مەملەكەتتىك حاتشى

بۇل تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنداعى جاۋاپ­تى كەزدەردىڭ ءبىرى, ونىڭ مەملە­كەت قۇرىلىسىنداعى وزىندىك وتپەلى كە­زەڭ, كەمەلدەنگەن جانە تۇراقتى دامۋ ماقساتىندا بىرەگەي جانە ايقىن قادام جاساۋدىڭ ۋاقىتى ەدى. ول «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋدىڭ باستالۋى مەن ەلدىڭ ورداسىن اقمولاعا اۋىس­تىرۋدىڭ كۇردەلى كەزەڭى بولاتىن. مىنە, وسى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, قوعام­دىق-ساياسي وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا مەملەكەتتىك حاتشى ءابىش كە­كىل­با­ي ۇلى دا تۇردى.

وسى كەزدەرى اتقارىلعان جۇمىستار قوعامدا الەۋمەتتىك-ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتا­ماسىز ەتۋگە, قوعامدىق-ساياسي ۇدە­رىس­­تەر­دى رەتتەۋگە, بولىپ جاتقان وزگە­رىس­تەردى حا­لىققا ءتۇسىندىرۋ مەن عى­لىم­دى, ءبىلىمدى, مادەنيەتتى, دەنساۋلىق, ءباس­پاسوز, جاستار ساياساتى, تۋريزم مەن سپورت جانە ۇلتتىق ادەت-عۇرىپتار مەن قاز­اقستان حالىقتارىنىڭ داستۇرلەرى, ەتنو­سارالىق قاتىناستاردى نىعايتۋعا باعىت­تالعان مەملەكەتتىك ساياساتتى قا­لىپ­­تاستىرىپ, ونى ىسكە اسىرۋدىڭ نەگى­زىن قالادى.

مەملەكەتتىك حاتشى تاريح جىلىندا قازاق حالقىنىڭ قازىرگى زامانداعى سالت-ءداستۇرىن, ءدىلىن, ادەت-عۇرپىن جەتە تانۋدا جاز ايلارى وتكىزىلگەن جالپى قازاق دالاسىن ەتنومادەني تۇرعىدان زەرتتەۋ شاراسى – عىلىمعا قوسىلعان باعا جەتپەس ۇلەس بولاتىندىعىنا ۇلكەن سەنىم ارتتى. ارنايى جاساقتالعان ەكسپەديتسيا­لار كەڭ-بايتاق رەسپۋبليكامىزدىڭ 74 اۋدانىندا جۇمىس ىستەدى. بۇل ەلباسى ايتقانداي, قازاق دەگەن حالىق عۇمىر كەشكەن كەزەڭدەگى ەڭ ءىرى, ەڭ ىرگەلى ەتنومادەني زەرتتەۋ بولدى. وعان XXI عاسىردىڭ تا­بال­­دىرىعىندا, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا قولىمىز جەتتى. ەندەشە, بۇل دا تاۋەلسىزدىكتىڭ نىشانى ەدى. بۇل ۇدە­رىس ءارى قاراي دا جالعاسىن تاپتى, كوپ­تە­گەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى قولعا الىندى, تاريحي زەرتتەۋلەردىڭ دەرەك­كوز­دىك نەگىزى مولايدى, وتكەن تاريحىمىز بەن تاريحي تۇلعالارعا ارنالعان ەسكەرت­كىش­تەر بوي كوتەردى.

تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ ماسە­لە­سى­مەن ءبىر مەزگىلدە ۋاقىت تالابىنا سايكەس كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ وزەكتىلىگى مەن قاجەتتىلىگىنىڭ تۋىندايتىندىعىن, ەلدەگى ساياسي قاتىناستاردى ليبەرالداندىرۋ ماسەلەسىنىڭ ءپىسىپ-جەتىلەتىندىگىن دە ءابىش كەكىلباي ۇلى جاقسى سەزىندى. ونى بولاشاققا باعىتتالعان تاعى ءبىر قادام دەپ قابىلدادى.

