سوڭعى كەزدەرى ەلىمىزدىڭ ىسكەر ورتاسىندا جەر قويناۋىنا قاتىستى قىزۋ پىكىرتالاس ءوربىدى. بۇعان اتالعان سالادا ۇلتتىق وپەراتوردى تاعايىنداۋ ماسەلەسى تۇرتكى بولدى. جەكەلەگەن كومپانيالار بۇل باستاماعا قارسىلىق بىلدىرسە, ەل بيلىگى ونىڭ پايدالى قازبالار نارىعىن دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنىنە سەنىمدى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, قازاقستاندا ناعىز مەتالدىڭ ون شاقتى ءتۇرى عانا دايىن ءونىم تۇرىندە شىعارىلادى. سالا ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق گەولوگيانى تەزدەتىپ قولعا الماسا, الداعى ونجىلدىقتا اۋقىمدى پروبلەمالار باستالۋى مۇمكىن. بۇل قاۋىپ قانشالىقتى راس؟ مىنە, وسى ماسەلەگە نازار اۋدارعان ەدىك.
بىرىڭعاي وپەراتور ورتاق مۇددەنى قورعاي ما؟
ادەتتە كونتسەرتكە ءيا بولماسا ءىرى سپورتتىق شاراعا بيلەت تابىلماسا, دەلدالداردىڭ قىزمەتىنە ەرىكسىز جۇگىنەتىنىمىز ءمالىم. قىمباتقا تۇسسە دە ايتەۋىر سول بيلەتتى يەلەنۋ ءۇشىن بارىمىزدى سالامىز. ناتيجەسىندە كىمنىڭ قانجىعاسى مايلاناتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ساراپشىلار قازاقستانداعى گەولوگيا سالاسى وسىعان جەتۋگە جاقىن قالدى دەيدى.
ءبىر اي بۇرىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى سەرىكبەك داۋكەيدى قابىلداپ, كەزدەسۋدە جەر قويناۋىنا قاتىستى ماڭىزدى ماسەلەلەر تالقىلانعان ەدى. بەلگىلى عالىم مەملەكەت باسشىسىنا گەولوگيالىق زەرتتەۋ مەن جەر قويناۋىن ءتيىمدى پايدالانۋدا بيلىكتىڭ ءرولىن كۇشەيتىپ, ءتيىستى زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋگە ۇسىنىس بىلدىرگەنى بەلگىلى. بۇل ۇسىنىس بيزنەس-قاۋىمداستىق ورتاسىندا قىزۋ تالقىلاندى. مۇنداي وزگەرىس پايدالى قازبالاردى يگەرۋدە بەلگىلى ءبىر توپتىڭ عانا مۇددەسىن كوزدەيدى دەگەن ءۋاج دە جوق ەمەس. نەگە دەسەڭىز, جەر قويناۋىن يگەرۋ مەن گەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇمىسى «قازگەولوگيا» ۇگك» اق ۋىسىندا كەتۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار. بۇلاي بولعان جاعدايدا ۇلتتىق وپەراتور ءىرى مونوپوليسكە اينالىپ, پايدالى قازبالار نارىعىن جالعىز ويىنشى باسقارۋى عاجاپ ەمەس. بۇل مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن ازايتىپ, ءادىل باسەكەلەستىك ورتانى قۇرۋ ستراتەگياسىنا قاراما-قايشى كەلۋى ىقتيمال.
ماماندار ونسىز دا گەولوگيا سەكتورىندا مەملەكەتتىڭ ىقپالى ارتىپ تۇرعانىنا, سونداي-اق جاۋاپتى ورگانداردىڭ سانى ءوسىپ بارا جاتقانىنا الاڭداۋلى. مۇنداي كونيۋنكتۋرا بيۋروكراتيانىڭ ءارى سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنىڭ وسۋىنە اكەلۋى بەك مۇمكىن. سول سەبەپتى گەولوگتار مەملەكەتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋگە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى. سەبەبى بۇگىنگە دەيىن ۇكىمەت ءوزىنىڭ ءتيىمسىز باسقارۋشى ەكەنىن كورسەتىپ كەلدى دەيدى. ساراپشىلار قازىردىڭ وزىندە كومپانيانىڭ پورتفەلىندە ۇزاق جىلدار شاڭ باسقان گەولوگيالىق بارلاۋ جوبالارى بار ەكەنىن, سول سەكىلدى جاڭا مۇمكىندىك ونىڭ سانىن ارتتىرۋعا جول اشاتىنىن ەستەن شىعارماۋعا شاقىردى. بۇدان بولەك «قازگەولوگيانى» قارجىلىق ينديكاتور مەن تابىس جاعىنان ەمەس, گەولوگيالىق اقپارات نەگىزىندە باعالاۋعا ۇسىنىس بەرىلدى. وسىعان بايلانىستى الەۋمەتتىڭ پىكىرى ەكىگە جارىلدى. ءبىرى بۇل باستامانى قولداسا, ەكىنشىلەرى بۇدان بەلگىلى ءبىر توپتىڭ مۇددەسى قورعالعانى انىق بايقالىپ تۇرعانىن ايتادى.
«بۇل ادال باسەكەلەستىكتى جويادى. ونىڭ ۇستىنە ينۆەستورلاردىڭ, جەكە كومپانيالاردىڭ وتاندىق نارىققا قىزىعۋشىلىعى باسەڭدەۋى مۇمكىن. بۇل تۇتاستاي قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن تومەندەتەدى. مۇنداي ۇسىنىستار جاسالعاندا جەكە بىرەۋلەردىڭ مۇددەسى بار-جوعى تەكسەرىلۋى ءتيىس», دەپ جازدى جەلى قولدانۋشىلارى.
Aurora Minerals Group كومپانياسىنىڭ اعا گەولوگى ولجاس مۇحامەدجانوۆ جەر قويناۋىن يگەرۋدە مەملەكەتتىك گەولوگيالىق زەرتتەۋ جونىندەگى ۇلتتىق وپەراتوردى تاعايىنداۋى جاڭا كەن ورىندارىن اشۋدى تەجەيدى دەپ سانايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلەدە مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ تيىمدىلىگى تومەن. مۇنى الەمدىك ستاتيستيكا دا كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن, الەمدەگى بارلىق كەن ورىندارىنىڭ 65%-ى يۋنيورلىق كومپانيالارمەن اشىلعان. وسى ورايدا مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ ۇلەسى نەبارى – 5%.
– جەر قويناۋى تۋرالى كودەكس ازىرلەنگەندە گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسىنىڭ كوشباسشى ەلدەرىنىڭ (اۋستراليا, كانادا, چيلي) تاجىريبەسى ەسەپكە الىنعانى بەلگىلى. الايدا, اتالعان مەملەكەتتەردە جەر قويناۋىن يگەرۋدە مەملەكەتتىك گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ باسىم قۇقىعى ۇلتتىق وپەراتورعا بەرىلمەيدى. ولاردىڭ الدىنا تەك كەن ورىندارىن انىقتاۋ مىندەتى قويىلادى. ال ونى يگەرۋ جۇمىستارى باسەكەلەستىك ورتاعا بەرىلەدى. ەلىمىزدە گەولوگيا سالاسىنا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندار تىم كوپ. بۇرىن ونىمەن ءبىر مينيسترلىك اينالىسسا, قازىر ەكەۋ. ال مۇناي سالاسىنا جاۋاپتى ۆەدومستۆو ءتىپتى ۇشەۋ. ارقايسىسىندا ءتيىستى كوميتەتتەر, دەپارتامەنتتەر, ەنشىلەس ۇيىمدار, كومپانيالار بار. ينۆەستور بارلىق سۇراققا ء«بىر تەرەزە» قاعيداسى بويىنشا جاۋاپ الادى دەگەن ۋادە قايدا؟ مەملەكەتتىك كومپانيالار جىل سايىن تۇراقتى تۇردە سۋبسيديا الادى. بۇل كومپانيالاردىڭ بارلىق ماسەلەلەردە باسىمدىققا يە ەكەندىگى تۇسىنىكتى. ولارمەن قالاي باسەكەلەسۋگە بولادى؟ نارىقتى ودان ءارى مونوپوليالاندىرعىسى كەلەدى. بۇل مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن قىسقارتۋعا باعىتتالعان قازىرگى ساياساتىنا تولىعىمەن قايشى, – دەدى و.مۇحامەدجانوۆ.
