ول قاتىسۋشى ەلدەر قاتارىن كەڭەيتەتىندەي قىزىعۋشىلىق تۋدىرا الىپ وتىر ما؟
پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالار اراسىنداعى ەڭ بەلسەندى ارەكەت ەتىپ جاتقان ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى جوعارى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىم كەدەن وداعى دەپ سانالادى. بىراق سوعان قوسىلۋعا ۋكراينا سەكىلدى ەكونوميكالىق الەۋەتى مىقتى, ەجەلگى ارىپتەسىمىز نەگە اسىقپايدى؟
ول قاتىسۋشى ەلدەر قاتارىن كەڭەيتەتىندەي قىزىعۋشىلىق تۋدىرا الىپ وتىر ما؟
پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالار اراسىنداعى ەڭ بەلسەندى ارەكەت ەتىپ جاتقان ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى جوعارى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىم كەدەن وداعى دەپ سانالادى. بىراق سوعان قوسىلۋعا ۋكراينا سەكىلدى ەكونوميكالىق الەۋەتى مىقتى, ەجەلگى ارىپتەسىمىز نەگە اسىقپايدى؟
ۋكراينا كەدەن وداعىنا قوسىلا ما؟
كەدەن وداعىنا (كو) ۋكراينانىڭ نەگە اسىقپايتىنىن ايتپاس بۇرىن, وسىناۋ ۇيىمنىڭ بۇگىنگى قادامدارىنا توقتالا كەتەيىك. بالكىم, سوندا ۋكراينانىڭ اسىقپاۋ سەبەبى وزىنەن ءوزى ايقىندالار.
ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋعا شاپقان اتتاي زۋلاپ بارامىز. الدىمەن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ (ەۋرازەق) نەگىزىندە 2010 جىلى كەدەن وداعىن قۇردىق. وعان 2000 جىلى قۇرىلعان وسى ۇيىمنىڭ بەس مۇشە-ەلدەرى اراسىنان ءۇش مەملەكەت قانا ەندى. قىرعىزستان مەن تاجىكستان وعان ەنۋدى ازىرگە قاجەتسىز دەپ سانادى. ال بايقاۋشى رەتىندە قاتىساتىن ارمەنيا, ۋكراينا, مولدوۆا بۇل ۇيىمعا اقىرى ەنبەدى. وزبەكستان بولسا, 2006 جىلى مۇشەلىككە ءوتىپ, 2008 جىلى شىعىپ كەتتى. دەگەنمەن, ەۋرازەق ءالى كۇنگە جابىلماعان ينتەگراتسيالىق قۇرىلىم بولىپ قالىپ وتىر.
ال ءبىز ەۋرازەق-تان كەيىنگى كەدەن وداعىن دا ارتقا تاستاپ, 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە (بەك) دە جەتتىك. ەندى ءبىر سەكىرسەك, 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان, جوعارىدا ايتقان, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا وتپەكپىز. بۇل وداقتى كوپتەگەن رەسەيلىك ساياساتكەرلەر, قوعام قايراتكەرلەرى كسرو-نىڭ جاڭارتىلعان فورماسى, ول ەكونوميكالىق قانا ەمەس, ساياسي, اسكەري ينتەگراتسيا بولادى دەپ جالاۋلاتىپ ءجۇر. جانە وسىنداي وداقتىڭ بولعانىنا وزدەرى ءدان ريزا ەكەندىكتەرىن دە جاسىرمايدى. كەرىسىنشە, كوپتەگەن قازاقستاندىق, ءىشىنارا بەلارۋستىك قايراتكەرلەر, ساياساتكەرلەر مۇنداي وداقتىڭ بولعانىنا ريزا ەمەس. ويتكەنى, ول كۇنى ءوتىپ كەتكەن كەشەگى يمپەريانى قايتا جاڭعىرتۋ دەپ سانايدى. بىراق بۇل وداقتىڭ ءىس جۇزىندە تەك ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا بولاتىنىن قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ تا, رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين دە تالاي رەت ايتتى.
دەگەنمەن, قازاقستاننىڭ بۇل وداقتاعى ەكونوميكالىق جاعدايى ازىرگە تومەندەپ كەلە جاتقانىن دا جاسىرا المايمىز. 2011 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كەدەن وداعىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ 11 پايىزى عانا قازاقستانعا تيەسىلى بولعان. بىزدەن ەكونوميكاسى الدەقايدا كىشى بەلورۋسسيا 24 پايىزدىق ۇلەستى ەڭسەرگەن. قالعانى, ياعني 65 پايىزى رەسەيدىڭ ۇلەسىندە. ال 2012 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاننىڭ ۇلەسى 10 پايىزعا تومەندەسە, بەلارۋس 1 پايىزعا ارتتىرا العان. قالعانى رەسەيدىكى ەكەنى ءسوزسىز. سونىمەن قاتار, 2012 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاننان بەلارۋسكە شىعاتىن تاۋارلار ەكسپورتى 2011 جىلدىڭ 86,3 پايىزىنا, رەسەيگە شىعارعاننىڭ 96,4 پايىزى عانا ورىندالعان. ەسەسىنە قازاقستانعا ەنگەن بەلارۋستىڭ يمپورتى 113,8, رەسەيدىكى 111,6 پايىزعا ارتىپ, وسى ەكى ەلدىڭ تاۋارلارى ءبىزدىڭ رىنوكقا كوپتەپ ەنگەن.
جوعارىدا ايتقان, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە ءبىز 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەندىك. ال اقپاننىڭ 1-ىنەن باستاپ وسى قۇرىلىمنىڭ اتقارۋشى ورگانى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا (ەەك) ىسكە كىرىستى. وعان ءۇش ەلدىڭ ارقايسىنان 3 ادامنان ەنىپ, مينيستر دارەجەسىندە ەڭبەك ەتۋدە. ولاردىڭ ارقايسىنىڭ ءوز اپپاراتتارى بار. وسى ەەك-ءتىڭ بارلىق شىعىندارىنا جۇمسالۋعا ءتيىستى جارنانىڭ 87,97 پايىزى رەسەيدىڭ, 7,33 پايىزى قازاقستاننىڭ, 4,7 پايىزى بەلارۋستىڭ ۇلەسىندە. بۇل پايىزدار كەدەندىك باجدىڭ ۇلەسىنە سايكەس انىقتالعان. قالاي دەسەك تە, وسىناۋ جارنا ەەك-ءتى كىم قارجىلاندىراتىنىن ايقىن كورسەتىپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە شتاب-پاتەرى ماسكەۋدە بولعاندىقتان, وعان قىزمەتكە كىرەتىن مامانداردىڭ كوبى ء(بارى دەمەسەك تە) دە رەسەيلىكتەر بولاتىنى ءسوزسىز. ەندەشە, «كيىز كىمدىكى بولسا – بىلەك سونىكى» دەگەندەي, اقشا رەسەيدىكى, مامان رەسەيدىكى بولسا, بۇل كوميسسيا الدىمەن رەسەيدىڭ ءسوزىن سويلەيتىنى, سونىڭ مۇددەسىن كوزدەيتىنى ايقىن ەمەس پە؟ بارلىق كەلىسىمدىك-قۇقىقتىق قۇجاتتار, ىشكى زاڭداردى بىرىزدەندىرۋ, تاريفتەر, كەدەندىك رەسىمدەر, ءۇشىنشى ەلدەرمەن كەدەندىك قارىم-قاتىناس قۇجاتتارى, ت.ت. ءبارىن دايىندايتىن وسىلار. سوندىقتان دا مۇنداي ي نتەگراتسيالىق قۇرىلىمعا رەسەيمەن تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى قاتتى باقاستاسىپ كەلە جاتقان ۋكراينا اسىعا قويار ما ەكەن؟ ارينە, جوق. ال ۋكراينا بۇل وداققا ەنسە, رەسەيدىڭ ۇلەسى تومەندەپ, ۇستەمدىگى دە ازايار ەدى. سوندىقتان ۋكراينانىڭ كو-عا ەنۋىنە رىنوكتىڭ كەڭەيۋىنەن ىقپالىن ارتتىرا ءتۇسۋدى كوزدەيتىن رەسەي عانا ەمەس, قازاقستان مەن بەلارۋس تا مۇددەلى. ۋكراينانىڭ ءوز ىشىندە دە بۇل وداقتىڭ تيىمدىلىگىن اۋزىنان تاستاماي ايتىپ جۇرگەن ماماندار بار. بىراق ساراپشىلاردىڭ نەگىزگى بولىگى كو-دان قاۋىپ كۇتەدى. ەندى ۋكراينالىقتاردىڭ پىكىرلەرىنە توقتالايىق.
ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا تيىمدىلىگى بار ما؟
ۋكراينانىڭ ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ۆالەري مۋنتياننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, الەمدىك ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى 20 جىل بۇرىن رەسەيدەن ارتىق بولماسا كەم ەمەس ەكەن. بىراق سوڭعى جىلداردا ۋكراينا ەكونوميكالىق دامۋدى ەمەس, ۇنەمى قۇلدىراۋدى باستان كەشىپ كەلە جاتقان كورىنەدى. قازىر ۋكراينا ەكسپورتىنىڭ 56 پايىزى رەسەيگە شىعاتىن تاۋارلاردان تۇرادى. كەدەن وداعىنا ەنەتىن بولساق, ءبىز ءۇشىن ونىڭ تيىمدىلىگى ارتا تۇسەر ەدى جانە مۇنىڭ ءوزى تەك ەكونوميكالىق وداق قوي, دەي كەلىپ, ۆ.مۋنتيان وداققا قوسىلۋدى قالايدى. وسىنداي ويدى كوپتەگەن رەسەيلىك جانە ءبىزدىڭ دە ەكونوميستەرىمىز ايتىپ ءجۇر. الايدا, ۋكراينا ولاردى بويىنا دارىتاتىن ەمەس. ويتكەنى...
كوپتەگەن ۋكراينالىق ەكونوميستەر كەدەن وداعىنا ەنۋ ۋكراينانىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن ۋاقىتشا ءتيىمدى بولعانىمەن, ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆا ءۇشىن ءتيىمسىز دەگەندى كولدەنەڭ تارتادى. كەدەن وداعى مۇشەلەرى مەن ۋكراينانىڭ تەحنولوگيالىق دامۋى ءبىر دەڭگەيدە, سوندىقتان ءوزارا ينۆەستيتسيا تارتۋ مەن ساۋدانىڭ سينەرگەتيكالىق تيىمدىلىگى وتە شەكتەۋلى بولادى, دەيدى پەرسپەكتيۆالىق زەرتتەۋلەر حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ اعا ساراپشىسى ي.گازيزۋللين.
ءجيى كەزدەسپەيتىن ءسوز بولعاندىقتان, «سينەرگەتيكالىق تيىمدىلىك» دەگەن ءسوزدى تۇسىندىرە كەتەلىك. «سينەرگيا» گرەكتىڭ synergys, ياعني بىرىگىپ ىستەيتىن دەگەن سوزىنەن الىنعان. ال سينەرگەتيكالىق تيىمدىلىك دەگەن تىركەس بولەك بولشەكتەردىڭ ءبىر جۇيەگە قوسىلۋىنان, ينتەگراتسيالانۋىنان بولاتىن تيىمدىلىكتى ايتادى.
ۋكراينانىڭ ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر جانە ساياسي كونسۋلتاتسيالار ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى يگور بۋراكوۆسكيدىڭ كەدەن وداعىنان ءۇمىتى ءتىپتى از. ونىڭ ايتۋى بويىنشا, وداققا ەنۋ – بۇگىنگى كۇنى ەركىن ساۋداعا كەيبىر جاساندى كەدەرگىلەر جاسايتىن رەجىممەن جۇمىس ىستەيتىن ەلدەرگە تاۋارلار شىعاراتىن ەكسپورتەرلەرگە عانا ءتيىمدى بولۋى مۇمكىن. بۇل جەردە مامان الدىمەن رەسەيدى ايتىپ تۇرعانى ءسوزسىز. ارينە, دەيدى ودان ءارى مامان, وداققا ەنسەك, رەسەي ۋكرايناعا شىعاراتىن قۋات تاسىمالداۋشىلارىنا ەكسپورتتىق باجدى جويار-اق. بىراق بۇل ۋاقىتشا شارا عانا بولۋى مۇمكىن, ءبارى دە رەسەيدىڭ قۋات رەسۋرستارىنا الداعى ۋاقىتتاردا قانداي باعا ساياساتىن ۇستاناتىنىنا بايلانىستى. سوندىقتان كو-عا كىرۋدەگى ۇتىس قىسقا مەرزىمدىك قانا بولاتىن سياقتى, دەيدى ول. وسى ارادا رەسەيدىڭ ەڭ جاقىن ارىپتەسى بەلارۋسپەن دە باعا جولىندا ۇنەمى قىرعي-قاباق بولىپ قالاتىنىن ەسكە سالادى.
مۇنداي قاۋىپ ءبىز پىكىرلەرىن وقىعان ۋكراينالىق مامانداردىڭ بارىندە بار. ولار رەسەيدىڭ مۇناي, گاز باعالارىنا ەكسپورتتىق باجدى جويامىز دەپ ۋادە بەرگەنىمەن, ارتىنان اينىپ كەتۋ مۇمكىندىگىنەن ساقتانادى. ءويتكەنى, بۇعان دەيىن مۇنداي اينىمالى اۋىتقۋشىلىقتار رەسەي تاراپىنان تالاي رەت بولعان سەكىلدى.
Da Vinci ساراپتاۋ توبىنىڭ ديرەكتورى ا.بارونين ءوزىنىڭ كو جونىندەگى قاۋپىن ءتىپتى اشىعىراق ءبىلدىرىپتى. ونىڭ ويىنشا, رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ وزىندەگىگە ۇقساس تاۋارلار شىعاراتىن باسەكەلەستەرىن تۇرالاتىپ تاستاۋ ەكەن. ناقتىراق ايتقاندا, ماسكەۋ باسەكەلەستەردى رىنوكتان قىسىپ شىعارۋ شارالارىن جاسايدى. ماسەلەن, مۇنى بۇگىنگى كۇنى اۆيا, كەمە جاساۋ مەن اگروكەشەن سالالارىنان انىق كورىپ وتىرمىز. باسەكەلەستەردى رىنوكتان قىسىپ شىعارۋمەن قاتار, ول ارىپتەس ەلدەر ەكونوميكاسىن سۇرانىسى وزىنە تاۋەلدى شيكىزاتتىق سەگمەنتكە بايلاپ تاستاۋعا تىرىسادى, دەپ ايىپتاپتى ول. ودان ءارى ساراپشى كو-نى رەسەيدىڭ ەكونوميكا عانا ەمەس, ودان الدەقايدا تەرەڭ, ساياسي ينتەگراتسياعا ۇلاساتىن ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق جوباسىنىڭ قۇرامداس بولىگى سانايتىنىن جەتكىزگەن. ارينە, ساراپشىنىڭ ءوز كوزقاراسىن ايتۋعا قۇقى بار, بىراق بۇل تۇجىرىمداردان رەسەيدى قۇبىجىققا بالايتىن ەجەلگى قورقىنىشتىڭ تابى سەزىلەدى.
سونىمەن بىرگە, ا.بارونين ۋكراينانىڭ رەسەيلىك قۋات كوزدەرىنە تاۋەلدى بولىپ تۇرعان جاعدايىندا كرەملدىڭ تەڭ ارىپتەستىك ساياسات جۇرگىزۋى ەكىتالاي ەكەنىن ايتادى. سونىمەن بىرگە, دەيدى ول, ەگەر ۋكراينا كو-عا ەنەتىن بولسا, ەۋروپالىق رىنوكتاعى ۇلەسىنەن ايىرىلادى. ال الەمدىك رىنوكتاعى پوستداعدارىستىق باسەكەلەستىك جاعدايىندا ونى قايتادان ورنىنا كەلتىرۋ وڭاي ەمەس. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق پەن ەۋروودا