قۇشاعى كەڭ, جۇرەگى جۇمساق

قامال بۇزار جاسقا جەتكەن ازا­مات­تىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى, تاپسىرىلعان جۇمىستى تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ اتقاراتىن ىسكەرلىگى, قايرات-جىگەرى ءبىرىنشى كەزەكتە ەسكەرىلگەن. ول وزىنە كورسەتىلگەن سەنىم ۇدەسىنەن كورىنە ءبىلىپ, وداقتىق دەڭگەيدە سۋمەن جابدىقتاۋ ماسەلەسىمەن تىكەلەي اينالىساتىن مەكەمەنى كوشباستاۋشىلار قاتارىنا قوستى. شيرەك عاسىرعا جۋىق جەتەكشىلىك ەتكەن تۇستا 16 مىڭ شاقىرىم سۋ قۇبىر­لارى تارتىلىپ, قازاقستانمەن قوسا تاجىكستان, وزبەكستان, كراسنودار, ۋفا, تۇمەنگە دەيىن 2 مىڭعا جۋىق ەلدى مەكەننىڭ تۇرعىندارى ساپالى تىرشىلىك نارىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. دۇنيە جۇ­زىندەگى ەڭ ۇزىن سۋ ماگيسترالى رەتىندە گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەندى.

قاتتاي بەكتاس ۇلىنىڭ ەسىمى بىلىكتى, كورەگەن, ساۋاتتى باسشى رەتىندە رەس­پۋب­ليكاعا تانىلىپ, ونەرتاپقىش جا­ڭا­لىقتارى ۇلگى ەتىلدى. ترەست ينجەنەر مامان­دارىنىڭ كۇردەلى قۇرى­لىستى ءتيىمدى جۇرگىزۋ, سۋدى الىس قا­شىقتىقتارعا جەتكىزۋ, تازارتۋ, قۇ­بى­ر­لاردى ىشكى تاتتانۋدان قورعاۋ تەحنولوگيالارى, ادىستەمە-ۇسىنىستارى بويىنشا ءىس-تاجىريبەلەر كەڭىنەن تاراتىلدى. وزىق جاڭالىقتار وندىرىسكە ەنگىزىلىپ, ماسەلەن, قۇم ارالاس تسەمەنت قوسپاسىن پايدالانۋ ءتاسىلى ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتتى. ىلە-شالا سۋ قۇبىرلارىن تازالاۋ اگرەگاتى ىسكە قوسىلدى. وسىلايشا الىپ كاسىپورىننىڭ تىنىسى كەڭ اشىلىپ, ونى ۇرشىقشا ۇيىرگەن باسشى تەك وندىرىستىك ماسەلەلەرمەن عانا شەكتەلىپ قالعان جوق. سونىمەن قاتار قاداۋ-قاداۋ الەۋمەتتىك پروبلەمالار دا بىرتىندەپ شەشىلىپ, كورسە كوز قىزىعاتىن ەلۋدەن استام ەڭسەلى ەلدى مەكەن بوي كوتەردى. كەلەشەگى جوق دەگەن سىلتاۋمەن دامۋى كەنجەلەپ قالعان ەڭبەك, اقسۋ, جاڭاسۋ سەكىلدى قازاق اۋىلدارىن قامقورلىققا الىپ, ادام تانىماستاي وزگەرتكەنىن ايتۋعا بولادى. وبلىس ورتالىعىندا ەكى زاۋىت, 150 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي, «ماتالار», «ۋنيۆەرسام» دۇكەندەرى, «لالوچكا» بالاباقشاسى, «ۆودنيك» ءساناتوريى, «بالدىرعان» بالالار لاگەرى, تاعى باسقا ونداعان نىسان حالىق يگىلى­گىنە پايدالانۋعا بەرىلدى.

 تۋمىسىنان العىر, زەرەك قاتتايدى قيىندىقتارعا قارسى كۇرەسۋدى ءومىردىڭ ءوزى ۇيرەتتى. 1929 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىندا دۇنيەگە كەلگەن ول جەتىمدىكتىڭ اششى زارىن ەرتە تاتتى. ءبىر جاسىندا اكەسىنەن, التى جاسىندا اناسىنان ايىرىلىپ, ىشەر اسقا, كيەر كيىمگە جارىماي اشتىقتان بۇراتىلعان, دىردەكتەپ توڭعان كەزدەرى از بولمادى. بۇ­عاناسى قاتا قويماعان ويىن بالاسى سوعىس جىلدارى ۇلكەندەرمەن بىرگە ۇجىمشاردىڭ اۋىر جۇمىستارىنا جەگىلدى. سوندا دا ساباققا دەگەن ىنتاسىن جوعالتپادى. وقۋىن جاقسى اياقتاعاننان كەيىن جولدامامەن رەسەيگە كەلىپ, التاي اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينا جاساۋ ينستيتۋتىنا قابىلداندى. العاشقى ەڭبەك جولىن توم قالاسىنداعى پودشيپنيك زاۋىتىنان باستاپ, سانالى عۇمىرىنىڭ 12 جىلىن جات ەلدە وتكىزدى.

