ءابىش اعا كەكىلباي ۇلىن كورگەندە اريستوتەلدى كورگەندەي بولاتىن ەدىم. ءبىر ءوزى ءبىر اكادەميا, ءبىر ءوزى ءبىر ەنتسيكلوپەديا. دالا دەموسفەندەرىنىڭ التىن سىنىعى. ءسوزى قانداي, ءسوزدىڭ مايەگى قانداي! «الىستان سەرمەپ, جۇرەكپەن تەربەپ», ءادىبىن جازىپ, توركىنىن قازىپ, جەردى اسپانعا شىعارىپ, اسپاندى جەرگە ءتۇسىرىپ, بۇيرا شاشتارى بۋرالانىپ, كوتەرەدى-اۋ قالعان ماسەلەلەردى قوردالانىپ. «پاھ, سابازىڭ-اۋ», – دەسەتىن ەدى جۇرت مۇندايدا.
كوپ ادام كوسەمسوز سويلەيدى. سۇلۋ ءسوزدىڭ سىلدىرى بولعانىمەن, سازى جوق, كوڭىلدى سەلت ەتكىزەر نازى جوق. ال ابەكەڭدى سوزگە باستاتۋ, ودان كەيىن توقتاتۋ قيىن. ول قىسقا قاشىقتىققا دا, الامانعا شاباتىن دا ناعىز سايگ ۇلىك ءتارىزدى. ءبىر ءسوزى مەن ءبىر ءسوزى ارالاسىپ, قۇرالاسىپ, سوزگە ءتۇر, بەينەگە ءوڭ كىرىپ, ول مازمۇنمەن تولىسىپ, «كەلىسىم وڭكەي جاراسىپ», جانىڭنىڭ جاندى جەرىنە ءتيىپ, بىردە وق بولىپ قادالىپ, بىردە شوق بولىپ قاريدى. جانى قانداي تازا بولسا, كوڭىلى سونداي نازىك. اقىن-جۇرەك جازۋشىنىڭ قاسىندا بولۋ, ءسوزىن تىڭداۋ ءبىر باقىت بولسا, بىرگە ساپارلاس بولساڭ مىڭ باقىت.
وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن كەرەمەت توپپەن ساپارلاس بولدىم. ولار – سول كەزدەگى سەنات توراعاسى ورالباي ابدىكارىموۆ, مارقۇمدار سەناتور ءابىش كەكىلباي ۇلى مەن عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك, كورنەكتى جازۋشى قويشىعارا سالعارا بولاتىن.
ءبىز نۇرا بويىنان بالىقتىكول, ايناكول اسىپ, تورعايدىڭ جونىن جاعالاي, ودان ءارى ۇلىتاۋ اسىپ, جاڭاارقانى جاعالادىق. جولاي شوڭ, سارى توقا كەسەنەلەرىنە سوعىپ, دۇعا جاسادىق. الاشا حان مەن جوشىنىڭ مازارىنا سوقتىق. ۇلىتاۋدىڭ تاڭبالى تاستارىن كوردىك. وسىناۋ سايىن سارىارقا دالاسىنىڭ تاريحىن ابەكەڭ ايتا باستاعاندا, وسى ولكەنىڭ بىلگىرى اقسەلەۋ اعام قايتا-قايتا شاقشاسىنا جۇگىرىپ, ءتانتى بولىپ وتىردى. قويشىعارا سالعارا اعام وقتا-تەكتە تاريحي دەرەكتەرگە قاتىستى سوزگە ارالاسىپ وتىرعانى بولماسا, بەس كۇن, بەس ءتۇن ءابىش اعام سويلەدى. مۇنشاما مول ءبىلىمدى بەرە سالعان اللاعا شۇكىرشىلىك!