بيزنەس تاعى شەت قالادى
«قازگەولوگيا» مەملەكەتتىك گەولوگيالىق زەرتتەۋلەردەن باسقا كوممەرتسيالىق جۇمىستارمەن دە اينالىسادى. ماسەلەن, شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرىپ, كەن ورىندارىن يگەرۋگە كىرىسىپ ءجۇر. ءسويتىپ مەملەكەتتىك مۇددەگە بايلانىستى جۇمىستار نازاردان تىس قالىپ وتىر. سونداي-اق «قازگەولوگيادا» سەرۆيستىك قىزمەتتەر كورسەتىلەدى. «قانشاما تەحنيكا ساتىپ الىندى. مۇنداي تەحنيكانىڭ بارلىعىن الۋدىڭ قاجەتى جوق. سەبەبى نارىقتا قىزمەت كورسەتەتىن كومپانيالار كوپ» دەيدى «تاۋ-كەن سامۇرىق» ۇتك» اق باسقارما توراعاسى قانات قۇدايبەرگەن.
– ءبىزدىڭ ايتايىن دەگەنىمىز, ءبىر ۇلتتىق وپەراتور بار – «قازگەواقپارات» رەسپۋبليكالىق گەولوگيالىق اقپارات ورتالىعى. قازىر تاعى ءبىر ۇلتتىق وپەراتور قۇرىلماق. بىلايشا ايتقاندا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن اقشا ءبولىنىپ, ونى بۇرعىلاۋ جانە زەرتتەۋ جۇمىستارىنا جۇمسايدى. بۇل مەملەكەتتىك قاراجاتتى شىعىنداۋ. وسىلايشا بيزنەس تاعى دا شەت قالادى. ياعني, بيلىكتىڭ بيزنەسكە ىقپالىن ازايتۋ, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن قىسقارتۋ, باسەكەلەستىك نارىقتى دامىتۋ ماسەلەسى ءسوز جۇزىندە قالماق. بۇل ەل قازىناسىنان قىرۋار قاراجاتتى تالاپ ەتەدى. ءبىزدىڭ ۇسىنىپ وتىرعانىمىز – ۇلتتىق وپەراتوردىڭ جانىنان كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىم قۇرۋ. مىسالى, اقش-تا ۇلتتىق گەولوگيالىق ورتالىعى, انگليادا ۇلتتىق گەولوگيالىق قىزمەتى جۇمىس ىستەيدى. بۇلار كوممەرتسيالىق ەمەس مەملەكەتتىك ۇيىمدار. مۇنداي ۇيىمدار كانادا, اۋستراليا جانە چيلي سىندى ەلدەردە دە بار. بىزدە XIX عاسىردان بەرى گەولوگياعا قاتىستى جينالعان مالىمەت وتە كوپ. سونىڭ بارلىعىن جيناقتاپ, كوممەرتسيالىق ەمەس ورتاق ۇيىم قۇرىلسا ورىندى بولار ەدى. وعان 250 ملرد تەڭگە قاجەت ەمەس. مالىمەتتەر ءبىر جەرگە جينالسا, جەكە بيزنەس وزىنە قاجەتتى كەن ورنى تۋرالى اقپاراتتى الىپ, ونى يگەرۋ وزىنە جۇكتەلەدى, – دەدى ق.قۇدايبەرگەن.
مينيسترلىك نە دەيدى؟
ايتسە دە بۇل ايتىلعاندارمەن جاۋاپتى ۆەدومستۆو وكىلدەرى كەلىسپەيدى. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سانجار جاركەشوۆ الدىمەن «جەر قويناۋىن مەملەكەتتىك زەرتتەۋ» مەن «بارلاۋ» ۇعىمدارىن شاتاستىرۋعا بولمايتىنىن ايتادى. ۇلتتىق وپەراتورعا تەك جەر قويناۋىن زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇكتەلمەك. بۇل ۇلكەن تاۋەكەلدى تالاپ ەتەدى. مۇندا مىڭنان ءبىر مۇمكىندىك قانا ءساتتى بولۋى مۇمكىن دەيدى ۆيتسە-مينيستر.
– گەولوگيالىق بارلاۋمەن قازىرگىدەي جەكەمەنشىك كومپانيالار اينالىسا بەرەدى. وعان ەشكىمنىڭ قارسىلىعى جوق. ولار بۇرعىلاۋ جۇمىستارىمەن دە اينالىسادى. ماسەلەن, جەر قويناۋىن زەرتتەۋ قيىندىعى كوپ, كۇردەلى كەزەڭ. وسى ىسكە جەكە كومپانيالار بارمايتىنى انىق. مۇنى الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. جاڭا كەن ورنىن اشۋ مۇمكىندىگى مىڭنان ءبىر بولعاندا, كەز كەلگەن كاسىپكەر مۇنداي تاۋەكەلدەن باس تارتاتىنى بەلگىلى. ءدال وسىنداي جاعدايدا مەملەكەتتىڭ ورنى بولەك. نەگە؟ ويتكەنى, مەملەكەتتىڭ الدىندا ستراتەگيالىق تاپسىرمالار تۇر. مىنە, سول تاۋەكەل «قازگەولوگياعا» ارتىلاتىن بولادى. «قازگەولوگيادان» باسقا بۇل مىندەتتى ەشكىم اتقارا المايدى. «تاۋ-كەن سامۇرىق», ءيا بولماسا يۋنيورلىق كومپانيالار ونداي تاۋەكەلگە بارمايدى. ۇلتتىق وپەراتوردى تاعايىنداۋ بويىنشا قوسىمشا بيۋدجەتتىڭ قاراجاتى قاجەت ەمەس. كەز كەلگەن يۋنيورلىق كومپانيا ء«بىرىنشى كەلگەن – ءبىرىنشى الادى» قاعيداسى نەگىزىندە قالاعان ۋچاسكەسىن بارلاۋعا الۋعا قۇقىلى. دەمەك, نارىقتى مونوپوليالاندىرۋ تۋرالى ايتۋ نەگىزسىز, – دەدى س.جاركەشوۆ.
مالىمەتتەر قورى ورتالىقتاندىرىلعان با؟
مامانداردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, تاۋەلسىزدىگىمىزگە 30 جىلعا جۋىقتاسا دا وتاندىق گەولوگيا سالاسى كەڭەستىك جۇيەدەن ءالى ارىلا الماي كەلەدى. بۇل دا سالانىڭ شاتقاياقتاۋىنا نەگىزگى سەبەپ بولىپ وتىر. گەولوگيا جەر قۇرىلىسى تۋرالى عىلىم بولعاندىقتان, عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى بولۋى ءتيىس. دەمەك, عىلىمي سالاعا ەكپىن بەرىلۋ قاجەت. وكىنىشكە قاراي, ينستيتۋتتاردىڭ ءبىراز بولىگى توقىرادى. گەولوگيالىق مەملەكەتتىك كومپانيالار ۆەدومستۆولارعا اينالدى. زەرتتەلىپ, ىسكە قوسىلعان نىسانداردىڭ دەنى كەڭەس وداعى كەزىندە اشىلعان. ودان كەيىن بىردە-ءبىر ءىرى كولەمدەگى پايدالى قازبا ورىندارى تابىلماعان. رەسمي ستاتيستيكا كورسەتكەندەي قازاقستاندا جەر قويناۋىنىڭ 25%-نا عانا گەولوگيالىق جۇمىستار جاسالعان. بۇل ءالى 75%-ى يگەرىلمەگەنىن اڭعارتادى. باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن قارايتىن بولساق, قازىر گەولوگيانى دامىتۋ جاعىنان موڭعوليا, ناميبيا, سەررا لەونە سىندى مەملەكەتتەر العا شىعىپ كەتكەن ەكەن. ونىڭ باستى سەبەبى, ولار گەولوگيالىق مالىمەتتەردى بىرىكتىرىپ, ارنايى تسيفرلى كارتا ازىرلەگەن. ء«بىزدىڭ جاۋاپتى مينيسترلىكتەن سۇراپ وتىرعانىمىز دا وسى» دەدى ق.قۇدايبەرگەن. دەسە دە ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ بۇعان ايتار ءوز ءۋاجى بار. س.جاركەشوۆتىڭ ايتۋىنشا, جەر قويناۋىنا مەملەكەتتىك گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇرگىزىلەدى. جىل سايىن بۇل ماقساتقا شامامەن 6-7 ملرد تەڭگە جۇمسالادى. ال ونىڭ ناتيجەلەرىن گەولوگيا كوميتەتىنىڭ ينتەراكتيۆتى كارتاسىنان تابۋعا بولادى دەپ ناقتىلادى ۆيتسە-مينيستر. قاجەتتى اقپارات جەر قويناۋىن يگەرۋشىلەردىڭ بارلىعىنا اشىق, دەدى ۆەدومستۆو وكىلى.
P.S. تاراپتار تارتىسى نەمەن جانە قاشان اياقتالاتىنى بەلگىسىز. ءبىر انىعى, ەكى جاقتا دا مۇددەلەردىڭ ايقاسى وربىگەنى كۇمانسىز. ەڭ باستىسى, بۇدان ۇلتتىق ەكونوميكاعا نۇقسان كەلمەسە يگى.