قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ جانە قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى

عالىم بۇل ەڭبەكتەرىندە ەملە ەرە­جەلەرىنىڭ دۇرىس تۇزىلمەۋىنىڭ سالدارىنان بىرنەشە جىل بويى قانشاما تەر­ميننىڭ سان ءتۇرلى ۇلگىدە جازىلىپ جۇرگەنىنە كۇيىنەدى. ساۋاتتى جازۋدىڭ تىرەگىنە اينالۋدىڭ ور­نىنا, انارحيانى ۇدەتىپ وتىرعان بۇل جاع­دايدىڭ سەبەپ, سالدارىن زەرتتەپ, ودان شى­عۋدىڭ جولدارىن قاراستىرادى, عىلىمي تەر­مين سوزدەرگە قويىلار تالاپتىڭ باستى-باستى شارتتارىن انىقتاپ بەرەدى.

تەرمين ءسوزدىڭ تۇڭعىش رەت عىلى­مي انىقتاماسىن جاساپ, ولاردىڭ لەكسي­كانىڭ وزگە قاتپارلارىنان وزىندىك ەرەك­شەلىگىن قولعا تاياق ۇستاتقانداي ەتىپ كورسەتىپ بەرە­دى. انىق­تامانى سول تۇپ­نۇسقاداعىداي تۇرىندە ۇسىنامىز:

«تەرمينوم نازىۆاەتسيا سپەتسيفيچەسكي ۆيد وپرەدەلەننىح سلوۆەسنىح وبوزناچەني, پەرەدايۋششيح وپرەدەلەننىە پونياتيا, ۋستانوۆلەننىە نا داننوم ەتاپە رازۆيتيا ناۋكي ي رەۆوليۋتسيوننوي پراكتيكي, پريچەم پەرەداۆاەمىە تەرمينوم تەرمينولوگيچەسكوە پونياتيە موجەت نە سوۆپادات سو سلوۆارنىم زناچەنيەم, كوتوروە پريسۋششە داننوي سلوۆەسنوي ۆەليچينە ۆ وبىدەننوي جيزني» (ق. جۇ­بانوۆ. يسسلەدوۆانيا پو كازاحسكومۋ يازىكۋ. «عىلىم», 1966, 273-ستر.).

وسىدان اڭعاراتىنىمىزداي, تەرمين دەگەنىمىز بەلگىلى ءبىر كەزەڭنىڭ ءسوز الەمىندەگى عىلىمي اتاۋلىق كەيپى. بۇل عىلىمي ۇعىم وسى ءسوزدىڭ لەكسيكالىق مانىمەن سايكەس كەلمەۋى دە مۇمكىن. «اتوم», «پسيحولوگيا», «ياروۆيزاتسيا» ءتارىز­دى تەرميندەردى مىسالعا الا وتىرىپ, ق. جۇبانوۆ بولىنبەس ۇعىم دەپ جۇر­گەن بۇل سوزدەر دە قوعام دامۋىنىڭ كەيىن­گى كەزەڭ ساتىلارىندا ءارى قاراي بولشەك­تەنىپ, جاڭا ءبىر ءمان تۋىنداتىپ كەتكەنىن اڭگىمەلەيدى.

ق.جۇبانوۆ تەرمين سوزدەردىڭ ەۆوليۋ­تسيا­لىق دامۋ ەرەكشەلىگىن, وزىندىك دامۋ زاڭدىلىقتارىن دۇرىس بولجاپ كەت­كەن. مۇنداي پروتسەستى كوپتەگەن تەرمين­نىڭ دە جاسالۋ, قالىپتاسۋ تاريحىنان اڭ­عارامىز. تەرمينجاسامداعى قاتەلىكتىڭ ەڭ باستىسى جۇبانوۆشا ايتقاندا, اۋدا­رىل­مايتىن سوزدەردى اۋدارۋعا تىرىسۋدان, ال اۋدارا قالعانداي جاعدايدا تەر­مين­نىڭ ءوزىن ەمەس, ونىڭ لەكسيكالىق ماعى­ناسىن اۋدارۋدان تۋىندايتىنى راس. ورىس تىلىندەگى «لوشاد», «كوروۆا», «تولستىي», «مەلكي» سوزدەرىن قازاق تىلىندەگى ات, سيىر, جۋان, جىڭىشكە سوزدەرىمەن سالعاستىرا ءسوز ەتىپ, ەسكەرمەۋگە بولمايتىن قىزىقتى تۇستارعا ءمان بەرەدى. ماسەلەن, بۇل سوزدەر ءبىر قاراعاندا ءبىر-بىرىنە تەپە-تەڭ بالاما ىسپەتتەس بولىپ كورىنگەنىمەن, بەلگىلى ءبىر كەزەڭنىڭ سۇرا­نىسىنا وراي ولار عىلىمي ۇعىمعا يە بولا الماسا, تەرمينگە قويىلار تالاپ شارتىنا جاۋاپ بەرە قويماعانى. قا­راڭىز, شىنىندا «لوشاد» دەگەندى قازاقتار «ات» دەپ تە, كەيدە «جىلقى» دەپ تە ايتا بەرەدى. ال قازاقتىڭ اتىن ورىس­تار كەي جاعدايدا «مەرين» دەپ, ەكىنشى ءبىر تۇستا «كون» دەۋى مۇمكىن. سون­دا اۋدارىپ تەرمين جاساۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرعان مامان سوزدەردىڭ وسى تەكتەس قۇبىلىسىن ءدال باسىپ سارالاي قولدانباسا شاتاسۋى ابدەن مۇمكىن. سول سياقتى «تولستىيدىڭ» قازاقتا «جۋان» (جۋان ساباق), «قالىڭ» (قالىڭ قاعاز) بولىپ, «مەلكيدىڭ» «ۇساق» (ۇساق تاستار), تايىز (تايىز سۋ – مەلكايا ۆودا) بولىپ قۇبىلاتىنى جونىندە جاسالعان تالدامالار – تەرمينتانۋ ىلىمىنە قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس. مۇنى ول قالىپتاسقان تابيعي زاڭدىلىق قاتارىندا ءسوز ەتەدى. ونىڭ ويىن­شا ءسوز دەگەنىڭىز تەك زات, نارسە اتاۋى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ساناعا سىڭ­گەن, قالىپتانعان زاتتاردىڭ دا اتاۋى. قو­عام دامۋىنىڭ ەرەكشەلىگىنە سايكەس بۇل تانىمدىق قۇبىلىس ءار حالىق ۇعىمىندا ءار الۋان قالىپتاسۋى ىقتيمال.

ق.جۇبانوۆ 1930-1935 جىلدارى تەر­­­مينولوگيا ماسەلەسىنە جيىرەك كوڭىل بول­گەن. بۇعان نەگىزگى سەبەپتىڭ ءبىرى جو­عارىدا ايتىلعاندار بولسا, ەكىنشىدەن, ونىڭ 1933 جىلى مەملەكەتتىك تەرمينولوگيا كوميسسيا­سىنا توراعا بولۋىمەن بايلانىس­تى. ول جازۋ مەن تەرمينولوگيا ماسەلەسىن ناقتى قاداعالاپ, ءبىر ورتالىقتان باسقارىپ, ۇيىمداستىرىپ وتىرمايىنشا ناتيجە بولمايتىنىن ەرتە تۇسىنگەن. ءسويتىپ جەدەل تۇردە مەم­­­لەكەتتىك تەرمينولوگيا كوميسسيا­سىن ۇيىمداستىرىپ قانا قويماي, ون­دا قارالعان ماسەلەلەردى دەر كەزىندە جۇرت­­شىلىققا جەتكىزۋدىڭ جولدارىن قاراس­تىرىپ, بيۋللەتەن شىعاردى. عالىم بيۋللەتەننىڭ شىققان 4 سانىنىڭ وزىن­دە قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ باستى ماسەلەلەرىن قوزعاپ ۇلگەردى. سونىمەن بىرگە عىلىمنىڭ ءار سالاسىندا بوي كور­سەتىپ ءارى-ءسارى قولدانىلىپ جۇرگەن تەر­ميندەردىڭ دەنى (10 مىڭدايىن) مەم­تەر­مينكوم ماجىلىسىندە تالقىلانىپ, بەكىتىلىپ, بيۋللەتەندە جاريالاندى. بۇل تەرميندەر كەيىن قازاق عىلىمىنىڭ قالىپ­تاسۋىنا نەگىز بولدى دەپ ايتا الامىز.

قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ وزەكتى ماسە­لەسىنىڭ ءبىرى – ونىڭ پرينتسيپتەرىن قا­لىپ­تاستىرۋ. ق.جۇبانوۆ ءوزى قاراپ بەكىتكەن 10 مىڭنان اسا تەرميندى قانداي پرينتسيپ­تەرگە سۇيەنىپ جاسادى. ول بۇل ماسەلەگە ال­دىن الا ۇلكەن ازىرلىكپەن كەلگەن. بۇل جو­نىندەگى ءوزىنىڭ ويلارىن ول اۋەلى 1935 جىلى 20 مامىردا الماتىدا وت­كەن مادەنيەت قايرات­كەرلەرىنىڭ ءبىرىن­شى قۇرىلتايىندا بايان­داپ بەرەدى. ول سەزدە 11 قاعيدا ۇسىنادى. ءوز سوزىمىزبەن قىسقارتىڭقىراپ ايتقاندا ولاردىڭ جالپى مازمۇنى مىناداي:

1. كوپتەگەن ادەبي تىلدە اۋدارىل­ماي قالىپتاسقان حالىقارالىق تەرمين­دەردى, قازاق تىلىنە اۋدارماي سول قالپىن­دا الۋ (رەۆوليۋتسيا, سوۆەت, تەوريا, پراكتيكا, تەندەنتسيا, حيرۋرگيا, كليمات, ابسوليۋت­نىي, كونكرەتنىي, ت. ت.);

2. كوپتەگەن ادەبي ءتىل تاجىري­بەسىندە اۋدا­رىلىپ الىنعان حالىقارا­لىق تەرميندەر (پرويزۆودستۆو, ترۋد, دەنگي, كورەن, ستە­بەل, مىشتسى, دەلەنيە, ۋمنوجەنيە, ت. ت.)­ قازاق تىلىنە دە اۋدا­رىلادى, ەگەر اۋدار­ما­ تەر­مين ماعىناسىن ءدال بەرە الماي, بۇزا­تىن بولسا, وندا ولاردى (سوسلوۆيە, سوستاۆ, كلەت­كا, سلەت, ت. ت.) ورىس تىلىندەگى قالپىنشا الۋ;

3. ارقيلى پاندە ءبىر ماعىنادا قول­دا­نىلاتىن تەرميندەردى بىرەگەيلەتىپ الۋ; مىسالى, فورما – فورما (فيلوسوفيا, فيزيكا), ماتەريا – ماتەريا (فيزيكا, فيلوسوفيا), كورەن – ءتۇبىر (مات­ەماتيكا, بوتانيكا, لينگۆيستيكا), رەاكتسيا – رەاكتسيا (حيميا, بيولوگيا, پوليتيكا), ت. ت.

4. ءبىلىمنىڭ ءار سالاسىندا ارقيلى ماعىنا بىلدىرەتىن تەرميندەر (مانۋفاكتۋ­را, پرودۋكت, لەگەندا) ءبىر سالادا تەرمين رەتىندە, باسقاسىندا جاي ءسوز رەتىندە قول­دا­نىلادى. مىسالى: مانۋفاكتۋرا ەكو­نومي­كالىق دامۋ كەزىندە تەرمين بولادى, بىراق تاۋار تۇرىنە جاتا المايدى.

5. حالىقارالىق سوزدەر تۇرىندە قا­لىپ­تاسقان تەرميندەر ورىس تىلىندەگى ۇلگىمەن قابىل­­دانادى (پرولەتاريات, فيزيكا, بيولوگيا);

6. تەرميندەردى تۇسىنىكسىز ەتىپ جىبە­رەتىن جاساندى سوزجاسامعا بارماي-اق, قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكالىق ەرەك­شە­لىكتەرىن دە, اتاۋدىڭ عىلىمي ءمانىن دە تولىق قامتي الاتىن تەرميندەردىڭ (مىسالى: بەرىلىس – پەرەداچا, كوپكىل – منو­گوۋگولنيك, توقىما – تەكستيل, تاجىريبە – پراكتيكا, ت.ب.) بالاماسىن تابۋ;

7. - يزاتسيا, - يفيكاتسيا. - اتسيا ءتا­رىزدى فورمالدى ەلەمەنتتەرمەن (ماشينيزاتسيا, ەلەكتروفيكاتسيا, وبەكتيۆاتسيا) كەلەتىن سوزدەردى قازاق تىلىندەگى ماتەريالداندىرۋ, ەلەكترلەندىرۋ, وبەكتيۆتەنۋلەر تۇ­رىندە قالىپتاستىرۋ كەلەدى. سول سياقتى پوپۋليارنايا كنيگا – پوپۋليار كىتاپ, ابسوليۋتنايا ۆەليچينا – ابسوليۋت شاما, بۋرجۋازنايا يدەولوگيا – بۋرجۋاز يدەولوگيا, ديففەرەنتسيالنوە ۋراۆنەنيە – ديففەرەنتسيال تەڭگەرمە تۇرىندە قىسقارتىپ الۋ;

8. قازاق تىلىنە حالىقارالىق, تەرميندەر­مەن ىلەسىپ -يست, -يزم قوسىمشالارى جانە رە, سين, دە, سۋپ, انتي, كونتر ءتارىزدى پرە­فيكس­تەر ەن­گىزى­لەدى.

9. -اۆتو, -اەرو, -اۆيا سياقتى قىس­قارتىلعان فورمالارعا قازاق سوزدەرى بىرىگىپ (اۆتوجول, اەروشانا, اۆياشانا, اۆتوقاتىناس) جازىلادى.

10. قاركومىر (كاراگاندا ۋگول), حال­كومجەر (ناركوم-زەم), ت.ت. سياقتىلاردى قىس­قارتىپ قولدانۋ.

11. بۇرىن تەرمينولوگيالىق قولدا­نىستان شىعىپ قالعان ديكتاتۋرا, رە­ۆو­ليۋتسيا, سوۆەت, تەوريا, پراكتيكا, كونتر­­­­رەۆوليۋتسيا, ميليتاريزم سياقتى تەر­مين­دەردى قازاق تىلىنە قايتا ەنگىزۋ.

پروفەسسور ق.جۇبانوۆ ۇسىنعان بۇل پرينتسيپتەر سەزدە 10 پۋنكتتە شاق­تا­لىپ, نەگىزىنەن قابىلداندى. ارينە نەگى­زىنەن عىلىمي تۇرعىدا دايەك­تەلگەن بۇل قي­سىندار تەرمين جاسام پروتسە­سىندە زور ءرول اتقارعانىن ايتۋ لازىم. ءبىز پروفەسسوردىڭ وسى جۇيەلەۋىنىڭ ارقا­سىندا عىلىم ءتىلىن ءبىر ىزگە سالۋعا جول اشقانداي بولدىق.

الايدا كەزىندە قازاق تەرمينولوگياسىن جاساۋ ىسىندە ورىس ۇلەسىنىڭ ىقپالى, ياعني «ورىستاندىرۋ» ساياساتى­نىڭ اسەرى ايرىقشا بولعانىن اسا ساۋات­تى لينگۆيست ق. جۇبانوۆ ەڭبەك­تە­رى­نىڭ وزىنەن بايقاماي وتە المايسىز. سو­نىڭ سالقىنى مىنا پرينتسيپتەردەن اڭعارىلادى. قازاق ءتىلىنىڭ دامۋ, قالىپتاسۋ زاڭدىلىقتارى مەن ەرەك­شەلىكتەرىن مەيلىنشە تەرەڭ بىلەتىن ءتىل ءبىلىمپازىنىڭ ءوزى ۇلتتىق تەرمينولوگيانى ۇلتتىق نەگىزدە جاساۋعا كەسىرىن تيگىزەتىن ۇستانىمداردى باسشىلىققا الۋعا ءماجبۇر بولعان سىڭايلى. ايتپەسە ينتەرناتسيونالدىق تەرميندەر مەن ورىس تىلىندە قالىپتاسقان ۇلگىلەردى ولار­دىڭ قازاق تىلىندە بالاماسىنىڭ بار-جوقتىعىنا قاراماستان بۇلجىتپاي قاپى­سىز قابىلداي بەرەيىك دەۋدىڭ قيسىن­عا كەلە بەرمەيتىنىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەدى.

90-جىلداردان بەرى تەرميندەردى ۇلت­تىق نەگىزگە قاراي يكەمدەۋ, ىڭعايلاۋ با­عىتى باسىمدىق الا باستادى. بۇل رەت­­تە قازاق ءباسپاسوزىنىڭ, جۋرناليست قا­لام­­گەرلەردىڭ ەڭبەگى زور. كۇنى بۇگىن­گە دەيىن عىلىم ءتىلىنىڭ 70-80 پايىزىن قۇ­راپ كەلگەن ينتەرناتسيونالدىق تەر­مين­دەر­دىڭ جاپ-جاقسى قازاقى نۇس­قاسى جاسالىپ وتىر. مۇنى كەزىندە كەڭەس­تىك تاربيە وتىڭكىرەپ كەتكەن كەيبىر ارىپتەستەر الەمدىك وركەنيەتتەن الشاقتاۋ, ۇلتتىق سىڭارجاقتىق دەپ تۇسىندىرگىسى كەلەدى. قالاي دەگەندە دە تەرميندەردى «قازاقشالاندىرۋ» ءۇردىسى جۇرتشىلىق سۇرانىسى تۇرعىسىنان كەڭ قولداۋ تابۋدا. شىنىندا بۇل كىسى شوشىرلىق ءۇردىس ەمەس. قايتا ەس جيىپ, ەسەيگەن ۇلتتىڭ الەمدىك وركەنيەتكە نەندەي وزىندىگىمىزبەن بارامىز, سوعان ەركىن اپارۋعا ءوز ءتىلىمىزدىڭ قاۋقارى جەتە مە دەگەن سانالى تولعانىسىنان تۋىندايتىن زاڭدى ارەكەت بۇل. مۇنداي ارەكەت قاشاندا قوعام مەن ءتىل اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستان, وزگەرىس-ءورىس بارىسىنان پايدا بولادى.

قاراڭىز, ءبىر كەزدە پروگرامما (باعدار­لاما), ۋستاۆ (جارعى), سوۆەت (كەڭەس), پرەزەن­تاتسيا (تۇساۋكەسەر), كوررۋپتسيا (سىبايلاس جەمقورلىق), گونورار (قالاماقى), بارتەر (باسپا-باس), يۋبيلەي (مەرەيتوي), زاكاز (تاپ­سىرىس), سامولەت (ۇشاق), ۆەرتولەت (تىكۇشاق), تسەرەمونيا ء(راسىم), اتموسفەرا (احۋال), دوگوۆورەننوست (ۋاعدالاستىق), وپ­تي­مالنىي (وڭتايلى), ت.ت. قازاقشا بالاماسىن ويلاس­تىرۋ تۇگىلى «پالەدەن ماشايىق قاشىپ­تى» دەگەن ساقتىق جەتەگىندە جۇردىك ەمەس پە؟

بۇل ماسەلە ۇزاق جىلدار بويى كوپتىڭ كوڭىلىن كۇپتى ەتىپ كەلدى دە تاۋەلسىزدىك تاڭى اتىسىمەن ءوزىنىڭ بار اۋماعىمەن كۇن تارتىبىنە قايتا كوتەرىلدى. تەرمينولوگيا ماسەلەسى تۇڭعىش رەت دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا تاقىرىبىنا اينالىپ, ونىڭ كوپتەگەن كومەسكى ماسەلەسى عىلىمي ساراپقا ءتۇستى. سودان بەرى قازىر بۇل سالا 4-5 دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا اۋقىمىندا قارالدى. ونداعان كانديداتتىق جۇمىس تەرمينولوگيانىڭ سان-سالاسىن زەرتتەۋ وبەكتىسىنە اينالدىرۋدا. ءسويتىپ عىلىمنىڭ قازاق تەرمينولوگياسى دەيتىن جاڭا سالاسى قالىپتاسا باستادى. قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ جاڭا ءۇردىسى ومىرگە جولداما الدى.

ءتىلشى عالىمداردىڭ جوبا ەسەبى بويىن­­شا ء(ا.قايدار) قازاق تىلىندە 70 مىڭنان اسا تەرمينولوگيالىق ەدينيتسا بار. سو­نىڭ 70-80 پايىزى ءالى كۇنگە تەرميندىك سۇرىپ­تالۋدان وتكەن ەمەس. ياعني بۇلاردىڭ ءبارى تەرميندەلۋ پروتسەسىن باستان كەشىرۋى ءتيىس. ول مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى ءۇشىن, اسىرەسە ونىڭ نەگىزگى تارماقتارىنىڭ ءبى­رى – عىلىم ءتىلىنىڭ قانات جايۋى ءۇشىن اسا قاجەت شارا. بۇل كول-كوسىر جۇمىس. قا­زىر­گى قاراستىرىلىپ جۇرگەن تەرميندەر تە­­ڭىز استىندا جاتقان الىپ مۇزدىڭ از­داعان ۇستىڭگى جاعى عانا. ونىڭ ءوزى دە كو­ڭىل­­دەن شىعىپ جاتقان جوق. بۇلاي بو­لۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ نە ىستەۋ كەرەك سوندا؟ مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى مەنمۇندالاپ تۇر. بىرىنشىدەن, تەرمينولوگيا ماسەلەسىنە مەم­لەكەتتىك كوزقاراستىڭ ورنىقپاۋىنان, قاجەتتى قامقورلىقتىڭ جوقتىعىنان. ەكىن­­­شىدەن, الگىندەي نەمقۇرايدىلىق سال­­دا­رىنان ارنايى دايىندىقتان وتكەن مامان­داردىڭ جوقتىعى. ۇشىنشىدەن, ءالى كۇنگە قاجەتتى مامانداردى دايىنداماي وتى­رۋىمىز.

ەگەر بۇدان ءارى دە مامان دايارلاۋ ءىسى ءدال وسىلاي سوزبۇيداعا سالىنا بەرەتىن بولسا, قازاق ءتىلىنىڭ تەرمينولوگياسىن جۋىق ارادا جونگە سالامىز دەۋ اسىلىق, ءوزىن ەل ەتىپ ۇستاپ وتىرعان مەملەكەتتىڭ قاي-قايسىسىندا دا وسى ىسپەن شۇعىلداناتىن ارنايى مەملەكەتتىك مەكەمەلەرى بار. ماسەلەن, رەسەيدە عىلىمي-تەحنيكالىق تەرمينولوگيا كوميتەتىنىڭ جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىنا جارتى عاسىردان استى. مىنا تۇرعان ىرگەلەس كورشىلەر قىتاي, موڭعوليا, ۋكراينا, بالتىق بويىنداعى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر, ت.ت. بۇل شارۋانى ۇنەمى نازارىندا ۇستايدى.

ارينە ءتىلدى جۇمساي ءبىلۋ, سوزدەن ءسوز جاساپ شىعارۋ كەز كەلگەننىڭ قولى­نان كەلە بەرمەسى ءمالىم. ول ءۇشىن تەرمينو­لو­گيالىق لەكسيكا مەن ۇعىمدار جۇيەسىنىڭ ەرەك­شەلىكتەرىن ءدوپ باسىپ تاني بىلەتىن قابىلەتتى مامان كەرەك, بار مامانعا جاعداي كەرەك. وسىدان بارىپ مىناداي پروبلەما تۋىندايدى. سونىڭ ءبىرى وسى كۇنگە دەيىن حالىقارالىق تەرميندەر جۇيەسىن ءۇش تىلدەرىنە اۋدارۋ پرينتسيپتەرىنىڭ, ەرە­جەسىنىڭ جاسالماي كەلۋى, ولاردى جا­زۋ, قابىلداۋ ءتارتىبىنىڭ بەلگىلەنبەۋى. كەڭ كەسىرىن تيگىزىپ جۇرگەن ماسەلە وسى. سو­نى­مەن بىرگە تەرمين شارۋاشىلىعىن عىلىمي تۇرعىدا جۇيەلەپ, ونىڭ ماسەلە­لەرىن تۇبەگەيلى قاراستىرۋ قاجەت ەكەنىن ماقۇلدايتىن بولساق, بۇل جۇمىستى ءبىر ورتالىققا شوعىرلاندىرۋ قاجەت جانە بۇعان مەملەكەتتىك تۇرعىدان قامقورلىق جاسالىپ وتىرماسا بولمايدى. بۇل شارۋا تەك ناۋقاندىق شاراعا عانا اينالىپ كەتسە, ەڭ قيىنى سول. قانشاما سوزدىكتەر شىعىپ, ولار جۇرتشىلىق قولىنا ءتيىپ جاتىر. ال ولاردى عىلىم سارابىنان وتكىزىپ, قازاقتىڭ عىلىم ءتىلىن قالىپتاستىرۋدا سەپتىگى قاي دارەجەدە دەگەندى انىقتايتىن, سارالايتىن كىم؟ الگى ءبىز ۇسىنىپ وتىرعان ورتالىق وسىنداي شارۋامەن اينالىسۋى ءتيىس.

ءبىز ەلى ءۇشىن ەسەلەپ ەڭبەك ەتكەن كەشەگى زيالىلارىمىز – ا.بايتۇرسىن ۇلى, X.دوس­مۇحامەدوۆ, ق.جۇبانوۆتار­دىڭ عىلىمداعى جولىن جالعاستىرۋ­شى­لارى­مىز. ۇرپاق ساباقتاستىعىنىڭ ءبىر ءتۇرى وسى بول­سا كەرەك. سوناۋ بودان كەزدىڭ وزىن­دە انا ءتىلىن ايالاي تۇتىنىپ, اتامەكەنىن اس­قاقتاتا بىلگەن ۇستازداردىڭ بۇگىنگى ۇر­پاقتارى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءبىر تىرەگى – مەم­لەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتە تۇس­پەسە, تومەندەتپەس دەگەن سەنىممەن ءسوز تۇيىندەمەكپىن.

ومىرزاق ايتباي ۇلى,

ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, ۇعا اكادەميگى