ءابىش كەكىلباي ۇلى فەنومەنى نە؟ ول ادەبيەتكە قۇبىلىس بولىپ كەلدى. ادەبيەتتىڭ بۇكىل جانرىندا قولتاڭباسى بار. ابەكەڭنىڭ كوركەم پروزاداعى بيىكتەرى جونىندە از جازىلعان جوق. قوماقتى زەرتتەۋلەر بار. اسىرەسە, «ۇركەر», «ەلەڭ-الاڭ» سىندى تاريحي روماندارىنىڭ ارحيتەكتونيكاسى, كۇردەلى تاريح پولوتنوسىنداعى ۋاقىت پەن كەڭىستىك, تاريح پەن ۇلت بولمىسى قوسا ءورىلىپ 1980-جىلدارى قازاقتىڭ رۋحاني دۇنيەسىندە جاڭا ءبىر ءۇردىس باستالدى. بۇل ءوز حالقىنىڭ تاريحىنا, ءجۇرىپ وتكەن جولىنا شولىركەي قاراۋ كەزەڭى بولدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ عانا ەمەس, ۇلتتىڭ سانا سەزىمىندە, ياعني رەنەسسانستىق كەزەڭ كەلدى.
كەڭ-بايتاق كەڭەس ەلىندە قايتا قۇرۋ باستالدى. وسى كەزدە قالامگەرلەر ءۇشىن جاڭا تاقىرىپتار اۋقىمى كورىندى. ول تاريحي روماندار زامانىنا الىپ كەلدى. ءىلياس ەسەنبەرلين, حامزا ەسەنجانوۆ, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, شەرحان مۇرتازا, ءابىش كەكىلباي ۇلى, سوفى سماتاەۆ, رامازان توقتاروۆ سىندى قالامگەرلەر ۇلتتىڭ بەيمالىم تاعدىرىنا ءۇڭىلدى. ولاردىڭ الدىندا «اباي» ەپوپەياسىمەن تەمىرقازىقتاي مۇحتار اۋەزوۆ تۇردى.
الپىسىنشى جىلدارداعى جىلىمىق, سەكسەنىنشى جىلداردا قايتا ورالدى. وسى كەزەڭدە ءابىش كەكىلباي ۇلى شىعارماشىلىعى مەن ونىڭ تاريحي روماندارى بايگەدەن وزىپ تۇردى.
ءابىش كەكىلباي ۇلى تاريحي روماندى سويلەتتى, ءتىل, كوركەم وبراز, سيۋجەت, مونولوگتار مەن ديالوگتار, كەيىپكەرلەر گالەرەياسى روماننىڭ ءىرى كولەمىنە قاراماستان وقىرمان جۇرەگىن باۋراپ الدى. مەملەكەتتىك سىيلىقپەن ماراپاتتالدى.
ءابىش كەكىلباي ۇلى ماڭگۇرت وبرازىن ءبىرىنشى بولىپ الەمدىك ادەبيەتكە الىپ كەلدى. ول تاريحي-ەتنوگرافيالىق سيپات العان جوق. ماڭگۇرتتىك – ۇلتتىق كەسەل, ۇلتتىق دەرت. قولدان جاسالعان قاساستىق ادامدى رۋحاني قۇلدىراتىپ, ونىڭ ادامي سانا-سەزىمىن تاپتايدى. جانى بار, رۋحى جوق, ويى جوق ماق ۇلىق ادام وبرازى جاسالدى. سونىڭ ار جاعىنان ءابىش كەكىلباي ۇلى ادامزات باسىنا كەلەتىن قاۋىپتى كوردى. كەڭەستىك جۇيەنىڭ ۇلتتىق ساياساتى دا سول دەرتكە اكەلە جاتتى. قالامگەر وسى رۋحاني دەرتتىڭ زوبالاڭىن سەزىندى. ارينە, كەيىن ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى اتالعان شىڭعىس تورەقۇل ۇلى ونى ۇلتتىق تراگەديا رەتىندە قاراستىردى. قولدان جاسالعان ساياسات ۇلتتىڭ گەنوفوندىن جويۋعا شاق ەدى. ەشتەڭەنى ويلامايتىن, ەشتەڭەنى سەزىنبەيتىن ۇرپاق قالىپتاسا باستادى. مۇنى شىڭعىس ايتماتوۆ «بوراندى بەكەتىمەن» دامىتتى.
