قويناۋى التىنعا تولى اۋىل تۇرعىندارى دەنساۋلىققا قاتەرلى دەرتتەردىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانىنا الاڭداۋلى

ۇكىلى ىبىرايدىڭ اۋىلى – جالعىزتاۋدىڭ وڭتۇستىگىندە ورنالاسسا, ەڭبەك سىرىمبەتكە جاقىنداۋ جارقىن كولىنە تاقاۋ جاتىر. ال اقتاس سول ايماققا ورتاق قامساقتى وزەنىنە تاياۋ جەردە بوي جازسا, سىرىمبەتتەن ەگىندىاعاش ون بەس, داۋقارا جەتى-اق شاقىرىم, بۇل اۋىل مەن ەڭبەكتىڭ اراسى ون ەكى شاقىرىم. بۇلاق, قاراعاي اۋىلدارىمەن ىرگەلەس قۇمتوككەن ساندىباي بۇلاعىنىڭ باسىنا ورنالاسقان. بۇل اۋىلدار – ەسكىرمەس التىن بۇيىمداي ەسكى, دوس اۋىلدار».

جوعارىدا اتالعان ءبىر شوعىر قازاق ەلدى مەكەندەرى ىشىندە بۇلاق, اقتاس, قاراعاي اۋىلدارى 1929 جىلى ۇجىمشارعا بىرىككەن ساتتەن باستاپ ەنشىسى بولىنبەگەن كۇيى قىزىقتى دا, شىجىقتى دا باستان بىرگە كەشىرىپ كەلەدى. بۇگىنگى قۇلازىعان, ادام جانىن اۋىرتاتىن كەيپىنە قاراپ ونداعان مىڭ باس اقتىلى شوپان اتا ت ۇلىگىن مىڭعىرتىپ ءوسىرىپ, تەلەگەي-تەڭىز تابىسىمەن رەسپۋبليكامىزعا دەيىن تانىلدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. مەكتەپ جابىلعالى قاراعايدىڭ ءتۇتىنى سەلدىرەپ قالعان. اقتاس توعىز جىلدىق ءبىلىم ۇيىندە وقۋشىلار سانى ازايعان. وكرۋگ ورتالىعى بۇلاقتا دا شەتىن پروبلەمالار جەتىپ-ارتىلادى.

مۇندا كلۋب ءۇيى جوقتىعىنان جاستار بوس ۋاقىتتارىن قايدا وتكىزەرىن بىلمەي دال. اۋىل­ىشى­لىك, اۋدانعا قاتى­ناي­تىن جولداردىڭ جايى سىن كوتەرمەيدى. ساپالى اۋىز سۋعا زارۋلىك باسىم. ءبىرىنشى كەزەك­تە شەشىمىن تابۋى ءتيىس وسىن­داي الەۋمەتتىك ماسەلەلەر تۇر­عىنداردى كوپ جىلدان بەرى تول­عاندىرىپ كەلسە, ەندى وعان تاعى ءبىر «باس اۋرۋى» قوسىلىپ وتىر. «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تىل­شىلەر قوسىنىنا ارنايى كەل­گەن باستاماشىل توپتىڭ شا­­عىم حاتىمەن تانىسىپ شىق­ت­ىق. وندا قازاق اۋىلدارىنا ءتان جانايعاي باياندالىپتى. «2014 جىلى اۋىل ىرگەسىنەن «اۋليە گولد ماينينگ» كومپانياسى التىن وندىرەتىن كەن ورنىن اشقالى ەكولوگيالىق جاعداي ۋشىعىپ كەتتى. ونىڭ اقىرى قاتەرلى كەسەلدەردىڭ, ادام ءولىمىنىڭ كوبەيۋىنە سوق­تىرىپ وتىر. قيىرشىق تاس­تار­دى زاڭسىز قازىپ, تاسىمال­داۋ فاكتىلەرى بىرنەشە رەت تىركەل­گەنىمەن, ەش شارا قولدانىلار ەمەس. ءىرى كولەمدەگى مۇنداي تا­لان-تاراجدارعا قاشان توس­قاۋىل قويىلارى بەلگىسىز. اۋىر سالماقتى تىركەمەلى كو­لىك­­­تەر جولداردى جارامسىز ەتىپ تاس­تادى», دەلىنگەن حاتتا.

