قازاق – قالاي ايتقاندا دا باعى بار حالىق. ۇرپاقتان-ۇرپاققا ۇلىلارىمىزدىڭ ۇلى مۇراسىمەن ءوتىپ كەلەمىز. بۇگىن دە كەلەشەكتىڭ كادەسىنە جارايتىن حات قالدىرۋدى مۇراتىنا اينالدىراتىن ابىزسىز قالماسىمىز حاق. باعزى مەن باقيدى جالعاستىرىپ جاتقان سارا جولدى ءبىر ادامداي باجايلاپ ۇلگەرگەن; ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتانىڭ دا بارلىق قۇبىلىستارى مەن ايتۋلى وقيعالارىنىڭ قارا قازانىندا قايناپ ءجۇرىپ, سونىڭ ءبارىن ساف التىنداي زەردەلەي دە, باعالاي دا بىلگەن; سول ارقىلى قاي كەزەڭدە دە زاماننان گورى ادامدى زەرتتەۋدى العا شىعارۋدىڭ قانشالىقتى قاسيەتتى ءىس ەكەنىن بار بولمىس-بىتىمىمەن تۇيسىنگەن ابىزدار ەستافەتاسىنىڭ تاياقشاسى جەرگە تۇسپەي كەلەدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن.
قازاقتىڭ قازىرگى پرەمەر-ءپۋبليتسيسى, مەملەكەتتىك قايراتكەر ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ «ابىز ءابىش» كىتابىن وقۋدى باستاعاندا كەلگەن وي وسى بولدى. ادامدى نەمەسە حالىقتى جادىنان جاڭىلدىرۋ سياقتى گيپەرتراگەديانىڭ تابيعاتىن تۇسىندىرۋىمەن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەن گۋمانيست-جازۋشىلىعى ءوز الدىنا, تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ كوسەمسوز پلانكاسىن دا پرومەتەيدەي ولەرمەندىكپەن ءتۇ-ۋ-ۋ جوعارىعا كوتەرىپ كەتكەن ءابىش اعا باقيلىق بولعان ءتورت جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىتتا ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ تۇتاس ءبىر عىلىمي ينستيتۋتتىڭ شارۋاسىن تىندىرعانىنا ورنىمىزدان تۇرىپ قول سوقتىق. وراسان زور ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىم مەن پلانەتالىق اقىل-وي يەسىنىڭ ءار سوزىنە زەرتتەۋشىلىك, زەردەلىلىك تالانتىمەن قايتا جان بىتىرگەن ساۋكەڭنىڭ اتالمىش ەڭبەگى كەمەڭگەردى كەلەشەك ۇرپاقتىڭ دا مول قازىناسىنا اينالدىرعانى راس. ءابجىل دە ادەمى جازىلعان «ابىز ءابىش» زەرتتەۋ كىتابى سوندىقتان دا تىلسىم اسەرگە بولەدى, سوندىقتان دا سانانى وڭاي جاۋلاپ الدى.