1998 جىلدىڭ 11 ماۋسىمىندا «ابى­لاي حان» سپەكتاكلىنىڭ پرەمە­را­­سى بولدى. ونى ابەكەڭنىڭ تاريحي درا­ما­سىنىڭ جەلىسىمەن رەجيسسەر ب.اتا­با­­ەۆ قويدى. ەندەشە, بۇل قويىلىمعا ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ جازۋشى, دراماتۋرگ رە­تىن­دە دە, مەملەكەتتىك حاتشى رەتىندە دە تىكە­لەي قاتىسى بار. مەن بۇل درامانىڭ قالاي جازىلعاندىعىنىڭ كۋاسى بولعان ەدىم. ونىڭ العاشقى نۇسقاسى الماتىدا 1997 جىلى باس-اياعى 15-20 كۇن ىشىندە جا­زىلىپ ءبىتتى. ءارى قاراي ەركەعالي راحما­ديەۆپەن بىرگە ونىڭ ليبرەتتوسى پىسىق­تالدى. بۇل – جاستاردىڭ بويىندا وتان­سۇي­گىشتىك قاسيەتتى قالىپتاستىراتىن, ازا­­ماتتىق ەكپىنى مول, قاھارماندىق درا­ما­لىق داستان, ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ اس­قاق جىرى بولدى. ولاي بولسا, ءابىش كەكىلباي ۇلى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وسىنداي جاۋاپتى تاريحي كەزەڭىندە يدەيالىق-تاقى­رىپتىق تەگەۋرىنگە, تانىم مەن تاعى­لىمعا تولى ەڭبەگى ارقىلى جەكە باسى ء«بىلىمدى مىڭدى جىعادى» دەگەندى دالەل­دەپ بەردى. بۇل تاريحي درامادا ءبىر ارتىق ءسوز جوق, ءاربىر ءسوز ورنىمەن قولدا­نىلعان. ءاربىر سويلەم سالماقتى, ۇران­دى. ونىڭ ارقايسىسى تاريحي ساناعا, ۇلت­­تىق بولمىس پەن وتانسۇيگىشتىككە, تاۋەل­سىز­دىك­تى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا, مەم­لە­كەتتىلىگىمىزدى نىعايتىپ دامىتۋعا جانە با­سەكەلەستىككە قابىلەتتى بولۋعا شاقى­را­دى.

ايتا كەتۋ كەرەك, ابەكەڭنىڭ ومىردەگى باس­تى قارۋى ءسوز بولدى. ول ونىڭ قۇدى­رە­تىن جاقسى ءبىلدى. سوندىقتان دا بۇل كى­سى­نىڭ اۋزىنان شىققان ءاربىر ءسوز قۇدىرەتتى ەدى. ول تالاسسا دا, تىرەسسە دە ءوز ايتارى مەن ۇستانىمىن سوزبەن دالەلدەپ, سوزبەن وت­كىزىپ, سوزبەن جەتكىزىپ وتىردى. ءابىش كەكىل­باي ۇلىنا بوس ءسوز, قىسىر اڭگىمە جانە جالاڭ ۋادە دەگەندەر ءتان ەمەس, ونىڭ بول­مى­­سىنا تىپتەن كەلمەيتىن, مۇلدەم جات دۇ­نيە­لەر بولدى. ونىڭ ويلاۋ قابىلەتى تەرەڭ جانە اۋقىمدى, ادامدى تاڭعال­دى­را­تىن, قالامى دا جۇيرىك, لوگيكا­سى دا مىق­تى-تىن. ۋاقىتتى تەككە جىبەر­مەي­تىن, قاعازدى دا ۇنەمدەگىش قاسيەت­تە­رىن جا­قىن ارالاساتىن ادامدار جاقسى بىلەدى. ءبىر پاراق اق قاعازدى تورتكە ءبو­لىپ, كىشكەنتاي پاراقشالاردى پايدالا­ن­ۋى وتكەن كەزدەردىڭ تاپشىلىعىنان عانا ەمەس سياقتى. ول كەيدە – ءوز ويىن شاشىراتپاي, جيناقتاۋ ءۇشىن ىستەلگەن ءبىر پسيحولوگيالىق امال سەكىلدى بولىپ كورىنەدى. تىپتەن, كەز كەلگەن جينالىس, كەڭەستەردىڭ بارىسىنداعى نەمەسە سولار­دىڭ اراسىنداعى 5-10 مينۋتتىق ۇزىلىستەردى بەكەر جىبەرمەي, باستاعانىن جالعاستىرىپ, جاڭا ويلارىن ءتۇرتىپ الىپ وتىراتىن. قابىلداۋ بولمەسىندەگى قىزدار ابەكەڭنىڭ جاز­عان دۇنيەلەرىن باسىپ ۇلگەرە الماي اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ جاتاتىن-دى. ال ەگەر جازۋ­عا ىڭعايى كەلمەي جاتسا, ماسەلەن, دالادا جۇرسە, جىل مەزگىلىنىڭ قاي كەزى بولماسىن, كۇبىرلەپ, كەيبىر سوزدەردى داۋىستاپ ايتىپ جىبەرەتىن كەزدەرىنە دە كۋا بولدىق. سويتسەك بۇل ابىز اعانىڭ وي ءتۇيىپ, وبراز سومداپ نەمەسە ءوزىن تولعانتىپ, قوعامدى ەلەڭدەتىپ جۇرگەن الدەبىر ماسەلەلەردى ىشتەي پىسىقتاپ, تۋىنداعان سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەگەن ساتتەرى ەكەن عوي.

مەملەكەتتىك حاتشى ءابىش كەكىلباي ۇلى ۇرپاقتار بىرلىگى مەن ساباقتاستىعى جى­لى­­نىڭ ءمانىن «كەلەشەككە دەگەن سەنىم – تەك ۇرپاققا دەگەن سەنىم» ۇستانىمى تۇر­عى­سىندا قاراستىردى. ول ۇرپاق تۋرالى اڭگىمەنى ستراتەگيالىق تاقىرىپ, ال تاۋەل­سىزدىكتى نىعايتۋ – بۇگىنگى كوزى ءتىرى ۇر­پاق­تىڭ پارىزى رەتىندە قابىلدادى. ەندە­شە, بوستاندىقتىڭ قادىرىن ءبىلىپ, ءوز تاع­دىرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ءوز موي­نى­نا الۋ قازىرگى ۇرپاقتىڭ باستى مىندە­تى بولماق. وسى جەردە ابەكەڭنىڭ مىنا سوزدەرىن قازاق قوعامىنىڭ بارلىق وكىل­دە­رىنە جاريالاعان ۇندەۋى دەسەك تە بولار ەدى: «ەگەر سول بۋىندار ءوز اۋلەتى مەن ءوز شاڭىراعىنىڭ كەلەسى عاسىر مەن مىڭ­ج­ىل­دىقتا دا ءوسىپ-وركەندەگەنىن كوك­سە­سە, الدىمەن ءوز اۋىزبىرلىگىن نىعايت­سىن. قا­زىر قيناپ تۇرعان ۋاقىتشا قيىن­دىق­تار­­دان امان-ەسەن شىعۋعا قام جاساسىن. باستى يگىلىك – وتباسىنداعى بىرلىك, سوعان نەگىزدەلگەن ازاماتتىق كەلىسىم مەن حا­لىق­تار دوستىعى. مىنە, ەڭ باستى قوعامدىق, الەۋمەتتىك جانە رۋحاني قۇندىلىقتار وسى. ول بار جەردە باسقا يگىلىكتەرگە دە ۇمتى­لىستىڭ جولى اشىلادى».

قوعامدىق دامۋىمىزدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىكتەرىنىڭ قاتارىنا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاش­قى جىلدارىنداعى كۇردەلى ۇردىس­تەر­دەگى ينتەلليگەنتسيانىڭ ءرولىن جات­قى­زۋعا بولادى. زيالى قاۋىمنىڭ ادام­گەر­شىلىك جانە ساياسي تاڭداۋى ماسەلەسىن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ كوتەردى. قازاق زيالىلارىنىڭ تاريحي جانە الەۋمەتتىك جاۋاپ­كەرشىلىگى, ولاردىڭ جاڭا مەملەكەت­تى­لىكتىڭ قالىپتاسۋىنا سىڭىرگەن ۇلەسىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ ساياسي تاۋەل­سىز­دىگى, ونىڭ دەموكراتيالىق نەگىزدە دامۋى جانە تەك ەتنوسارالىق ەمەس, ۇلت­ىشىلىك الاۋىزدىقتى بولدىرماۋ مىندەت­تە­رىن شەشۋدە ينتەلليگەنتسياعا ارقا سۇيەۋ كەرەكتىگىن ءابىش كەكىلباي ۇلى جاقسى ءتۇسىندى. جانە وسى باعىتتا قىرۋار جۇمىس اتقاردى.

زامانىمىزدىڭ ۇلى جازۋشىسى م.اۋە­زوۆ­­تىڭ 100 جىلدىعى اياسىندا مەم­­­لە­كەتتىك حاتشى ءا.كەكىلباي ۇلى قىرعىز­ستان مەن رەسەيدە بولدى. وسى تۇستا كورشى قىرعىز ەلىنە ءىسساپارى كەزىندەگى ابەكەڭنىڭ ادامي قاسيەتتەرىن سيپاتتايتىن جانە ماعان تىكەلەي قاتىسى بار مىنا ءبىر ەستەلىكپەن ءبولىسۋدىڭ رەتى كەلىپ وتىر. ءبىزدى شەكارادا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى باستاعان ءبىر توپ رەسمي ادام قارسى الىپ, «الا-ارچا» رەزيدەنتسيا­­سىنا اكە­لىپ ورنالاستىردى. تۇسكى تاماق كەزى بول­عان سوڭ قىرعىز جاعى سول جەردە ونىڭ ءراسىمىن جاسادى. مەن ابەكەڭدى نومى­رى­نەن ەرتىپ اكەلىپ, تاماق ىشەتىن جەرگە كىرگىزىپ, ءوز ورنىنا وتىرعىزدىم دا شىعىپ كەتتىم. ارتىنشا, ءبىر كىسى, قىرعىز جاعى­­نىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك, جانىما كەلىپ: ء«سىزدى شاقى­رىپ جاتىر», دەدى. مەملەكەتتىك حاتشى ءبىر تاپسىرمالار بەرەدى ەكەن دەپ, وزىمشە دايىندالىپ ىشكە كىردىم دە, كىرە­بەرىستە, ارى بارۋعا باتپاي ىركىلىپ تۇرا قالدىم. ابەكەڭ ماعان قاراپ, ۇستەلدەگى بوس ورىنداردىڭ ءبىرىن قولىمەن كورسەتىپ: «كەل, وتىر», دەدى. نەگە وتىر دەپ جاتقانىن ونشا تۇسىنە قويماسام دا: «وتىرىپ جازىپ الۋدى تالاپ ەتەتىن تاپسىرمالار بەرەتىن شىعار» دەپ, وزىمشە شامالاپ, اقىرىن بارىپ شەتكى ءبىر ورىنعا جايعاستىم. سول كەزدە ابەكەڭنىڭ: «بۇل جاپسارباي قۋانىشەۆ دەگەن مەنىڭ دانىشپانىم», دەگەنى بار ەمەس پە! مەن نە دەرىمدى, نە ىستەرىمدى بىلمەي ابدىراپ قالدىم. باسقالار دا سونداي كۇيدە بولعان بولۋ كەرەك, اسىرەسە قازاقستاندىق دەلەگاتسيا مۇشەلەرى. سونى سەزگەن ءابىش كەكىلباي ۇلى: «قىرعىزداردا «دانىشپان» دەگەن ءسوز «كەڭەسشى» دەگەندى بىلدىرەدى, ەندەشە, بۇل جىگىت مەنىڭ كەڭەسشىم بولادى», دەپ ءوز ءسوزىن ۇستەل باسىندا وتىرعان قىرعىزستاننىڭ ۇكىمەت باسشىسى, ەكى ەلدىڭ ۆيتسە-پرەمەرلەرى مەن دەلەگاتسيا مۇشەلەرىنە ءتۇسىندىرىپ بەردى. ال شىن مانىندەگى دانىشپان, قىرعىز تىلىندەگى ەمەس, قازاق تۇسىنىگىندەگى قازاقتىڭ ناعىز دانىشپانى ابەكەڭنىڭ ءوزى ەدى عوي. وسى ءىسساپار بارىسىنداعى ول كىسىنىڭ «سەن ەكەۋمىز اكىم دە, مينيستر دە بولمايمىز. دوكتورلىعىڭدى كوپ سوزباي قورعاپ ال», دەگەن تاعى ءبىر ءسوزى, ءسوزى ەمەس, اعالىق اقىلى ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى. بىلاي قاراعاندا, جوعارى دەڭگەيلى لاۋازىم يەسى بولا تۇرا, ول كىسىنىڭ وسىنداي «كىشىك» بولا بىلەتىندىگى ەمەس, بولعاندىعى, ابەكەڭنىڭ ادامگەرشىلىگىن, ادالدىعىن, كىرشىكسىز تازالىعىن كورسەتسە كەرەك.

رۋحاني كەمەلدەنۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى – مادەنيەتتى ورنىقتىرۋ. مادەنيەت پەن وركەنيەتتىڭ ءاۋ باستان تىرشىلىك پەن دامۋدى ودان ءارى ورگە باستىراتىندىعى 2000 جىلعى مادەنيەتتى قولداۋ جىلىندا ناقتى كورىنىس تاۋىپ, كوپ جۇمىستار اتقارىلدى. ءابىش كەكىلباي ۇلى ءوزىنىڭ پرەزيدەنتكە جولداعان جازباحاتىندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى جىلدارى مادەنيەت سالاسىندا قول جەتكەن تابىستارى تۋرالى قىسقا دا مازمۇندى مالى­مەت­تەر بەردى. ەرەكشە ەسكە الار جايت, سول ءبىر قيىن دەگەن جىلداردىڭ وزىندە رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى مادە­ني­ەت ورىندارى مەن وشاقتارىنىڭ ءبىر دە ءبىرى جابىلعان جوق. كەرىسىنشە, ولار­دىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا تۇراقتى تۇردە قاجەتتى جاعداي­لار جاسالىپ وتىردى.

مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ پىكىرىنشە, مۇنىڭ ءبارى, تۇپتەپ كەلگەندە, ەلىمىزدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياسات استارلارىن الەۋ­مەت­كە تۇسىندىرۋگە باعىتتالعان يگى شارالار ەدى. مىنەكي, وسىنداي جاعدايدا ءبىز ءوزىمىز وركەنيەتكە لايىق ۇلتپىز با, وسى كۇنگى دەموكراتيالىق تالاپتارعا ساي مەملەكەتپىز بە, قازىرگى زامانعى باسەكەنىڭ بارىنە توتەپ بەرە الاتىنداي ازاماتتارمىز با دەيتىن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرە الاتىنداي قازاقتىڭ ۇلتتىق جاڭا ساناسى قالىپتاستىرىلدى. ءسويتىپ «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ يىعىنا اۋىر جۇك ارتىلدى.