قۇلسارى اۋليە جەرلەنگەن وبا ماڭىنان تابىلعان التىن قو­رىنىڭ جالپى اۋماعى 400 گەك­تارعا جۋىق. جەر قويناۋىن بارلاۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارى وت­­كەن عاسىردىڭ ورتاسىنان باس­­تالىپ, قۇرامىندا ادام اع­زاسىنا قاتەرلى ۋران, تاعى باس­قا اۋىر مەتالدار بولعاندىق­تان, يگەرىلمەگەن كۇيى قالعان بو­لا­تىن. الايدا رەسەيلىك «ماينينگ سوليۋشينس» كوم­پانيا­سىنىڭ «اۋليە گولد ماي­نينگ» جانە «گەوبايت ينفو» دەپ اتالاتىن ەنشىلەس كاسىپ­ورىندارى 2002 جىلى اتال­­عان اۋماقتى زەرتتەۋگە رۇق­­­ساتتاما قۇجاتتارىن ال­عان. وسىدان بەس جىل بۇرىن تاۋ-كەن زاۋىتىنىڭ العاشقى قادا­سى قاعىلعاندا تۇرعىن­دار قاتتى الاڭداۋشىلىق ءبىلدى­­رىپ, كوڭىلدەرىندەگى كۇدىكتى جا­سى­رىپ قالا المادى. باع­دارلاما­­نىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى­نا ءۇزىل­دى-كەسىلدى قارسى بولىپ, قۇزىرلى ورگاندار, كوم­پا­نيا وكىل­دەرى­نىڭ قاتىسۋى­مەن بىرنەشە رەت قوعامدىق تىڭدالىم ۇيىم­داستىرىلعان. اۋىل يمامى ەرعالي ءورازا­لين­نىڭ «وسى ماڭايدا ءسىبىر جاراسىمەن اۋىرعان مالدار­دىڭ ولەكسەسى كومىلگەن ارنايى ورىن بار. ول جەردەن قازبا بايلىق تابىلسا, نە ىس­تەي­سىزدەر؟ قورشاعان ورتا­عا نۇقسان كەلسە, كىم جاۋاپ بەرەدى؟» دەگەن سۇراعىنا «ەكو­لو­گيالىق, ەكونوميكالىق, قۇ­قىق­تىق ساراپتامالار جۇرگى­زىل­­گەن. ءبارى تالاپقا ساي بولادى. الاڭداۋعا ەش نەگىز جوق. الىنعان تابىستىڭ ءبىر بو­لى­گى جەرگىلىكتى جەرلەردىڭ الەۋ­مەتتىك مۇڭ-مۇقتاجدارىن شەشۋگە باعىتتالادى. زەرتتەۋ شا­رالارىنا 100 ميلليون تەڭ­گە جۇمسالىپ, 20 توننا التىن قورى انىقتالدى. وڭىردە ءتۇس­تى مەتاللۋرگيانى دامىتىپ, سالاعا ينۆەستيتسيا قۇياتىن بو­لا­مىز» دەگەن جاۋاپقا اۋىل­دىڭ اقكوڭىل, اڭقاۋ ادامدارى يمانداي سەنىپ, ورتاق مامىلەگە كەلىپ تاراسقان. قازىر تاۋداي ۋادەنىڭ اياعى قىلداي بولىپ, قاعاز بەتىندە قالعان. وعان تومەندە توقتالامىز.

فيرمانىڭ كەزەڭ-كەزەڭمەن اتقاراتىن جۇمىس كەستەسى وتە اۋقىمدى. جوبالىق قۇنى 2,7 ميلل­يارد تەڭگەنى قۇرايتىن ون­­دىرىستىك التىن كەنىشى ال­عاش­قى بەسجىلدىقتىڭ يندۋست­ريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزى­لىپ, 600 مىڭ توننا ءونىم ءوندىرۋ, تولىق قۋاتىندا ىسكە كىرىسكەندە 350 جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرۋ بەلگىلەنگەن. الايدا التىن ارالاس توپىراقتى ەكشەپ, وڭدەيتىن كەشەننىڭ ەكونوميكالىق-الەۋ­مەت­تىك ماڭىزىنىڭ بۇلاق­تىق­تار ءۇشىن كوك تيىن قۇنى قال­ماعان ءتارىزدى. ارادا 4 جىل­عا جۋىق ۋاقىت وتكەنىنە قا­را­ماس­تان تۇرعىنداردىڭ ءومىر ساپاسى جاقسارۋدىڭ ورنىنا, كەرىسىنشە, تومەندەپ با­را­دى. ەكىجاقتى كەلىسىمشارت­تا كور­سەتىلگەن تالاپتار تو­لىق ورىن­دالماعاندىقتان جاڭا تۇيت­كىلدى ماسەلەلەر قوردا­لانىپ, ءوندىرىس ورنىنان پايدا ەمەس, زارداپ شەگىپ وتىرعان جۇرتشىلىقتىڭ ورىندى اشۋ-ىزاسىن تۋدىرىپ, ونىڭ سوڭى باستاماشىلدىق توپ قۇرۋعا سوقتىرعان. ونىڭ جەتەكشىسى بولات بەيسەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ازىرگە جوبانىڭ قامتىعان اۋماعى – 3-5 شارشى شاقىرىم. كە­لە­شەكتە 25 شاقىرىم اۋماق قازىلىپ, ءونىم 14 مەتر تەرەڭ­­دىكتە اشىق ادىسپەن وندىرىل­سە, جاعدايدىڭ ودان ءارى مۇش­كىل­دەنە تۇسەرى انىق. ەڭ سوراقىسى, ەلدى مەكەندى اۋرۋ مەن ءولىم-ءجى­تىم جايلاپ بارادى. سوڭعى 3 جىلدا شاعىن ەلدى مەكەندە 30 اۋىلداسىمىز دۇنيە سال­دى. ارالارىندا ورىمدەي جاس­تار دا, وبىر اۋرۋىنا شال­دىققاندار دا بار. مۇنىڭ ءبارى رادياتسيانىڭ تارالۋى كەسى­رىنەن. توپىراق پەن سۋ قۇرا­مىندا ۋلى زاتتاردىڭ نورمادان اسىپ كەتكەنىن ايعاقتايتىن قۇجاتتار قولىمىزدا بار. بۇ­عان دەيىن ەل-جۇرت قاتەرلى ىسىك­تىڭ, جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنىڭ نە ەكەنىن بىل­مەيتىن. ەندى كۇرت ءوسىپ كەت­تى, دەيدى ول اشىنعان ۇنمەن. كەل­تىرىلگەن دەرەكتەر بويىنشا سوڭعى 10 ايدا 5 ادام كوز جۇم­سا, ەكەۋى ونكولوگيالىق دەرتتەن قايتىس بولعان. جالپى, قىزىل­جار – قاتەرلى ىسىك بويىن­شا ەلى­­مىزدە الدىڭعى ورىندا. ونىڭ ىشىندە قاۋىپتى دەرت ەسىل اۋدانىندا دا كەڭىنەن تا­رال­عان. «سوڭعى 1,5 جىلدا 18 ادام شەتىنەدى. ولاردىڭ جەتەۋى كەنىشتە ەڭبەك ەتكەن. اياق-قول­دارى بالعاداي, تەپسە تەمىر ۇزەتىن ازاماتتار ەدى. بۇرىن ىڭقىل-سىڭقىلىن ەستى­گەن ەمەسپىز. سۋدىڭ ساپاسى بۇ­رىن­­عىدان دا ناشارلاپ كەتتى. وتكەن عاسىردا قازىلعان قۇدىق سۋىن تۇتىنامىز. ىدىستىڭ تۇبىندە ەكى ەلىدەي تۇنبا قالا­دى. التىندى تازالاۋ ءۇشىن ناتري تسياني سياقتى حيميالىق قوسىندىلار پايدالانىلاتىن كورىنەدى. ونىڭ اۋامەن تارالىپ جاتپاسىنا كىم كەپىل؟ اۋدان اۋماعى ارقىلى تابيعي ۋ­­ران بەلدەۋى وتەتىنىن ەشكىم ەسكەرگىسى كەلمەيدى. التىن بار جەردە ۋران بولاتىنى ەش­قان­داي قۇپيا ەمەس. بىزدەن كونسەر­ۆا­تسيالانعان ۋران كەن ورىندارى دا الىس ەمەس. كەزىندە سەمەي پوليگونى جايلى اششى شىندىقتاردى بۇركەمەلەپ كەلگەن جوق پا؟ ەلەس قۇساپ كەزگەن جايسىز اقپاراتتار ەل ءىشىن الاتايداي دۇرلىكتىرىپ ءبىتتى. جول جوندەلەدى, تىرشىلىك ءنارى جەتكىزىلەدى دەگەن ۋادەلەر جىل سايىن قايتالانادى. اتا-بابا قونىسىنان كوشكەندە قايدا بارامىز؟ باسقا جاققا قونىس اۋدارۋعا كوبى قاۋقارسىز. ال­پاۋىت ينۆەستور كەلگەلى تىر­لى­گىمىزدەن قۇت-بەرەكە قاش­تى. كۇن­دىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇي­قى­­دان ايرىلدىق. التىننىڭ ور­­تا­سىندا وتىرىپ كورگەن كۇنى­مىز وسى», دەيدى اۋىلدىڭ با­يىر­عى تۇرعىندارى.

قۇزىرلى ورگاندار بۇل ۋاجدەرمەن كەلىسكىسى جوق. دەن­ساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى جانە تاۋارلار مەن كورسەتى­لە­تىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن باقىلاۋ دە­پار­تامەنتىنىڭ جەتەكشىلەرى را­دياتسيالىق فون دەڭگەيى قالىپتى ەكەنىن, تەكسەرىستەر ناتيجەسىندە ستاندارتقا ساي كەلمەيتىن سىنامالار انىق­تال­ماعانىن العا تارتادى. ولار­دىڭ ستاتيستيكالىق مالى­­مەتتەرىنە قانشا قۇلاق اسقى­­مىز كەلسە دە, سەنە قويۋ قيىن. «ارقادا قىس جايلى بول­سا ارقار اۋىپ نەسى بار؟» دەمەك­شى, ءتورت ت ۇلىك مالىن ءوسىرىپ, بالا-شاعا ناپاقاسىن ايىرىپ وتىرعان تۇرعىندار ەش نەگىز­سىز ەمەن ەسىكتەردى قاعىپ, تابال­دىرىعىن توزدىرمايتىن شىعار؟ ەلدى مەكەندەر مەن بالا­لارىنىڭ بولاشاعىنا, تاع­دىرىنا الاڭداعاندىقتان رەسپۋبيكالىق ۆەدوموستۆولارعا دەيىن دابىل قاعۋىن قاساقانا جاسالىپ وتىرعان ارەكەتكە بالاۋشىلار دا جوق ەمەس. ءمۇيىزى قاراعايداي باسشىلاردىڭ باق وكىلدەرىمەن وتكىزگەن بري­فينگ­تە «بار گاپ اۋىل تۇرعىن­دارىنىڭ سۋ قۇبىرىن وتكىزىپ بەرۋ­دى سۇراپ وتىرعانىندا. ەكىنشى, جول سالىپ بەرۋدى سۇ­راي­دى. وسىلاردى تەزدەتۋ ءۇشىن ادەيى وسىنداي ارەكەتكە بارىپ وتىر» دەپ اقيقات اۋىلىنان الشاق كەتۋى «جانى اشىماستىڭ قاسىندا باسى اۋىرماستىڭ» قىلى­عىن كورسەتسە كەرەك. ولار­دىڭ «بۇلاق اۋىلدىق وكرۋگى بو­يىن­شا ونكولوگ دارىگەردىڭ ديسپان­سەرلىك ەسەبىندە ءوسىم جوق. 2016 جىلى – 9, 2017 جىلى – 8, 2018 جىلى– 9, 2019 جى­لى 5 ادام قايتىس بولعان. جال­پى ءولىم-ءجىتىمنىڭ ءوسۋى باي­قال­عانىمەن, قاتەرلى ىسىك كور­سەت­كىشى تۇراقتى» دەۋى مال سانا­عىن جۇرگىزگەندەي اسەر قالدىرادى.