سۋرەتكەر فەنومەنىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ۇشى ونىڭ ۋنيۆەرسالدىلىعىندا جاتقانىنا كوپ ادام كوزىنىڭ تىرىسىندە ءمان بەردى مە؟ ءسوز جوق, زاڭعار جازۋشىلىعىن مويىندادى. ادەبي سىنشىلار مەن ارىپتەستەرى ونىڭ كوركەم شىعارمالارىن ايانباي ناسيحاتتاعانىن جوققا شىعارۋعا بولماس. دەگەنمەن, پۋبليتسيستيكاسى مەن تاريح تۋرالى تولعاۋلارىندا ءومىردى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەپ كەتكەن ابىزدىڭ بارلىق دۇنيەسى ۇلى جاراتىلىسپەن تولىق ۇندەسىپ جاتقانىن جەتەمىزگە جەتكىزىپ كىم زەرتتەدى؟! كۇمىلجىمەسكە امال جوق. اتالمىش كىتاپ ءابىشتىڭ ابىزدىعى مەن ويشىلدىعىن عىلىمي جانە پۋبليتسيستيكالىق تۇرعىدا العاش رەت جان-جاقتى, ءيىن قاندىرىپ تولىققاندى زەرتتەي بىلۋىمەن جالپاق قازاققا پايداسى زور قۇندى ەڭبەك ەكەنىن استىن سىزىپ ايتۋ – پارىز. وسى ورايدا كىتاپتىڭ العىسوزىن جازعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بايىپتى باعاسىنا باس يزەۋدەن باسقا امال جوق: «ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ كىتابى – ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ ۇلان-عايىر ويشىلدىعىن كەشەندى تۇردە تالداعان كۇردەلى ەڭبەك. بەلگىلى قالامگەردىڭ جاڭا كىتابى ءابىشتانۋدى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرەتىن, كەكىلباي ۇلى كەمەڭگەرلىگىنىڭ كوكجيەگىن كورسەتەتىن ەڭبەك دەپ باعالاۋعا لايىقتى». ءادىل ءسوز!
كەشە عانا اۋليەدەي بولىپ ارامىزدا جۇرگەن ءابىشتىڭ مول مۇراسىن قالاي ماڭگىلىك ەتە الامىز, ۇرپاقتان-ۇرپاققا قالاي ۇلىلىعىن دالەلدەي الامىز؟ ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتى ەڭ الدىمەن وسىنداي سۇراقتار ويلاندىرعانى كەلىستى كىتاپتىڭ ءار جولىنان انىق سەزىلەدى. بۇل كىتاپتى جازباي تۇرعان كەزدىڭ وزىندە دە اۆتوردىڭ ءابىش تۋرالى كوپ بىلەتىنىنە شەك كەلتىرگەن ەمەسپىز. سوناۋ 1974 جىلدان بەرى جالىقپايتىن جىلناماشىداي ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ قاس-قاباعىنان باستاپ اتتاعان ءار قادامىنا دەيىن قالت جىبەرمەي جۇرگەنى دە قازىر جۇمباق قۇبىلىستاي كورىنەدى.
«ابىز ءابىش» كىتابى قولىمىزعا تيگەندە پاراساتتىلىقتىڭ حوش ءيىسى اڭقىپ تۇرعانداي اسەرگە تاپ بولدىق. مۇقاباسىنىڭ وزىنەن مۇرىندى جارىپ اكەتتى. سەبەپ؟ ادەتتە كىتاپ اۆتورىنىڭ اتى-ءجونى ونىڭ اتاۋىنان بيىك تۇراتىنى ءتۇسىندىرىپ جاتۋدى كەرەك ەتپەيدى. مۇندا بۇلاي ەمەس. «ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ» «ابىز ابىشتەن» تومەن تۇر. تالاي نارسەدە تۇپنۇسقالىققا ۇمتىلاتىن قالامگەر تاعى دا وريگينالدىق قاسيەت تانىتىپ كەتتى. جوق جەردەن. پاراساتتىلىق پا؟ ءيا!
ءسوز جوق, ەرەكشە دارىن يەسى تۋرالى جازۋدان اسقان ازاپ جوق. ونىڭ ۇستىنە ءوز ۇستازىڭ بولسا. دەگەنمەن, تۋىندىسىنىڭ كونتسەپتسياسىن كۇنىلگەرى ادەمى جاساپ العان زەرتتەۋشىنىڭ فورمۋلاسى كوڭىل كوكجيەگىنە بىردەن قوناقتاي كەتتى. ابىزدىڭ مىسى باساتىنى اقيقات. ابىزعا دەگەن سيمپاتياسىنىڭ سىر بەرەتىنى دە وقىرماننىڭ وڭ جامباسىنا كەلە قويۋى ەكىتالاي. ءجون-جوسىقسىز سىرنايلاتقاننان كىم ۇتادى؟ ەشكىم دە! ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ تالانتىنا باياعىدا باسىن ءيىپ ۇلگەرگەن وقىرماندى قايتا سەلك ەتكىزبەيتىن كىتاپتىڭ پايداسى بولا ما؟ سوندىقتان دا ءابىش تابيعاتىن اشۋ ءۇشىن ونىڭ يەگىنىڭ استىنان قاراپ تۇرىپ جازباۋ كەرەك, ونىمەن قاتار تۇرىپ جازۋ كەرەك.
