭ 30 پايىزى تاۋ وزەندەرىنەن, ال قالعان 70 پايىزى سۋ تەرەڭدىگى 150 مەتردەن 500 مەترگە دەيىنگى ۇڭعىمالاردان الىنادى. تاۋ سۋى كۇردەلى تازالاۋ كەزەڭىنەن وتەدى. سۋ تۇندىرىلىپ, ءسۇزۋدىڭ بىرنەشە ساتىسىنان ءوتىپ, ودان ءارى ول ناتري گيپوحلوريتىمەن, ياعني قاراپايىم تۇزبەن زارارسىزداندىرىلادى. حيميالىق قۇرامى بويىنشا الماتى قالاسىنىڭ اۋىزسۋىندا ادام اعزاسىنا وتە قاجەتتى تابيعي ميكروەلەمەنتتەر جەتەرلىك. تيىسىنشە اعزاعا كەرى اسەر ەتەتىن اۋىر مەتالدار, فەنولدار جانە مۇناي ونىمدەرى جوق.
– الماتى قالاسىنداعى سۋدىڭ ساپاسى كەپىلدەندىرىلگەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سۋ باكتەريولوگيالىق جانە حيميالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا قاۋىپسىز. اتتەستاتسيادان وتكەن وندىرىستىك زەرتحانا سۋ ساپاسىنا تاۋلىك بويى باقىلاۋ جۇرگىزىپ وتىرادى. الدىمىزعا قويعان باستى ماقساتىمىز – حالىقتى ۇزدىكسىز, ساپالى اۋىزسۋمەن, كارىز جۇيەسى قىزمەتىمەن قامتاماسىز ەتۋ. رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى قالالاردىڭ ىشىندە ەڭ تومەن تاريفتەردىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ الماتى قالاسىندا. وسى جىلى تەحنيكالىق شىعىندى وڭتايلاندىرىپ, قاجەتتى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدىڭ ارقاسىندا ءتاريفتى 10 پايىزعا قىسقارتۋ مۇمكىن بولدى. بىرنەشە تازارتۋ ساتىسىنان وتكەن 1000 ليتر ساپالى اۋىزسۋدىڭ باعاسى 50 تەڭگە تۇرادى, ال كارىز قىزمەتى 25 تەڭگەنى قۇرايدى. سوڭعى جىلدارى قالالىق بيۋدجەتتەن 400 شاقىرىمعا جۋىق سۋ قۇبىرى سالىندى. «قالقامان», «دوستىق», «التى الاش» سەكىلدى ىقشاماۋدانداردا سۋىق سۋ ماسەلەلەرى تولىعىمەن شەشىلۋدە. سونداي-اق «ۇلجان», «تاۋگۇل», «شاڭىراق» ىقشاماۋداندارىندا سۋىق سۋعا قوسىلۋ جۇمىستارى شەشىمىن تاپتى. بيىل «ايگەرىم», «اقبۇلاق», «قۇرىلىسشى», سونىمەن قاتار, الاتاۋ اۋدانىنداعى ءبىرشاما ىقشاماۋدان تۇرعىندارى دا ساپالى سۋىق سۋعا قول جەتكىزەدى. مەدەۋ, جەتىسۋ, تۇركسىب اۋداندارىندا دا ينجەنەرلىك جەلىلەر جۇرگىزىلۋدە. قالا اكىمىنىڭ جەكە قولداۋىمەن, وسى جىلى ناۋرىزباي اۋدانىنىڭ 4 ىقشاماۋدانىندا ينجەنەرلىك جەلىلەردى جۇرگىزۋ جۇمىستارى باستالدى. ورتالىقتاندىرىلعان جەلىلەر دەگەنىمىز – ەڭ باستىسى قولايلىلىق پەن ساپا بەلگىسى. بەلسەندى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە 70 مىڭعا جۋىق تۇرعىن ساپالى سۋىق سۋعا قول جەتكىزەدى, – دەيدى «الماتى سۋ» مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپورنىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
شاھاردا سۋدى زاڭسىز قوسىپ الاتىندار مەن قۇدىقشالاردىڭ قاقپاعىن قولدى ەتۋ فاكتىلەرى تىيىلماي تۇر. كارىز جۇيەسىنىڭ شويىن قاقپاقتارىن ۇرلاۋ ماسەلەسى جالپى قالا ءۇشىن ۇلكەن پروبلەما دەۋگە بولادى. سەبەبى تەمىر قاقپاقتاردىڭ ۇرلانۋى جول اپاتى مەن جازاتايىم وقيعالاردى جيىلەتەدى. بۇل جايتتى نىسانعا العان ماماندار تەحنيكالىق مۇمكىندىگى بار اۋماقتارعا كومپوزيتسيالىق ماتەريالداردان جاسالعان ليۋك قاقپاقتارىن ورناتا باستاعان. قاۋىپسىزدىك ماقساتىندا ەلىمىز بويىنشا العاشقى بولىپ, تۇرعىن ءۇي اۋلالارى مەن تروتۋارلارعا تور تۇرىندەگى قوسىمشا قاقپاقتار دا قويىلۋدا.
قازىرگى تاڭدا قالا اۋماعىن تۇتاستاي دەرلىك اۋىزسۋمەن جانە كارىز جۇيەسىمەن قامتىپ وتىرعان مەكەمە «تسيفرلى سۋ ارناسى» باعىتىن ىسكە قوسقان. وسىنىڭ نەگىزىندە نىساندار مەن جەلىلەردىڭ ەلەكتروندى كارتاسى قۇرىلىپ, بارلىق قىزمەتكەر وسى بىرىڭعاي جەلىگە قوسىلعان. ولار ناقتى ۋاقىت رەجيمىندە ءار قۇبىر ۋچاسكەسىنە, ءاربىر نىسانعا سيپاتتاما بەرە الادى. جەلىنىڭ قالاي ورنالاسقاندىعى, وندا قانداي جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەندىگى, قانداي جوندەۋلەر قاجەت ەكەندىگى تۇتاستاي ەلەكتروندىق كارتادا كورسەتىلگەن. ياعني وندا تەك قۇبىرلار عانا ەمەس, ونىڭ تولىق سيپاتتامالارى دا قوسا بەرىلگەن. سونىمەن قاتار, اقپاراتتار دا كۇن سايىن جاڭارتىلىپ, تولىقتىرىلىپ وتىرادى.
مەملەكەت باسشىسى ازاماتتاردىڭ بارلىق سىندارلى ءوتىنىش-تىلەكتەرىن جەدەل ءارى ءتيىمدى قاراستىراتىن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ – بارىمىزگە ورتاق مىندەت دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. وسى باعىت بويىنشا «الماتى سۋ» مەكەمەسى تاراپىنان ارنايى كابينەت ءبولىنىپ, قوعامدىق قابىلداۋلار وتكىزىلىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار, تۇتىنۋشىلاردىڭ ىڭعايلىلىعى ءۇشىن مەكەمەدە قالانىڭ 4 اۋدانىندا تۇتىنۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. بۇل رەتتە ىرگەلى ۇجىم ەكسپەريمەنت رەتىندە جىلۋ جەلىلەرىندەگى سەرىكتەستەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ وزدەرىنىڭ كەيبىر ابونەنتتىك بولىمدەرىندە تۇتىنۋشىلارعا سۋىق جانە ىستىق سۋ, جىلىتۋ جانە كارىز بويىنشا بىردەن 4 قىزمەت ءتۇرىن ۇسىنا باستاعان.
تۇرعىندارعا جەدەل قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن تاۋلىك بويى ديسپەتچەرلىك قىزمەت, كوپ ارنالى كولل-ورتالىقتار جۇمىس ىستەيدى.
تۇتىنۋشىلاردا ۋاقىتشا قارجىلاي قيىندىقتار بولىپ, ولار بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە كەپىلدىك حات جازعان جاعدايدا, ولاردى قىزمەت كورسەتۋدەن اجىراتپاي, بارىنشا جەڭىلدىك جاساۋ قارىستىرىلىپ وتىر. ال, ادەيى تولەمەۋشىلەرگە, سوتقا بەرۋ, كارىزدى بۇعاتتاۋ جانە ورتالىق سۋدان اجىراتۋ سەكىلدى قاتاڭ شارالار قولدانىلادى.
بۇل رەتتە كوممۋنالدىق بارلىق تولەمدەرگە قاراعاندا سۋىق سۋ مەن كارىز جۇيەسىنىڭ قارىزدىق ۇلەسى تولەمنىڭ جالپى سوماسىنىڭ 4-5 پايىزىنان اسپايتىنىنا دا نازار اۋدارۋ قاجەت.