دارا تۇلعا ءابىش كەكىلباي ۇلى ادەبيەتكە ولەڭدى جەتەكتەپ كىرگەن ەدى. پوەزيا ءابىشتىڭ ازاماتتىق بولمىسىن, تابيعاتىن, دارالىعىن اشتى. ابەكەڭنىڭ پوەتيكاسى تۋرالى قازىر كوپ جازىلا قويمايدى. سوندىقتان دا, ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ وي-يىرىمدەرىنىڭ, فيلوسوفيالىق تولعامدارىنىڭ, ەۆوليۋتسيالىق قالىپتاسۋىن سەزىنۋ ءۇشىن, البەتتە ونىڭ ولەڭدەرىنە نازار سالۋ كەرەك.
ءار جىلدارى جازىلعان ءابىش كەكىلباي ۇلى ولەڭدەرىنىڭ كەيبىرىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ كورەلىكشى. 1962 جىلى «وبالار» اتتى ولەڭى جاريالاندى. بار بولعانى 21 جول.
وبالار, وڭشەڭ وبالار,
قاتار قاتار قازديعان.
وبالار – وڭشەڭ مولالار,
نايزامەنەن قازدىرعان.
ءدال وسى جولدار جازىلعاندا ءابىش كەكىلباي ۇلى ناعىز كەمەل شاعىندا ەدى. 30 جاس, وتتى جاس. سۇلۋلىق, اي مەن ءتۇن, عاشىقتىق, كول مەن سامال, ء«بىر ىسىپ, ءبىر سۋىپ» تۇراتىن سەزىم, ماحاببات جىرىمەن كومكەرىلىپ تۇراتىن شاق. بىراق ءابىش اقىندى مۇلدەم باسقا سەزىم بيلەيدى. ول وبالاردان اتا-بابا ءىزىن, تاريحي سانانى, تاريحي جادىگەرلەردى ىزدەيدى. نايزامەن قازىلعان وبالار تۋرالى تولعانادى.
مىنە, وسى وبالار ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ بۇكىل سانا-سەزىمىن بيلەپ الدى. بابالار تاريحى جۇرەككە جاتتالدى. بۇل كۇن-ءتۇندى سارىلتىپ ارحيۆ دەرەكتەرىن جيناستىرۋعا جەتەكتەدى. تەرەڭ ءبىلىمدى ادام عانا تاريحي تاقىرىپقا بارا الادى.
سول جىلى جازىلعان «جول جىرىنا» نازار اۋدارالىق. ءابىش ءۇشىن ەركىندىكتىڭ, بوستاندىقتىڭ ءجونى بولەك. ول جانسەبىل سەزىم كۇيىن قالانىڭ قىزىل-جاسىل ومىرىنەن, سامالدى اۋاسىنان, سالقىن سىراسىنان ىزدەمەيدى.
جىل ون ەكى اي ءبىر كەلگەن جازىم قىمبات,
سەرگيمىن اۋناپ-قۋناپ كوبە شوپتە.
شەگىرتكە مەن شىركەيدىڭ دجازىن تىڭداپ,
جالپاق جول ماعان تۇزدىڭ برودۆەيى.
سىلقىمى بۇل كوشەنىڭ – سارتاماق قۇر,
الا يۋبكە كوبەلەك بۇراڭ بەلى,
دالانىڭ بار بوياۋىن ارقالاپ ءجۇر.
دالا... دالا... ءابىش ءۇشىن «سارتاماق قۇر دا» «الا يۋبكىلى كوبەلەك تە», «شەگىرتكە مەن شىركەيدىڭ» دجاز مۋزىكاسىنان ءبىر دە ءبىر كەم ەمەس. ءدال وسى جىلدارى الماتىنىڭ اسەم باقتارى مەن بي الاڭدارىندا دجاز مۋزىكاسى تولاستاماي وينالاتىن. ول مۋزىكا جەڭىل سانالعانىمەن ودان جاس قىز-جىگىتتەر ەركىندىك سامالىن سەزىنەتىندەي ەدى.
ەرتە ەسەيگەن, دۇنيەنى قىزىل-جاسىل ومىردەن ىزدەمەي دالا توسىنەن ىزدەگەن اقىن مۇراتى دا, باقىتى دا وسىندا شىعار. دالانى ساعىنۋ, ودان سان ساۋال سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ اقىن ءابىشتى 60-جىلداردىڭ باسىندا-اق ويلانتقان, تەبىرەنتكەن.
دۋماندى جەردەن سۋىستىم,
جيىندى كورسەم-ىعىسقام.
ابايلاماي ۋ ءىشتىم
بال قۇياتىن ىدىستان.
جيىرما سەگىز جاسىندا جاس ءابىش اقىن نەگە «ۋ ءىشىپ» ءجۇر؟ بۇل نە؟ حالىقتىڭ قارنى تويىپ, كيىمى بۇتىندەلىپ, ءومىرى تۇزەلە باستاعان جايما-شۋاق كۇندەر ەمەس پە ەدى؟ ارينە, كۇنى بويى جيىنداتىپ, داۋىلداتىپ, ۇرانداتىپ تۇراتىن جاساندى ءومىر ساياساتى ءابىش اقىندى شوشىندىردى. كوزىقاراقتى, ويى تەرەڭ, ءبىلىمى كەمەل ءابىش كەكىلباي ۇلى اقىن وسى دۇرمەكتىڭ ەرتەڭگى قالپىنان قورقادى. بۇل – ويدىڭ ۋاقىتتان وزعانى.
سەكسەنىنشى جىلدارداعى اقىن ولەڭىنە نازار اۋدارالىق. ويلى ولەڭنىڭ ءوڭى وزگەرەدى.
دۇنيەنىڭ بۇلاڭى-اي,
داۋرەنىنىڭ سىلاڭى-اي.
قيال ءيتتىڭ لاڭى-اي,
جاراتقاننىڭ ولاعى-اي.
جارالعاننىڭ مولاعى-اي,
ۇزىن دامە شولاق وي,
وزىنە ءماز پەندەنىڭ,
ىندىنى, ءسىرا, تولاما-اي؟!
تولماسا, ءتۇبى تولادى-اي,
بولعاندا باسى تولاعاي.
ۋايىم تۇرماس ۇداي-اي,
اۋلاق بولعاي قۇداي-اي.
الاعاي دا بۇلاعاي.
ءبىر كۇدىك, ءبىر ءۇمىت. بۇل 1986 جىلدىڭ جاڭعىرىعىنىڭ سارىنى. اقىن بولاشاققا ۇمىتتەنە قارايدى, سەنە قارايدى. «ۋايىم تۇرماس ۇداي-اي» دەپ بولاشاققا ءۇمىت ارتادى. ءبىر ەركىندىكتىڭ كەلەتىنىنە سەنەدى, سەندىرەدى.
ءابىش كەكىلباي ۇلى نە ايتسا دا جۇرەگى ەلجىرەپ, ازاماتتىق بولمىسىمەن, ۇلتقا ادال كوڭىلىمەن ايتادى. ۇلى حالىق تاعدىرىن جازۋ ءۇشىن شاعىن جانر – پوەزيانىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. سوندىقتان دا ءابىش كەكىلباەۆ پروزاعا كەلىپ ونىڭ مارتەبەسىن كوتەردى, تاريحتى سويلەتتى, ۇلتتىق جادتى جاڭعىرتتى.
ءابىش كەكىلباي ۇلى اعامىزدى كوپ بىلگەن, كوپ سىرلاسقان ىنىلەرىنىڭ ءبىرىمىن. «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە باس رەداكتور ەدىم. ءابىش اعا كەلىپ, شاي ىشتىك.
– بۇيىمتايمەن كەلدىم, – دەدى ءابىش اعا. – ءبىر ۇلكەن دۇنيە اكەلدىم.
– ابە, دەيمىن. – تەلەفون شالساڭىز ءوزىمىز اكەلەتىن ەدىك قوي.
– ادەيى كەلدىم. جىگىتتەردى دە ساعىندىم. بۇل ابىلاي حان تۋرالى كينوستسەناري. ءوز قولىممەن تاپسىرعىم كەلدى.
«ابىلاي حان» اتتى كينوستسەناريدى تۇسكى اسقا بارماي وقىپ شىقتىم. وقىدىم دا ءتانتى بولدىم. ماكەتتى بۇزىپ, گازەتتىڭ ىشكى سەگىز بەتىنە تۇتاستاي بەرۋگە تاپسىرما بەردىم. ءبىراۋىز العىسوز جازدىم. ءبىر ءسوز ۇناماي-اق قويعانى. تۇزەپ جىبەردىم. گازەت قاتتالىپ, باسپاحاناعا جىبەرىلەر ساتتە ابەكەڭە تەلەفون شالدىم. – ءبىر ءسوزىڭىزدى تۇزەپ جىبەردىم, – دەدىم. – سونى ايتايىن.
ابەكەڭ قارق-قارق كۇلدى.
– ول قانداي ءسوز؟
مەن ءوز تۇزەتۋىمدى ايتتىم.
– دۇرىس ەكەن. تۇزەتۋىڭدى قولدايمىن. باس رەداكتور سولاي بولعانى دۇرىس, – دەدى. مەن دە «ۋھ» دەپ كوڭىلىم ورنىنا ءتۇستى.
ەرتەسىنە گازەت سۇراعان ادامداردان رەداكتسيانىڭ تەلەفونى تىنىم تاپپادى.
...ابەكەڭ 70-كە تولدى. الماتىدان, استانادان اقتاۋعا ۇشىپ كەلدىك. ىعايلار مەن سىعايلار, ماسكەۋ قالامگەرلەرى دە وسىندا. ابەكەڭ ءوز تۋعان جەرىنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەندى. جول بويى قۇجىناعان ادام. تۇعان اۋىلى «وڭدى» دا وزگەرىپ كەتىپتى. كوشەلەر جوندەلىپ, ۇيلەر ساندەنىپ تۇر. جول بويى ءابىش كەكىلباي ۇلى ايتقان سوزدەر بيلبوردتارعا جازىلىپ تۇر. مۇندا تەك كەڭىستىك, مۇندا تەك ءابىش بار. ءيا, «سۇيەر ۇلىڭ بولسا سەن ءسۇي» دەگەن ۇلى اباي ءسوزى وسى جەردە جاناسىپ تۇردى.
ءابىش اعا كەكىلباي ۇلى دۇنيە سالعان كۇننىڭ ەرتەڭىنە كلارا جەڭگەمىزگە كەلىپ كوڭىل ايتتىم. ابەكەڭنىڭ كابينەتىندە وتىردىم. اپپاق جيھازدى ءۇي ەكەن. سول ءتۇنى ءابىش اعامنىڭ ءۇيى تۇسىمە كىردى. اق جيھازداردىڭ ءىشى گاۋھار تاستارعا تولىپ تۇر ەكەن. شىراق جانىپ تۇر. «ابەكەمنىڭ جانى پەيىشتىڭ تورىنەن ورىن العان ەكەن عوي دەپ» ءارى مۇڭدانىپ, ءارى قۋانىپ وياندىم.
جەر-انانىڭ ەڭ سۇيىكتى پەرزەنتى,
وسالسىڭ دەپ ايتا الادى ماعان كىم؟!
مەنىڭ ءىزىم – جەردىڭ بۇكىل كەلبەتى,
اجىراماس دۇنيەنىڭ ادامىمىن! – دەپ جازىپ ەدى ءابىش اعا. راسى سول. ول قازاعىنىڭ ۇلى, ۇلتىنىڭ ماقتانىشى, ءوز حالقىنىڭ جۇرەگىندە قالعان ۇلى قالامگەر!
ءۋاليحان قاليجان,
ۇعا اكادەميگى