جەر جىرتقان سايىن جىلتىراي تۇسەتىن سوقا سياقتى پۋبليتسيست قالامىنىڭ ءدال وسى كىتاپتاعى ىزدەرى سۇيسىندىرمەي قويمايدى. جاساندىلىق جوق. ەشقاشان اسىرا سىلتەمەيدى. ءتىل كوركەمدىگى مەن تازالىعى – ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. سارا ستيل بۇل جولى دا تاڭعالدىرماي قالعان جوق. ال ەندى كىتاپتىڭ تاراۋلارىنا تاقىرىپ قويۋ شەبەرلىگى, كىتاپ قۇرىلىمىنا تىڭ ءپىشىن تابا ءبىلۋ تاپقىرلىعى دا ونىڭ ساقا زەرتتەۋشىلىگىنەن تاعى دا حابار بەرىپ تۇر. ءار سويلەمى ات قۇلاعىن تەڭەستىرگەندەي ادەمى شىققان. بۇل كىتاپقا رەتسەنزيا جازۋدىڭ قاجەتى بار ما؟ جوق. ودان دا مۇمكىندىگىڭ بولسا, بۇل كىتاپتى جاستانىپ جاتىپ وقۋ كەرەك. مۇمكىندىگىڭ بولسا دەپ تۇرعانىمىز, كىتاپ بار-جوعى مىڭ دانامەن شىققان. وكىنىشتى, ارينە! الداعى ۋاقىتتا بەيىندى مينيسترلىك مەملەكەتتىك تاپسىرىس ارقىلى قوماقتى تيراجبەن شىعارادى دەگەن ءۇمىتىمىز جوق ەمەس.
اۆتوردىڭ شىنايىلىق شەڭبەرىنەن شىقپايتىن شىعارماشىلىق شەبەرلىگى كىتاپتىڭ قۇرىلىمى مەن مازمۇنىن ءوزارا ۇيلەسىمدىكتىڭ اپوگەيىنە اسىرىپ ۇلگەرگەن. اتالمىش تۋىندىنىڭ تاعى ءبىر ايتپاي كەتۋگە بولمايتىن ارتىقشىلىعى سول, وقىرمان كىتاپتىڭ ءون بويىنان دراماتيزم مەن ىشكى ديناميكاعا تولى تولىق ءبىر ءداۋىردىڭ شىنايى كارتيناسىن كوز الدىنا اكەلەدى جانە سودان كەرەمەت ءلاززات الادى. ءابىش جولىنىڭ قانشالىقتى وقيعالار مەن قۇبىلىستارعا تولى بولعانىن جۇرەگىڭىزبەن سەزەسىز. وسى داۋىردەگى ءابىش اينالاسىنداعى ايتۋلى تۇلعالاردى بۇرىنعىدان دا بەتەر تاني تۇسەسىز, تامسانا تۇسەسىز. ەڭ اياعىندا, جازۋشىنىڭ, اقىننىڭ, دراماتۋرگتىڭ, فيلوسوفتىڭ, اۋدارماشىنىڭ, مەملەكەتتىك قايراتكەردىڭ, ساياساتتانۋشىنىڭ, تاريحشىنىڭ, مادەنيەتتانۋشىنىڭ, ونەرتانۋشىنىڭ, الەۋمەتتانۋشىنىڭ, ءپۋبليتسيستىڭ, ءجۋرناليستىڭ, شەشەننىڭ تالانتى ءبىر بويىندا توعىسقان امبەباپ ابىزدىڭ پاليتراسىز پورترەتىمەن قايتا قاۋىشاسىز. وراسان زور ەڭبەكتىڭ تاكتيكالىق باستى قۇندىلىعى وسى بولار. ال ستراتەگيالىق قۇندىلىعى بۇدان دا الىستى مەڭزەيدى. اتالمىش دۇنيە – ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ ەكىنشى ماڭگىلىك ءومىرىنىڭ قاينار باستاۋى.
ابىشتەي ابىز تۋرالى كىتاپتى ساۋىتبەك اعانىڭ جازعانىنا قۋاندىق. ءابىش تۋرالى ىرگەلى ەڭبەكتى الدىمەن ابدراحمانوۆ جازۋى ءتيىس دەگەن وي ىشىمىزدە بۇرىننان بۇعىپ جاتاتىن. ءابىشتى جازۋ قۇقىعىنىڭ باس پاتەنتى ءدال وسى اۆتورعا بۇيىراتىنى ابىزدىڭ كوزى تىرىسىندە-اق بوي كورسەتىپ تۇراتىن. ونىڭ ءابىش اعانى ەرەكشە جاقسى كورەتىنىن تالاي بايقاعانبىز. ابىز تۋرالى ماقالالارى مەن سۇحباتتارىن دا وقىعانبىز. ول جايىندا بيىك مىنبەردە تۇرىپ تەبىرەنە سويلەگەنىن دە ۇيىپ وتىرىپ تىڭداعانبىز. وسى جايتتاردىڭ بارىندە دە وزىنە ءتان پاراساتتىلىعىنان ءبىر اينىماعان. كىتاپتىڭ سوڭعى نۇكتەسىنە دەيىن فاكتىلەردىڭ پاكتىگى ءۇشىن جانىن بەرىپ جازىپ شىققان ساۋكەڭنىڭ بۇل كىتابى – ۇستامدى جازىپ وتىرىپ تا ءوز سۋبەكتىڭنىڭ بيىكتىگىن باعالاي ءبىلۋدىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى.
كىتاپتا ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ قولتاڭباسىن كوزىمىز شالىپ قالدى: «سوناۋ جاس كەزىنەن باستاپ قازىرگى كەمەل شاعىنا دەيىن كوزىمە وتتاي باسىلىپ, كوڭىلىمە شىراق جاققانداي ىستىق كورىنەتىن جاقسى ءىنىم ساۋىتبەككە ەل سۇيسىنەر ازاماتتىڭ ەڭ بيىك مەرەيلى باقىتىن تىلەيمىن. ءابىش كەكىلباي ۇلى. 21.11.89». اۆتور وتىز جىلدان بەرى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلە جاتقان وسى قىمبات قولتاڭبا بىزگە ابىزدىڭ ءىزباسار ىنىسىنە بەرگەن باسالقى باتاسىنداي كورىندى. باتا قابىل بولعانى شىعار, ەل سۇيسىنەر ازاماتتىڭ ەڭ بيىك مەرەيلى باقىت تۇعىرىنا كوتەرىلگەن ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ جۇرت الدىندا بۇگىن ابىرويى اسقاقتاپ بارادى. جاس كەزىنەن ءابىشتىڭ كوڭىلىنە شىراق جاققانداي ىستىق كورىنگەن اسىل اعامىز وسى سۇبەلى دە ىرگەلى تۋىندىسى ارقىلى ابىزدىڭ شىراقشىسىنا اينالعانىن اڭعارماۋ مۇمكىن ەمەس.
كەسەك تۋراپ, كەڭىنەن قۇلاشتايتىن كىتاپتى وقىپ شىققاننان كەيىنگى كەلگەن قورىتىندى وي: ابىز تۋرالى ءدال مۇندايلىق تولىمدى ەڭبەكتى تەك ابىزعا ءتان قارىمى مەن قاۋقارى بار اۆتور عانا جازا السا كەرەك.
شارحان قازىعۇل