بار ويى اتامەكەنگە ورالۋ بولدى. 1959 جىلى ارمانى ورىندالىپ, تۋعان جەر­مەن قاۋىشتى. اتاجۇرتقا دەگەن شو­لىر­كەگەن ساعىنىشىن وسىلايشا باس­تى. «جەتىم كورسەڭ جەبەي ءجۇر» دەگەن حالىق ناقىلىن ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالدىرعان ول پەتروپاۆل قالاسىنداعى جەتىم سابيلەر ءۇيىن قامقورلىققا الىپ, جەتىم بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرنات تاربيەلەنۋشىلەرىنە دە جان جىلۋىن ارنادى. جۇرەكتى ەلجىرەتەتىن سابيلەردىڭ شات كۇلكىسىن ەشنارسەگە تەڭگەرمەيتىن. «ەسىل» بالالار قوعامدىق قورىنىڭ قامقورشىلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە ەلىمىز بويىنشا وتباسىلىق بالالار ءۇيىن سالۋ جونىندە باستاما كوتەرىپ, 12 جەتىم بالانى اسىراۋىنا العان دۋدنيكوۆتار وتباسىنا ەكى قاباتتى كوتتەدج بەن «نيۆا» كولىگىن سىيلادى.

«مەن باقىتتىمىن. جەتىمدىكتىڭ زاردابىن كوپ كورسەم دە, حالقىما ادال قىز­مەت اتقاردىم. وقىدىم, ءبىلىم الدىم. تىرشىلىكتىڭ كوزى – سۋ. سول سۋمەن ەلدى كور­كەيتتىم. كوشەلەردى تۇزەدىم, ۇيلەر سالدىم. دۇكەندەر مەن بالاباقشالار تۇرعىزدىم. كوشەدە تۇرعىندار جىلى شىرايمەن امانداسادى. وسىدان ارتىق باقىت بار ما؟ قايسىسى بولسىن, ۇلكەنى, كىشىسى, ورىسى, قازاعى قانداي كومەك سۇراسا دا ايامادىم», دەگەن ەدى ءار كەز سابىرلى, كو­شەلى مىنەزىنەن اينىمايتىن مارقۇم ءبىر سۇح­باتىندا. «مادەنيەتتىلىك, ادالدىق, تاۋ بۇلا­عىنداي تازالىق ونىڭ بويىنا بىتكەن ەرەكشە مىنەز بولاتىن. قايىرىمدىلىق قاسيەتتەرىن الدىمەن اڭعاراتىن ەدىك», دەپ تەبىرەنە ەسكە الادى زامانداستارى مەن قىزمەتتەس ىنىلەرى.

قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ ەڭ­بەك سىڭىرگەن گيدرو­تەحنيگى, كسرو ونەر­تاپقىشى, پەتروپاۆل قالاسىنىڭ قۇر­مەتتى ازاماتى, ءتورت وردەن مەن كوپتەگەن مەدالدىڭ, باسقا دا ماراپاتتاردىڭ يەگەرى قات­تاي كەنشىنباەۆتىڭ ەرەن ەڭبە­گىن, زور بەدەلىن, ايشىقتى ازا­ماتتىق كەلبەتىن جەرلەستەرى ەش ۇمىتپاق ەمەس. ورتالىق كوشە­لەردىڭ ءبىرى وسىناۋ تۇل­عانىڭ ەسىمىمەن اتالادى. ول تۇرعان ۇيگە مەموريالدىق تاقتا ورناتىلعان. وزگە دە ۇلىقتاۋ شارالارى 90 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا جالعاسۋدا.

جارىقتىق قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىندا جۇرسە دە, ءوزى ىرگەتاسىن قالاپ, وشپەستەي قولتاڭباسىن قالدىرعان ترەسكە اندا-ساندا كەلىپ تۇراتىن. الەم­نىڭ التىدان ءبىر بولىگىن يەمدەنگەن الىپ يمپەريانىڭ قۇلاۋى سالدارىنان بۇرىنعى الەۋەتىنەن ايىرىلىپ, ماتەريال­دىق-تەحنيكالىق بازاسى سول­عىن تارتقان مەكەمەنىڭ مۇش­كىل حالىنە ءىشى ۋداي اشيتىن. قول­دان كەلەر دارمەن جوق, بارماق تىستەيتىن. بۇگىندە «سويۋزتسەلينۆود» ترەسىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى سانالاتىن «ەسىل سۋ» مەم­لەكەتتىك كاسىپورنى اعامىزدىڭ سول ءبىر وكىنىشىنىڭ ورنىن تولتىرىپ, تۇرعىنداردى ساپالى اۋىز سۋمەن قام­تۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن تىنباي قاراستىرىپ كەلەدى. قازىر مۇندا 830 ادام جۇمىس ىستەيدى. ورتاشا جالاقى 160 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. وڭىردە – 214, قوستاناي وبلىسىندا 19 ەلدى مەكەنگە تىرشىلىك ءنارىن جەتكىزەدى. ماگيسترالدى سۋ قۇبىرلارىن جوندەۋ, قالپىنا كەلتىرۋ شارالارى تياناقتى اتقارىلىپ, بۇل ماقسات ءۇشىن قوماقتى قاراجات بولىنگەن. بۇدان قۇشاعى كەڭ, جۇرەگى جۇمساق اسىل ازامات سالىپ كەتكەن يگىلىكتى ىستەر ءوز جالعاسىن تاۋىپ جاتىر دەگەن وي تۇيۋگە بولادى.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى