ايىر قالپاقتى اعايىننىڭ وتكەندەگى جەرىن داۋلاپ, قازاق باۋىرىنىڭ باقشاسىنا كەلەتىن سۋدىڭ جولىن جاۋىپ تاستاعانى ءبىراز ويعا جەتەلەيدى. ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىندا كەلىسىم بولعان. بارلىعى زاڭ جۇزىندە جاسالعان. قادا قاعىلعان. قورشاۋ جۇرگىزىلگەن. بىراق قىرعىزدىڭ شۇيكىمدەي عانا بولىگى سۋدى بايلاپ, بۇلقان-تالقان بولىپ, ۇكىمەتىن دە, ءبىزدىڭ شارۋالاردى دا ابىگەرگە سالىپ قويدى. ءبىزدىڭ تاراپتان اشۋ تۋعىزاتىن-اق جاعداي. بىراق سول جەردەگى حالىقتىڭ كوزقاراسىمەن قاراساڭىز, ولار ءوز مۇددەسىن كۇيتتەپ, جاعدايلارىن ويلاپ وتىر. ەڭ باستىسى, ولار وزدەرىمەن جۇرتتى ساناستىردى. ال بىزبەن بىرەۋ ساناسا ما؟ مىنە, سۇراق!
ايىر قالپاقتى اعايىننىڭ وتكەندەگى جەرىن داۋلاپ, قازاق باۋىرىنىڭ باقشاسىنا كەلەتىن سۋدىڭ جولىن جاۋىپ تاستاعانى ءبىراز ويعا جەتەلەيدى. ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىندا كەلىسىم بولعان. بارلىعى زاڭ جۇزىندە جاسالعان. قادا قاعىلعان. قورشاۋ جۇرگىزىلگەن. بىراق قىرعىزدىڭ شۇيكىمدەي عانا بولىگى سۋدى بايلاپ, بۇلقان-تالقان بولىپ, ۇكىمەتىن دە, ءبىزدىڭ شارۋالاردى دا ابىگەرگە سالىپ قويدى. ءبىزدىڭ تاراپتان اشۋ تۋعىزاتىن-اق جاعداي. بىراق سول جەردەگى حالىقتىڭ كوزقاراسىمەن قاراساڭىز, ولار ءوز مۇددەسىن كۇيتتەپ, جاعدايلارىن ويلاپ وتىر. ەڭ باستىسى, ولار وزدەرىمەن جۇرتتى ساناستىردى. ال بىزبەن بىرەۋ ساناسا ما؟ مىنە, سۇراق!
قىزىلورداڭىزدا «پروتون» قۇلادى. گەپتيل توگىلدى. ەل دە, جەردە ۋلاندى. بىراق «بۇ قالاي؟» دەگەن بىرەۋ بولدى ما؟ جان-جاقتان جامىراپ ايتقانداي بولىپ ەك. ءسوزىڭدى قۇلاعىنا قىستىرعان ادام بار ما؟ ءارى-بەرىدەن سوڭ استانادان وسى سالاعا جاۋاپتى ءبىر ادام كەلدى مە؟ بەكشيننەن باسقا. ونىڭ ءوزى «ەشقانداي قاۋىپ جوق» دەپ كەتتى. قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى نۇرلان قاپپاروۆ زىمىران قۇلاعان بەتتە نەگە كەلمەيدى قىزىلوردانىڭ جەرىنە؟
ارادا ازعانتاي عانا ۋاقىت ءوتتى. وسى كۇنى زىمىران قۇلاماعان, گەپتيل توگىلمەگەندەي كۇي كەشىپ جاتىرمىز. تاپ ءبىر ەشتەڭە بولماعان ءتارىزدى. سوندىقتان وسى تاقىرىپقا اينالىپ سوعۋدى وزىمىزگە ازاماتتىق پارىز سانادىق. «ەكوسوس» دەگەن ۇيىم بار. استاندادا. ەكولوگيالىق-قۇقىقتىق ورتالىق سانالادى. ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى ىندەتىپ زەرتتەپ جۇرگەن ۇجىم. جەتەكشىسى باقىتجان بازاربەك دەگەن ازامات. تومەندەگى باياندالار جاعدايدىڭ بارلىعى وسى «ەكوسوس» ەكولوگيالىق-قۇقىقتىق ورتالىعىنان الىندى.
سونىمەن ءسوز العاننىڭ ءبارى «گەپتيل اۋادا جانىپ كەتتى, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا ەشقانداي قاۋىپ جوق» دەپ جاتتى عوي. بۇل ءوزى نە نارسە؟ قاۋىپتىلىگى قانشالىقتى؟ الدىمەن وسىعان ايالدايىق. قۇرامىندا نيترودەميتيلگيدروزين (ندمگ) سياقتى ۋلى زاتتارى بار گەپتيل جانار-جاعارمايىن عارىشتا پايدالانعان سايىن ونىڭ ءشوپ پەن اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىنىڭ قۇرامىندا, سۋدىڭ ساپاسىندا, توپىراق قۇرامىندا شوعىرلانۋ جولىمەن اس قورىتۋ ارقىلى ادامنىڭ ورگانيزمىندە قالىپتاسۋ قاۋپى تۋىندايدى. ال ادامعا زيانىنا كەلسەك, بۇل اۋرۋلاردى قوزدىرىپ قانا قويمايدى, ۇرپاق جالعاستىرۋ, ۇرىقتىڭ دامۋى, نارەستەلەردىڭ تۋ اقاۋلىقتارىن دا قوزدىرادى. اسىرەسە, جۇكتى ايەلدەر مەن جاڭا تۋعان نارەستەلەر كوپ زارداپ شەگەدى.
– ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ مەن ءولىم دەڭگەيىنە تيگىزەتىن اسەرىن الساق, قاراعاندى وبلىسىنىڭ ۇلىتاۋ اۋدانىندا ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسى بار بولعانى 55 جىلدى قۇراعان. سونىمەن قاتار, ادام ءولىمى بويىنشا ەلىمىزدەگى ەڭ جوعارى كورسەتكىش تە وسى جەردە. ال قىزىلوردا وبلىسىندا بالا ءولىمى الەم بويىنشا ەڭ جوعارعى كورسەتكىشتەرگە يە. اسىرەسە, زەينەت جاسىنا جەتپەگەن شارۋالار مەن قويشىلار اراسىندا ونكولوگيالىق اۋرۋ سالدارىنان ءولىم دەڭگەيى جيىلەپ كەتكەن. بايقونىر عارىش كەشەنىنىڭ №25,15,148 سياقتى سىناق ايلاقتارى ەڭ قاۋىپتىلەرى بولىپ سانالادى. بۇل جەرلەردە 30 جىل بويىنا «پروتون» زىمىراندارىن سىناقتان وتكىزۋ ايلاقتارى بولعاندىقتان, ندمگ-مەن لاستانۋ دەڭگەيى وراسان زور. اينالدىرعان 30-40 جىل ىشىندە ءومىر سۇرۋگە قاۋىپتى ايماققا اينالدى, – دەيدى باقىتجان بازاربەك.
قىزىلوردا دەسە, كوپشىلىكتىڭ كوز الدىنا ۇيىتقي سوققان جەل مەن شاڭدى بوراننىڭ ەلەستەيتىنى انىق. بۇعان دا ايلاقتىڭ ايتارلىقتاي اسەرى بارىن بىلەمىز. زىمىران ۇشىرۋ 8-10 كۇنگە دەيىن سوزىلاتىن شاڭدى جەلمەن ۇشتاسادى, ال ونىڭ كەرى ىقپالى جەر استى سۋلارىنىڭ لاستانۋى مەن توپىراق قاباتى مەن ءشوپتىڭ ۋلانۋىنا اكەپ سوقتىرادى ەكەن. مىسالى, قىزىلوردانى بىلاي قويعاندا, قاراعاندى وبلىسى ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ بازباس قىستاۋىندا گەپتيلدىڭ جەراستى شوعىرلانۋى جەردىڭ بەتكى قاباتىنان 60-70 سانتيمەتر تەرەڭدىكتەن تابىلعان. ال كەيبىر جەرلەردە 150 سانتيمەتردەن تابىلعان كورىنەدى. 150 سانتيمەتردەن گەپتيلدىڭ قالدىقتارى تابىلىپ جاتسا, بۇل قۋاناتىن جاعداي ەمەس.
ال بۇل جارىقتىق قالاي تارالادى؟ قاي جەرگە دەيىن بارادى؟ «ەكولوگي