زاۋىتتىڭ ءوز جۇمىسىن توق­­تات­قان كەزدەرى دە بولىپتى. ونىڭ ءبىر سىرى جوعارى تەح­نو­لوگيالىق قۇرال-جابدىق­تاردى ورنالاستىرا الماۋىنا تىرەلەتىن سىڭايلى. ءوز جۇ­مىسىن وسىلايشا ەسكى ىرعاق­پەن جالعاستىرا بەرەتىن بولسا, جەراستى سۋىنا سىڭگەن زيان­دى قالدىقتاردىڭ كورشى اۋىل­دارعا دا تارالىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. ونىڭ ۇستىنە تەحنيكالىق قاۋىپ­سىزدىك ەرەجەلەرى ءجيى بۇزى­لادى. شيكىزات ساقتاي­تىن ىدىستار تالاپقا ساي ەمەس. كەنىشتە بۇگىندە 110 ادام ەڭ­بەك ەتسە, 17-ءى عانا – جەر­گى­لىكتى تۇرعىندار. قارا­جات تا­بۋ­دىڭ باسقا امالى قال­ما­عان­­دىقتان كەزىندە وسىندا جۇ­مىسقا ورنالاسقان بۇلاق­تىق­تار قاتارى قازىر سيرەپ قال­عان. دەنساۋلىعى سىر بەرە باستاعاننان كەيىن كەتۋگە ءماجبۇر بولعانداردىڭ سانى از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – تىلەك­تەس ەسجانوۆ. «اۋىلدا شيرەك عاسىرعا جۋىق جاستار كوڭىل كوتەرەتىن, دەمالاتىن ورىن جوق. جانى اشىسا, كومپانيا بەس جىلدا ءبىر مادەنيەت ءۇيىن سالىپ بەرەر ەدى. ويلايتىندارى – تەك ءوز قامى», دەيدى ول.

ءتۇرلى دەڭگەيدەگى قۇزىرلى م­ە­كەمەلەرگە جولدانعان ۇجىم­دىق ارىز-شاعىمداردىڭ ءبىرى ايماق باسشىسى قۇمار اق­ساقالوۆقا باعىتتالعاننان كەيىن سەڭ قوزعالا باستاعان ءتارىزدى. اۋدان اكىمى التىنبەك ابدوللاەۆتىڭ سوزىنە سەنسەك, توپ­تىق سۋ قۇبىرى بۇلاق اۋى­لى­نا 2022-2025 جىلدارعا قاراي جەتەتىن كورىنەدى. بۇل ورىن­دالاتىن مەجە مە, الدە «تۋماعان بالاعا كويلەك ءپىشۋ» سەكىلدى سىرعىتپا جاۋاپ پا, ونى ۋاقىت كورسەتەدى. ال «التىن كورسە پەرىشتە جولدان تايا­دى­نىڭ» كەرىن كەلتىرىپ وتىرعان شەتەل­دىك الپاۋىت كومپانيا باس­شىلىعى ازىرگە ءۇنسىز. ءالىپ­تىڭ ارتىن باعۋلارىنا قارا­عاندا نە ويلاعاندارى بەلگىسىز.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,

ەسىل اۋدانى