ءابىش كەكىلباي ۇلى رۋحاني بەدەرسىزدىك ساياسي تاۋەلسىزدىكتى دە تارك ەتەدى, تويعان توعىشارلىققا حالىقتىڭ, ادامنىڭ ازا­مات­­تىعى ەمەس, وعان ءناپسىسىنىڭ ازات­تى­عى عانا كەرەك دەپ ءبىلدى. ول سونىمەن بىرگە تاۋەلسىزدىك شەكاراسىن ورەلى ازاماتتىق سانا مەن بيىك رۋحاني مادەنيەت قانا اينا-قاتەسىز انىقتاي الاتىنىن دا ءتۇسىن­دى. سوندىقتان رۋحاني-اقىلاقتىق كەلبە­تىمىز بەن ۇلتتىق ۇردىستەرىمىزدى قورعاۋدا ايرىقشا تاباندىلىق تانىتۋ كەرەكتىگىن دە ەسكەرتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ باس كەزىندە العاشقى دۇرمەكپەن بىرقاتار قۇندى­لىق­تارىمىزدى جوعالتىپ العانىمىزعا قىن­جىل­دى. سوندىقتان ابەكەڭ قاي كەزەڭدە دە رۋحاني, مادەني ۇردىستەردى نازاردان تىس قالدىرماۋ, سونىڭ ىشىندە ۇلت رە­تىن­دە وزىندىك بەت-بەينەمىزدەن ايىرىلىپ قالماۋ ماڭىزدى ەكەندىگىنە ەرەكشە كوڭىل اۋداردى.

وسى كەزەڭدەردە مەملەكەتتىك حاتشى ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ جۇمىس كەستەسىنىڭ وتە تىعىز بولعاندىعى انىق. وعان ءبىز پرەزيدەنت ارحيۆىندە ساقتالعان قۇجات­تار­دى زەرتتەگەندە كوز جەتكىزدىك. ەندى سولار­دىڭ كەيبىرەۋلەرىن اتاپ وتسەك: 2000 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ول رەسپۋب­ليكالىق كوميسسيالاردىڭ وتىرىستارىن وتكىزدى, قازاقستان تاريحىنا قاتىستى سيرەك كەزدەسەتىن ماتەريالدارمەن, شىعىس تاريحىنا بايلانىستى ادە­بيەتپەن جۇمىس ىستەپ, جاڭا شىق­قان كىتاپ­تارمەن تانىس­تى جانە تۇراقتى تۇردە رەس­پۋب­ليكالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن ساراپتاۋمەن اينالىستى. بىرلىك پەن ۇرپاق­تار ساباقتاستىعى جىلىنىڭ قورىتىندى ماتەريالدارىنىڭ ماتىنىمەن جانە ما­دەنيەت­تى قولداۋ جىلىنىڭ قۇجاتتارىمەن جۇمىس ىستەدى. «قازاقستان-1» ۇلتتىق تەلەارناسىنا سۇحبات بەردى. جيىرماعا جۋىق مەملەكەت جانە قوعام, مادەنيەت پەن ونەر قايراتكەرلەرى, بەلگىلى عالىمدار مەن ءبىلىم سالاسىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەستى. قاتار, سلوۆەنيا ەلشىلەرىنەن سەنىم گرا­موتاسىن قابىلدادى. سول سياقتى بولا­شاق ۇلتتىق مۋزەيدىڭ ەكسپوزيتسياسىن تالقى­لاۋ, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىسۋ, استانا مەشىتىنىڭ يمامىن قابىل­داۋ, ەلباسىنىڭ شىعارماشىلىق  ينتەل­ليگەنتسيامەن كەزدەسۋىن دايىنداۋ, ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 55 جىل­دىعىن وتكىزۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىستى. وبلىستىق گازەت جانە تەلەراديو كوميتەتتەرىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەستى, قۇربان ايتقا قاتىستى, «ابىلاي حان» ءفيلمىن تۇسىرۋگە ارنال­عان كەڭەس ۇيىمداستىردى. سونداي-اق تۇركىستاننىڭ تاريحىنا قاتىستى ادەبي دەرەككوزدەرمەن جۇمىس ىستەپ, مادەنيەت تۋرالى ماقالاعا ماتەريالدار ىرىكتەدى, ۇلتتىق مۋزەيدە تىگىلەتىن قازاق ءۇيدى قارادى. پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەت اكادەميا­سىن بىتىرۋ­شى­لەرگە ديپلومدار تاپسىردى. سولتۇستىك جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىنا ىسساپارمەن بارىپ كەلىپ, پارلامەنت قوس پالاتاسىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىنا قاتىستى, قحا-نىڭ ۇلتتىق-مادەني ورتالىقتارى جەتەكشىلەرىمەن كەزدەستى جانە ساراپتامالىق زەرتتەۋ ماتەريالدارىمەن تانىسۋ سياقتى تاعى دا باسقا كوپتەگەن ءىس-شارالاردى وتكىزگەندىگىن اتاپ وتكەن ءجون.

ابەكەڭ ء«تىل كوگەرمەي, ەل كوگەرمەيدى, ءتىل مەرەيى – ەل مەرەيى» دەگەندى ءجيى ايتاتىن. ويتكەنى تىلدەرىن دامىتىپ, كەمەلى­نە كەلتىرگەن حالىقتار عانا ءوسىپ-ءونىپ, وركەن جايعان ەكەن. سوندىقتان ءابىش كەكىلباي ۇلى: «تىلدىك جاراسىم جوق جەردە الەۋمەتتىك جاراسىم بولماي­دى. ال الەۋمەتتىك جاراسىم تەك ادىلەتكە عانا سۇيەنە الادى. ادىلىنە جۇگىنسەك, ادام­زات­تىڭ ادامزات بولىپ قالۋىنا بارلىق حالىقتىڭ ءبارى قاجەت. ولاردىڭ تاريحي جاساق­تالعان تىلدەرى مەن مادەنيەتتەرىنىڭ ءبارى قاجەت. ءبىر ءتىلدىڭ جوعالۋى – تەك بەلگى­لى ءبىر ۇلتقا عانا ەمەس, كۇللى ادام­زات­قا جاسال­عان قيانات بولىپ تابىلادى. ال ما­دەنيەت پەن ءتىل سياقتى اسا نازىك قۇبى­لىس تەك بەلگىلى ءبىر ورتادا عانا وركەن جايىپ, كوسەگەسىن كوگەرتە الادى. ءار ءتىل مەن مادەنيەتتىڭ عاسىرلار بويى قالىپ­تاسقان سون­داي ەتەنە ورتاسى بار», دەگەن­دى ۇنەمى ەسكە سالىپ وتىردى. سەبەبى ول ۇلت­تىق رۋحانياتىمىزدىڭ وزەگى جانە ۇلت­تى ۇلى مۇراتتارعا جەتەلەيتىن باعا جەت­پەس قۇندىلىق. سوندىقتان دا ابەكەڭ بۇل ماسەلەدە الالىق پەن شالا­لىققا, جايباسارلىققا جول بەرۋگە بولماي­تىن­دىعىنا كوڭىل اۋدارىپ, جەلدىڭ ىڭعا­يىنا جىعىلا بەرۋ كوسەگەمىزدى كوگەرت­پەي­تىن­دى­گىن ايتادى.

ابىز اعا ەل تاريحىن ءتىل تاريحىنان, جەر تاريحىنان بولە-جارا قاراعان ەمەس. سوندىقتان ول ونوماستيكا مەن تەرمينولوگيا سالالارىندا دا ناتيجەلى ءىس جۇر­گى­­زىپ, كۇش-جىگەردى اياماۋعا شاقىردى. قا­زاق تەرمينولوگياسىن جۇيەلى جولعا سالۋ ءۇشىن ءتيىستى تۇجىرىمداما ازىرلەپ, كوپ سوزبۇيداعا سالماي, جەدەل تالقىلاپ بەكى­تۋدى, اركىمنىڭ ءوز بەتىنشە تەرمين جا­سا­ۋىنا, رەسمي بەكىتىلمەگەن داۋلى تار­جىمە­لەردى ورىنسىز قولدانۋىنا شەك قويۋ­دى ۇسىندى.

ساياسي قۇشتارلىقتار جەتەگىندە كەتە بەرۋ شىن زيالىلىققا جات. اسىرەسە رۋحاني ەكولوگيامىزدىڭ نەگىزى دەپ جۇرگەن ورنىقتىلىق احۋالدى تەڭسەلتىپ الماۋعا مۇقيات بولعانىمىز ءجون. ابەكەڭ ول ءۇشىن بارلىق ماسەلەگە دە ەلدىك تۇرعىسىنان قاراۋدىڭ دۇرىستىعىنا كوڭىل اۋدارادى. قايراتكەر اعانىڭ ەلدىك ماسەلەسى تۋرالى تۇسىنىگى مىنە, وسىلاي تىم تەرەڭ, ءبىزدىڭ قوعامىمىز ءۇشىن, ونىڭ بولاشاعى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ول – جاراستىقتىڭ ۇلگىسى, بارشامىزعا ورتاق, بارىمىزگە بىردەي قىم­بات جەتىستىگىمىز. حالقىمىز ەلدىك دەپ ەل ىشىندەگى جاراستىقتى ۇققان. ولاي بولسا, ءبىزدىڭ اسىل مۇراتىمىز سول ەلدىكتى ساقتاي ءبىلۋ بولماق. ەلدىكسىز ەشكىمنىڭ كوسەگەسى كوگەرمەيدى دەيدى ابەكەڭ.

ءابىش كەكىلباي ۇلى ءۇشىن بارىنەن قىمبات, ەڭ باستىسى جانە ءتاۋ ەتەر جالعىز كيەسى تاۋەل­سىزدىك بولدى. سوندىقتان دا ول: ء«وز مەملە­كەتىڭنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قاستەرلەۋ, ءوزىڭ تۇ­راتىن ەلدىڭ ەگەمەندىگىن قۇرمەتتەۋ – تەك پات­ريوتتىق پارىز عانا ەمەس, ۇلكەن گۋمانيستىك جاۋاپكەرشىلىك. ءوزى جۇرگەن ورتانىڭ الدىندا عانا ەمەس, ءوز تاعدىرى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك. ءوزى جۇرگەن ورتانىڭ جاراستىعىن ويلاعان ادام عانا جاراستىقتى دۇنيەدە ءومىر سۇرە الادى. تەك ازات ادامدار مەن تاۋەلسىز حالىقتار عانا دۇنيەدە ونداي شىنايى جاراستىق ورناتا الادى. ويتكەنى حالىق بوستاندىققا جەتپەي تۇرىپ, قوعام بوستاندىققا جەتە المايدى. قوعام بوستاندىققا جەتە الماي تۇرىپ, ادام بوستاندىققا جەتە المايدى. تاۋەلسىزدىك قازىرگى ادامزاتتىڭ ەڭ باس­تى مۇراسى, ەڭ اسىل يگىلىگى. سوندىقتان ۋاقىتشا قيىندىقتارعا بولا ماڭگىلىك مۇراتتاردى تارك ەتۋگە بولمايدى» دەگەن ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ بۇل سوزدەرى كوپ جايتتى اڭعارتسا كەرەك. سونىمەن بىرگە ابەكەڭ ىشكى ىنتىماقتى نىعايتۋدى تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ ەڭ باستى كەپىلى دەپ ءبىلدى.

ورتاق قيىندىققا بىرگە توتەپ بەرۋگە شاقىرۋدىڭ ورنىنا, ورىنسىز قيقۋدى كوبەيتۋ جولدان دا قالدىرادى, الەۋ­مەتتىك پيعىلدى دا بۇزادى. الەۋ­مەت­تىك داۋكەستىك, جاپپاي جانجال قۇمار­لىق بىردە-ءبىر ماسە­لە­نى شەشپەگەن, شيە­لەنىس­­تىرگەن, دەگەن كەمەل اقىل-وي يەسىنىڭ ومىر­دەن تۇيگەن پايىمى بۇگىنگى كۇننىڭ اقيقاتى. ول وسى جاعىمسىز جايتتاردى تەك ىزگىلىك ارقىلى جونگە تۇسىرە الامىز دەي كەلە: «ىزگىلىك دەگەنىمىز – ءوزىڭ مەن ءۇرىم-بۇتاعىڭا يگىلىك بولىپ داريتىن ادال ەڭبەك... كۇنبە-كۇن كوزىمىز كورىپ جەتە تۇسكەن اقيقات مىناۋ: جاپپاي ىسكە جۇمىلساق قانا, جاعدايدى تەز جاقسارتا الامىز, ادىلەت بار جەردە ىنتىماق بار», دەيدى.

ول سوندىقتان مەملەكەتتىك حاتشى رەتىندە دە, ازامات رەتىندە دە بۇگىنگى كۇننىڭ باستى يدەولوگيالىق ماقساتى قولىمىزعا تي­گەن تاۋەلسىزدىگىمىزدى سىرتتىڭ الا كوزى­­نەن, ءىشتىڭ الاۋىزدىعىنان امان ساق­­تاپ قالۋ دەپ ءبىلدى. ابەكەڭ ارمانداپ قانا قول قۋسىرىپ وتىرعان جوق, سونداي دەڭ­گەي­گە جەتكىزەتىن, بيلىك بولىپ, قوعام بولىپ ۇستاناتىن بارىنە ورتاق جاڭاشىل قاعيدالاردى ۇسىندى. ول ازامات پەن بيلىك اراسىنداعى كۇندە­لىك­تى قارىم-قاتىناسقا ادامي سيپات بەرۋگە, مەملەكەتتىلىكتى نىعاي­­تۋ­­داعى جاۋاپكەرشىلىكتى تەڭ ءبولىسۋ­دىڭ قاجەت­­تىلىگىنە دەگەن سۇرانىس بار ەكەن­دىگىن تۇسىنە ءبىلدى. ابەكەڭشە ء«وزىمىز تۇزەل­­مەي تۇرىپ, وزگەلەر تۇزەلمەيدى». ونىڭ عالامي, ادامي جانە مادەني دامۋ فيلوسو­فياسى – گۋمانيزمى – قازىر­گى زاماناۋي ازامات­تىق قوعامدى قالىپ­تاس­تى­رۋ ۇدەرىسى جانە ۇردىسىمەن ۇندەسىپ جات­قا­نىن كورمەۋگە بولمايدى. بۇل ومىرلىك ۇستا­­نىم­نىڭ ءمانى جالقىنىڭ تۇزەلۋى جالپى­نىڭ تۇزەلۋىن تەزدەتەدى دەگەن قاعيدادا. ويتكەنى مۇنى ابىز اعامىز ءابىشتىڭ قوعامدىق قاتىناستاردا جالپى تۇزەلمەي تۇرىپ, وندا ادىلەت تە ورنامايدى, قوعام تۇزەلمەي بيلىك تە تۇزەلمەيدى دەگەن وسيەتى دەپ تۇسىنگەن ءجون. ياعني, ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ بۇل كوزقاراسىنداعى باستى ەرەكشەلىك ونىڭ «ەڭ الدىمەن ەل ابىرويىن ويلاماي, ەشكىم دە جاعدايىن تۇزەي المايدى» دەگەندىگىندە جاتىر.

وسى تاقىرىپتى دامىتا كەلە, ءابىش كەكىلباي ۇلى ساياسي ۇستامدىلىق ماسە­لە­سىن دە كوتەردى. تاۋەلسىزدىكتەن ايىرىلىپ قالماس ءۇشىن بارلىق ماسەلەگە اسقان سالاۋاتتىلىقپەن, پايىمدى پاراسات­پەن قاراۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋداردى. ويت­كەنى «ساياسي ۇستامدىلىق – مەملە­كەت ومىرشەڭدىگى». وسىنىڭ بارلى­عى اسىل اعانىڭ ازامات رەتىندە, قايرات­كەر رەتىندە وزىنە جۇكتەلگەن ۇلى مىندەت­تەر­دى تولىققاندى اتقارىپ, وتپەلى كەزەڭدە قازاقستاندا مەملەكەتتىلىكتى قالىپ­تاس­تى­رىپ, ونى نىعايتۋعا سۇبەلى ۇلەس قوس­قان­­دىعىنىڭ ناقتى ايعاعى.

ءابىش كەكىلباي ۇلى بيلىكتىڭ بۇكىل تابيعا­تىن, فيلوسوفياسىن, پسيحولوگيا­سىن, الەۋمەت­تىك سيپاتىن, تاعدىر-تاۋ­قى­مەتىن, وتكەن جولدارىن, قۇلاپ-كۇي­رە­گەن تۇس­تا­رىن, ونىڭ سەبەپ-سالدارلارىن, مىنەز-قۇلقىن, باعى مەن سورىن الەم­دىك دەڭگەي­دە ءومىر بويى زەرت­تەگەن. بۇل تۋرالى بەلدى دە بەدەلدى ءابىش­تا­نۋشى­لار ايتىپ تا ءجۇر, جازىپ تا كەلەدى. ابەكەڭ بيلىك­قۇمارلىقتىڭ قاتەر ەكەندىگىن ەسكەرتتى. بيلىكتى ازدىراتىن كولگىرلىك, وسپادار­لىق, ينتريگاندىق ەكەن­دىگىن دە اتاپ كورسەتتى. ول سونىمەن بىرگە ادىلەتتىلىك كاتەگورياسىنىڭ قوعام­داعى ءرولىن بارىنشا اشىپ كورسەتۋگە كۇش سالدى. ونى ماسەلەنىڭ ماسە­لە­سى دەپ پايىمداپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ ۇلكەن جاۋلارى – جىكشىلدىك تە, الاۋىز­دىق تا تەك ادىلەت­سىز­دىكتەن وربي­تىن­­دىگىنە قوعامنىڭ نازارىن اۋدار­دى.          

دەمەك, ءابىش كەكىلباي ۇلى قوعامدىق سانادا بيلىكتىڭ تابيعاتى, بيلىك پەن حا­لىقتىڭ بايلانىسى, دەموكراتيا جانە تاۋەلسىزدىك تۋرالى دۇرىس تۇسى­نىك قالىپتاستىرۋدا قىرۋار ەڭبەك ءسىڭىر­دى, قازاقتىڭ ساياسي وي اعىمىن قالىپ­تاس­تى­­رىپ, كوپتەگەن ىستەردىڭ باسى-قاسىندا بولا ءبىلدى. ەندەشە, ونى تاۋەلسىزدىك تاڭى­نىڭ اتۋىن تەزدەتكەن داناگوي ساياسات­كەر دەۋگە تولىق نەگىز بار.

جاپسارباي قۋانىشەۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ءا.كەكىلباي ۇلىنىڭ 1996-2002 جىلدارداعى كەڭەسشىسى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى