ءبىز ءبىلىم مەن مادەنيەتتىڭ جاڭا داۋىرىنە وتتىك

– ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن «رۋحاني جاڭ­عىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ جۇمىس ىستەپ تۇر­عانى­نا ءۇش جىلعا تايادى. قوعام باعدار­لامانىڭ ماق­ساتى مەن مىندەتىن تولىق تۇسىنە الدى ما؟ قوعام­دىق سانانى وزگەرتۋ باعىتىندا قانداي شارۋا­لار جۇزەگە اسىرىلدى؟

– ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى مەن ونىڭ زاڭدى جالعاسى ىسپەتتى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ەڭبەگى قوعامدىق سانانى سەرپىلتۋگە, ۇلتتىق رۋحىمىزدى جاڭعىرتۋعا زور ىقپال ەتتى. ءبىز بۇگىن حالقىمىزدىڭ ادەبيەتى مەن ونەرى, عىلىمى مەن ءبىلىمى, مادەنيەتى مەن تاريحى, وتانشىلدىق رۋحى جاڭا سيپاتقا يە بولىپ, وسى ارقىلى جاس ۇرپاق جاڭا دامۋ جولىنا تۇسۋدە دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز.

باعدارلامانىڭ ماقساتى – تاريحقا تامىر بەكىتە وتىرىپ, جاستاردىڭ بويىنا ەڭ ءبىر ىزگى قاسيەتتەردى ءسىڭىرۋ, ۇرپاقتىڭ وتانشىل, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاي بىلەتىن, ءبىلىمدى, پراگماتيك جانە اشىق سانالى بولىپ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتۋ. ءاربىر ازامات باسەكەگە قابىلەتتى بولسا, تيىسىنشە قوعام دا باسەكەگە قابىلەتتى بولادى.

رۋحاني وزگەرىستەردى ەكونوميكاداعىداي تسيفر­لارمەن ولشەۋ مۇمكىن ەمەس, ول ادامداردىڭ اقىل-ويى مەن كوزقاراسىنداعى, بىلىمىندەگى, ءبىر-بىرىنە, قوعامعا جانە ومىرگە قاتىناسىنداعى وزگەرىستەردەن كورىنەدى. سوندىقتان كەشە مىناداي ەدىك, بۇگىن مىناداي بولدىق دەپ قورىتىندى جاساۋعا ءالى ەرتەرەك. دەگەنمەن, ءوز باسىم باعدارلامانىڭ ماڭىزى مەن جەمىسىن ءالى تالاي بۋىن ۇرپاق زور ريزاشىلىقپەن ايتارىنا كامىل سەنىمدىمىن.

بۇل ورايدا ءبىز ۇرپاققا ايقىن باعدار سىلتەي وتىرىپ, وعان جەتۋدىڭ ناقتى جولدارىن بەلگىلەپ بەرگەن ەلباسى يدەياسىنىڭ تەرەڭدىگىن ايرىقشا اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. ەلباسى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ىشكى جان دۇنيەسى تۇبەگەيلى وزگەرىپ, زاماناۋي قا­سيەتتەرگە يە بولماسا ەكونوميكالىق, ساياسي جانە باسقا دا جاڭعىرۋلاردىڭ ءبارى بەكەر ەكەنىن اشىق ايتتى.

رۋحاني جاڭعىرۋ ناقتى ءبىر مەكەمەنىڭ, يا مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ عانا جۇمىسى ەمەس, ونى ءاربىر وتانداسىمىز الدىمەن وزىنەن باستاۋى قاجەت. ال باعدارلاما اياسىنداعى جۇمىستار – وسى وزگەرىستەرگە ىقپال ەتىپ, جول اشاتىن, ادامداردى ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىراتىن ارەكەتتەر عانا. حالىقتىڭ ءوز ىنتا-جىگەرىمەن جاسالىپ جاتقان جۇمىستار – قوعام باعدارلامانىڭ ماقساتى مەن مىندەتىن تۇسىنەدى دەۋىمىزگە تولىق نەگىز بولا الادى.

«رۋحاني جاڭعىرۋ» اياسىندا اتقارىلعان جۇمىس­تاردىڭ ءبارىن سانامالاپ جاتۋ ارتىق بولار, ول اقپا­رات قۇرالدارىندا ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. سون­دىقتان ونىڭ ەڭ سۇبەلى دەگەن بىرقاتار تۇس­تارى­نا عانا توقتالىپ وتەيىن.

ءبىر عانا «تۋعان جەر» جوباسىن الىپ قاراساق, سوڭعى ەكى جارىم جىلدا جالپى سوماسى 160 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 2 مىڭنان استام جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. 27 مەكتەپ, 115 بالاباقشا, 154 مادەنيەت, 41 دەنساۋلىق ساقتاۋ, 284 سپورت نىسانى تىڭنان سالىنسا, 201 مەكتەپ, 207 بالاباقشا مەن 167 مادەنيەت, 22 دەنساۋلىق ساقتاۋ, 68 سپورت نىسانى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. مۇنىڭ ءبارى بيۋدجەت قاراجاتىنان تىس, تۋعان ولكەسىنىڭ كوركەيۋىنە ۇلەس قوسۋعا ىنتالى مەتسەناتتاردىڭ قارجىسىنا جاسالدى.

– ال باسقا باعىتتار بويىنشا قانداي جەتىس­تىكتەر بار؟

– «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىنىڭ اياسىندا ەكونوميكا, الەۋمەتتانۋ, ساياساتتانۋ, پسيحولوگيا جانە باسقا دا سالالار بويىنشا ەڭ تاڭداۋلى 48 وقۋلىق قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنا تاراتىلدى. بۇل وقۋلىقتار OpenU.kz اشىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اياسىندا جالپى وقىرمانعا دا قولجەتىمدى. تاعى 30 كىتاپ اۋدارىلىپ, باسپاعا دايىندالىپ جاتىر, كوپ ۇزاماي جارىققا شىعادى.

«قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسىنىڭ اياسىندا «كيەلى قازاقستان» ۆيرتۋالدى كارتاسى جاسالىپ, وعان جالپىۇلتتىق ماڭىزى بار 185 نىسان مەن وڭىرلىك ماڭىزداعى 456 نىسان ەنگىزىلدى. «بوزوق», «بوتاي» جانە «سارايشىق» قورىق مۋزەيلەرى سالىندى, « ۇلىتاۋ», «وتىرار» جانە «تامعالى» ۆيزيت ورتالىقتارىنىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. 28 كيەلى نىسانعا رەستاۆراتسيا جاسالدى, كيەلى نىساندار ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ قولعا الىنىپ, 10 مىڭ شاقىرىمنان استام جول سالىندى.

«قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسىنىڭ اياسىندا ءوزىنىڭ ەڭبەگىمەن, بىلىمىمەن تابىسقا جەتكەن كوپتەگەن جاس قازاقستاندىقتار كوپشىلىك ءۇشىن شىنايى ۇلگىگە اينالدى. ولاردىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزعا يە جوبالارى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, ىسكە اسىرىلۋدا.

– «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادە­نيەت» – باعدارلامانىڭ باستى جوبالارىنىڭ ءبىرى. ءبىز الەمگە قازاقستان مادەنيەتىنىڭ قانداي ۇلگىلەرىن ۇسىنا الامىز؟ بىزدە جاڭا مادەني تەندەنتسيالار قالىپتاستى ما؟

– اعىلشىن قالامگەرى سەميۋەل باتلەر «ادە­بيەتتە, مۋزىكادا, كوركەمسۋرەت پەن ساۋلەت ونەرىندە بولسىن, كەز كەلگەن ادامنىڭ تۋىندىسى – ونىڭ ءوزىنىڭ پورترەتى» دەگەن ەكەن. ياعني, ۇلتتىق مادەنيەت – ۇلتتىڭ كەلبەتى.

وسى تۇرعىدان العاندا, ءتول مادەنيەتىمىزدى دۇنيەجۇزىلىك وركەنيەت قازىناسىنا قوسۋ – قازاق ەلىن الەمگە تانىتا ءتۇسۋدىڭ بىرەگەي ءارى توتە جولى.

جوبا نەگىزگى 4 باعىتتان تۇراتىنىن بىلەسىزدەر. «ادەبيەت» باعىتىندا ۇلكەن شارۋا تىندىرىلدى, ءبىز العاش رەت تاۋەلسىزدىك داۋىرىندەگى ادەبيەتىمىزدى تۇگەندەپ شىقتىق. ەل تاريحىندا تۇڭعىش رەت قازاق ادەبيەتى بۇۇ-نىڭ التى تىلىندە سويلەپ, دۇنيە جۇزىنە جول تارتتى. «ادەبي ولكەتانۋ» جوباسى ارقىلى ءتول ادەبيەتىمىزگە تاۋەلسىز ەلدىڭ جاڭا كەل­بەتىنە ارنالعان 50-دەن استام تىڭ شىعارما قوسىل­ماقشى. باسقا باعىتتارعا كەلسەك, ءارتۇرلى جانرداعى 60 سۋرەتشىنىڭ 180 جۇمىسىنان ارنايى انتولوگيا قۇراستىرىلدى. ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, اقش, وڭتۇستىك كورەيا جانە باسقا دا ەلدەردە وتاندىق سۋرەتشىلەردىڭ كورمەلەرى ءوتتى.

«تەاتر جانە كينو» باعىتى بويىنشا 38 وتاندىق فيلم 50 كينوفەستيۆال مەن 3 كينوپرەمياعا قاتىسىپ, 28 جۇلدەگە يە بولدى.

استانا وپەرا, استانا بالەت سياقتى ءىرى ۇجىمدار­مەن بىرگە وڭىرلىك شىعارماشىلىق ۇجىمدار دا فرانتسيا, شۆەيتساريا, يتاليا, ءۇندىستان, تۇركيا, رەسەي جانە باسقا كوپتەگەن مەملەكەتتەرگە بارىپ, الەمدىك ساحنالاردا ونەر كورسەتۋگە مۇمكىندىك الدى.

– باعدارلاما اياسىندا قازاقستاندىق اۆتور­لاردىڭ شىعارمالارى بۇۇ-نىڭ نەگىزگى التى تىلىنە اۋدارىلدى دەدىك. انتولوگيالاردى شەتەلدىك وقىرمان قالاي قابىلدادى؟ ءتارجىما ساپاسى قالاي؟ اۆتورلار قالاي ىرىكتەلدى؟

– كەز كەلگەن ەلدىڭ شىنايى سيپاتى ونىڭ مادەني قۇندىلىقتارىنان كورىنىس تابادى. ونىڭ ىشىندە, ادەبيەتتى – بارلىق ونەردىڭ شىڭى, بۇكىل مادەنيەتتىڭ قازىعى دەپ ايتۋعا بولادى. قاي داۋىردە دە حالىقتىڭ جان دۇنيەسىن, بولمىسىن ادەبيەتى ارقىلى تانىعان. سەبەبى كوركەمسوز ادامداردىڭ ويى مەن ارمانىن تەرەڭنەن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, حالىقتىڭ جان دۇنيەسىن ايقارا اشىپ كورسەتەدى.

ءبىز قازاقتىڭ ادەبيەتى ارقىلى مادەنيەتىن, مادەنيەتى ارقىلى بۇكىل بولمىسىن جەر جۇزىنە تانىتامىز. وسى ورايدا ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن پوەزيا جانە پروزا جانرلارى بويىنشا 60 اۆتوردىڭ ارقايسىسى 600 بەتتەن تۇراتىن ەكى انتولوگياسى اعىلشىن, اراب, يسپان, قىتاي, ورىس جانە فرانتسۋز تىلدەرىنە اۋدارىلىپ شىقتى. قازاق ادەبيەتى جەر ءجۇزىنىڭ 93 مەملەكەتىندە تۇراتىن 2,5 ميلليارد وقىرمانعا تەك كىتاپ تۇرىندە عانا ەمەس, ەلەكتروندى جانە اۋديو نۇسقادا قولجەتىمدى بولادى.

كۇزدەن بەرى ءبىز لوندوندا, پاريج بەن مادريدتە, كاير مەن ماسكەۋدە انتولوگيالاردىڭ تۇساۋكەسەرىن جاسادىق, الدا بەيجىڭدە ارنايى تانىستىرىلىم جاسايمىز. بۇل كىتاپتار 50 مىڭنان استام ادرەساتقا, الەمدىك دەڭگەيدەگى كىتاپحانالار مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرگە, عىلىمي جانە مادەني ورتالىقتارعا تاراتىلادى.

انتولوگيالارعا كىرگەن شىعارمالار بەلدى, بەدەلدى قالامگەرلەر, سىنشىلار مەن ادەبيەت سالاسىنىڭ ماماندارى قاتىسقان وتىرىستاردا تالقىلانىپ, ىرىكتەلدى.

ۇلىبريتانيا, يسپانيا, فرانتسيا, رەسەي, قىتاي جانە مىسىر ەلدەرىنىڭ اۋدارما سالاسىنداعى ءىرى باسپا ۇيىمدارىمەن, مادەنيەت ورتالىقتارى باسشىلارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, كەلىسىمگە كەلدىك. بۇگىندە ءبىزدىڭ جوبامىزعا ۇلىبريتانيانىڭ «كەمبريدج» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپاسى مەن بريتان كەڭەسى, يسپانيانىڭ Visor باسپاسى مەن سەرۆانتەس ينستيتۋتى, رەسەيدىڭ جازۋشىلار وداعى مەن ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپا ءۇيى, فران­تسيانىڭ ميشەل دە مول باسپاسى مەن پاريج مادەنيەت بىرلەستىگى, قىتايدىڭ ۇلتتار باسپاسى, مىسىر ەلىنىڭ مادەنيەت پەن ءبىلىم ورتالىعى سەكىلدى ۇيىمدار اتسالىسۋدا.

جوبانى جۇزەگە اسىرۋدا اۋدارمانىڭ ساپالى بولۋىنا ەرەكشە ءمان بەرىلدى. جولما-جول اۋدارما جاسالعان سوڭ شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىز قازاقستانعا كەلىپ, ەلىمىزدىڭ تاريحىمەن, مادەنيەتىمەن تانىستى. اۋدار­­ماشىلار اۆتورلارمەن سۇحباتتاسىپ, اۋدار­ما كەزىن­دە تۋىنداعان سۇراقتاردى تالقىلادى. بۇل اۋدار­­ما­نى تۇپنۇسقاعا مەيلىنشە جاقىنداتىپ, ونىڭ كور­كەم­دىك ساپاسىنا زور ىقپال ەتتى. وسىلايشا ەل تاري­حىن­­دا تۇڭعىش رەت قازاق ادەبيەتى الەم تىل­دەرىندە سوي­لەدى. انتولوگيالار قالىڭ وقىرمانعا ەندى عانا تارا­تىلىپ جاتىر. دەگەنمەن, جوباعا قاتىس­قان شەت­ەلدىك ماماندار «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدار­لا­ما­سىنا, ونىڭ ىشىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ انتولوگيا­لارى­نا جوعارى باعا بەرىپ, جىلى لەبىزدەرىن بىلدىرۋدە.

قازىر ءتول ادەبيەتىمىزدى دامىتۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان قادامدار قازاق ادەبيەتىنىڭ رەنەسسانس ءداۋىرىنىڭ باستالۋىنا نەگىز بولادى دەپ ويلايمىن.

– ءسىز ايتىپ وتىرعان «قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى – الەمنىڭ وزىق وقۋ ورىن­دارى كىتاپحانالارىنىڭ وقىرمان بيلەتىن قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ قولىنا تاپسىرۋمەن پارا-پار بىرەگەي جوبا بولدى. بۇل وقۋ­لىقتار ءبىز­دىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەمىزدى قالاي وزگەرتەدى؟ گۋ­ما­ني­تارلىق ءبىلىمنىڭ ەڭ ۇزدىك نۇسقا­لارىن اۋدارۋ قازاق ءتىلى لەكسيكاسىنىڭ, پاندىك, عىلىمي ماز­مۇنى­نىڭ دامۋىنا قانداي ىقپال جاسايدى؟

– الەمدەگى گۋمانيتارلىق عىلىم-ءبىلىمنىڭ ەڭ وزىق ۇلگىلەرىن قازاق تىلىنە اۋدارۋ – مىڭداعان وقىرماننىڭ تىڭ يدەيالاردى, بۇعان دەيىن ءبىزدىڭ عىلىمي ورتاعا سىڭىسپەگەن ۇعىم, تۇسىنىكتەردى انا تىلىندە ءتۇسىنىپ, بىلۋىنە جاردەمدەسەدى. بۇل اسىرەسە ۇرپاقتىڭ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقان سانانىڭ اشىقتىعى باعىتىندا ىلگەرى قادام جاساۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. الەمدىك عىلىم سىني ويلاۋ, ءوز بەتىنشە وي قورىتىپ, تۇجىرىم جاساۋ قاعيداسىن ۇستاناتىندىقتان, بۇل وقۋلىقتار جاستارعا وي سالاتىن تەوريالار مەن كەيستەردى ۇسىنادى, قانداي دا ءبىر يدەيانى تاڭدايدى.

ەكىنشىدەن, جاڭا بۋىننىڭ بويىندا «قازاق ءتىلى باسقا تىلدەردەن كەم ەمەس» دەگەن سەنىم قالىپ­تاسادى. شىنىن ايتقاندا, وسى كۇنگە دەيىن كوپ­شىلىك ساپالى, قۇندى دۇنيەلەر اعىلشىن, ورىس نە الدەبىر باسقا تىلدەردە شىعادى دەپ ويلايتىنى جاسىرىن ەمەس. بۇل – وبەكتيۆتى جاعداي, ءتيىستى وقۋلىقتار مەن ادەبيەتتەردىڭ ازدىعىنان كوپشىلىك قوعامداعى قۇبىلىستارعا باسقا ءتىلدىڭ كومەگىمەن, وزگە مادەنيەتتىڭ تۇرعىسىنان قاراۋعا داعدىلانعان. «قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى وسى كەمشىلىكتى جويادى.

كىتاپتاردىڭ كوبى توڭىرەكتەگى تمد ەلدەرىندە باسقا تىلدەردە جارىق كورىپ ۇلگەرمەگەن. ف.كوتلەر, گ.مەنكيۋ, ك.شۆاب, س.پينكەر, ە.گومبريح سياقتى عالىمداردىڭ شەدەۆر ەڭبەكتەرىن قازاق تىلىندە وقۋ الدىڭعى بۋىننىڭ تۇسىنە دە كىرمەگەنى انىق.

بۇل وقۋلىقتاردىڭ قازاقستانداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە اسەرى سىرتتاي قاراعاندا كوپ بىلىنە قويماۋى مۇمكىن. سەبەبى بۇل – ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيا, ونىڭ قايتارىمى كەلەشەكتە كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, رۋحى بيىك, وزىنە, ۇلتىنىڭ بولاشاعىنا سەنىمدى, ءبىلىمدى ازاماتتاردىڭ جاڭا بۋىنى قالىپتاسقاندا ايقىن كورىنەدى. ال تازا قولدانبالىق تۇرعىدان قاراساق, وقۋلىقتار الەمنىڭ ەڭ وزىق وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم جۇيەلەرىنىڭ تالاپتارىنا لايىقتالىپ جازىلعان. وندا ستۋدەنتتەردىڭ كوللابوراتسيا, كوممۋنيكاتسيا داعدىلارىن جاڭا دەڭگەيدە قالىپتاستىرىپ, جان-جاقتى دامۋىنا كوبىرەك كوڭىل بولىنگەن. ءتىپتى ماسەلەنىڭ قويىلۋى­نان باستاپ, كىتاپتاردىڭ قۇرىلىمى, بەزەندىرىلۋى, فورماتى دا ءبىلىم جۇيەسىنە تىڭ سەرپىن اكەلەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

قازاق ءتىلىنىڭ لەكسيكاسى تۋرالى دا ورىندى ايتتىڭىز. مەنىڭشە, بۇل وقۋلىقتاردىڭ ەڭ باس­تى قۇن­دىلىقتارىنىڭ ءبىرى – قازاق اكادەميالىق ءتىلى­نىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋىندا. ارينە عىلىمي ءتىل­دىڭ بۇعان دەيىنگى دامۋ ءۇردىسىن, الدىڭعى بۋىن عالىم­داردىڭ ەڭبەگىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.

دەگەنمەن, ءتۇرلى عىلىمنىڭ سالالارىن تەرەڭنەن قوزعايتىن بۇل وقۋلىقتار ءالى دە قايراڭداپ تۇرعان تەرمينجاسام ىسىنە زور سەرپىن بەرەتىنى ءسوزسىز. وقۋلىقتاردىڭ ارقايسىسى عىلىمي اينالىمعا ونداعان, ءتىپتى جۇزدەگەن جاڭا تەرمين اكەلىپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە بۇل تەرميندەردىڭ جاسالۋىنا سول سالانىڭ عالىمدارىمەن بىرگە لينگۆيستەر مەن رەداكتورلار بىردەي ۇلەس قوسىپ وتىر. ويلاپ قاراساڭىز, قازاقستاننىڭ 130 ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى تەرەڭ تالدانىپ, مۇقيات ەكشەۋدەن وتكەن جاڭا تەرميندەردى قولدانىپ, ءبىلىم الا باستايدى. بۇل قازىر قازاقشا سويلەمەيتىن HR-مەنەدجمەنت, تسيفرلى پەداگوگيكا, ستراتەگيالىق مەنەدجمەنت سىن­دى عىلىم تىلدەرىن دامىتۋعا, ءسويتىپ عىلىمي جاڭا­لىقتاردى قازاق تىلىندە جاريالاپ, قازاق تىلىن­دەگى ساپالى دۇنيەلەردىڭ كوبەيۋىنە ىقپال ەتەدى. وسى كىتاپتاردىڭ ارقاسىندا قازىردىڭ وزىندە 10 مىڭ­عا جۋىق جاڭا تەرمين مەن ۇعىمدى قامتىعان ءتىزىم قالىپتاستى. بۇل قازاق ءتىلىنىڭ ودان سايىن قا­نات جايۋى­نا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز ءبىلىم بەرۋ مەن مادە­ني قاتىناستاردىڭ جاڭا داۋىرىنە وتتىك.

– 1 جەلتوقسان – تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى. بۇل كۇننىڭ مازمۇنى مەن ماڭىزى, يدەيالىق ەرەكشەلىگى نەدە؟

– تاۋەلسىزدىك – ءاربىر ادام, ءاربىر حالىق ءۇشىن ەڭ باستى قۇندىلىق. ءبىزدىڭ دە ۇلتىمىزدىڭ بارلىق جەتىستىكتەرىنىڭ باستاۋى – باسىمىزعا باق قۇسى بولىپ قونعان تاۋەلسىزدىگىمىز. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن تاۋەلسىزدىك جانە ەلباسى سوزدەرى الدەقاشان استاسىپ, ەگىز ۇعىمدارعا اينالعان. ويتكەنى تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, نىعايتىپ, مەملەكەتىمىزدى ابىرويى اسقان قازاق ەلى رەتىندە جەر جۇزىنە تانىتۋدا ەلباسىنىڭ ەڭبەگى ولشەۋسىز.

مەنىڭشە, ەلباسىنىڭ تۇلعالىق كەلبەتى مەن اتقارعان ۇلى ىستەرى ءالى ءوز باعاسىن تولىق العان جوق. ونىڭ تالاي شەشىمدەرىنىڭ تۇپكى ءمانىن ءبىز بولاشاقتا بىلە تۇسەتىن بولامىز.

ءبىز قىزمەت بارىسىندا كىشىگىرىم لاۋازىمداردى يەلەنە ءجۇرىپ, قانداي دا ءبىر شەشىم قابىلدار كەزدە جۇرەكسىنەمىز, جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن كوتەرۋدەن تايساقتايمىز. سەبەبى ساعان ءبىر ادام سەنىم ارتسا دا, ول – جاۋاپكەرشىلىك.

ال, ەلباسى شە؟ وعان جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىك سالماعى قانشالىقتى ءزىل باتپان بولعانىن ەلەس­تەتۋدىڭ ءوزى قيىن. ءاربىر قادامىڭ تۇتاس ەلدىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىنىن سەزىنە وتىرىپ, ءاربىر شەشىمدى جۇرەكپەن قابىلداۋ, ءوز حالقىڭنىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن جىلدار بويى كۇندىز كۇلكى, تۇندە ۇيقى كورمەي كۇرەسۋ قانشاما ەرىك-جىگەر مەن قاجىر-قايراتتى قاجەت ەتەدى. وعان قوسا ەلباسى قازىرگى قازاقستاندىقتاردىڭ عانا ەمەس, ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسقان اتا-بابالاردىڭ جانە ەرتەڭ وسى ەلدە ءومىر سۇرەتىن سان بۋىن كەلەشەك ۇرپاقتىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جۇگىن قوسا ارقالادى. ءبىر كۇن, ءبىر اي ەمەس, 10 مىڭ تاۋلىككە جۋىق ۋاقىت بويى ەل سەنىمىن قايىسپاي كوتەرۋ, ەڭ باستىسى, سول سەنىمدى ارتىعىمەن اقتاي ءبىلۋ ەلباسى سياقتى ۇلى تۇلعانىڭ عانا قولىنان كەلدى. وسىنى ويلاعاندا ەلباسىنىڭ كەمەڭگەرلىگىنە, ونىڭ ەلىم دەپ سوققان ۇلى جۇرەگىنە ەرىكسىز باس يەسىڭ.

بۇگىنگى جاستار – باقىتتى ۇرپاق, بارلىق مۇمكىندىكتەر الدارىنان اشىلعان قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولار وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنداعى قيىن-قىستاۋ كەزدى كورگەن جوق. مەن ءبىزدىڭ قوعام قالاي قالىپتاسقانىنا, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى قادامدارىن قالاي جاساعانىنا كۋا بولعان ورتا بۋىننىڭ وكىلىمىن. ەلباسىنىڭ ەڭبەكتەرىندە جازىلعان تۇتاس اۋىلدار مەن قالالارعا جارىق پەن جىلۋ بەرۋ قيامەتتىڭ قيىنى بولعان ۋاقىت, زەينەتاقى, جالاقى, جاردەماقىلار ايلاپ, جىلداپ بەرىلمەگەن كەزدەر بۇگىنگى جاستارعا قۇددى ءبىر باسقا الەمدە بولعانداي سەزىلەدى.

مەندە دە سول كەزدەگى ميلليونداعان جاس قىز-كەلىنشەكتەر سياقتى بولاشاعىما سەنىمسىزدىكپەن قاراپ, ەرتەڭىمىز نە بولادى دەپ سارى ۋايىمعا سالىنعان, قيىندىققا تولى كۇندەر وتپەستەي, ايلار بىتپەستەي كورىنگەن ساتتەرىم تالاي بولعان. «وتكەن كۇندە بەلگى جوق», ول زاماننىڭ ءبارى كورگەن تۇستەي ءوتتى دە كەتتى.

مەن ايەل رەتىندە ايتايىن, جانى نازىك, جۇرەگى سەزىمتال ايەلدەر قاۋىمى قوعامنىڭ بارومەترى ىسپەتتى, ولار بولاشاعىنا سەنىمدى بولماسا, وتباسىن دا جوسپارلامايدى. وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا ەلىمىزدە تابيعي ءوسىم مۇلدەم تومەندەگەنى, ەسەسىنە قازاقستان اياعىنا نىق تۇرعان سوڭ بالا تۋ كورسەت­كىشى ەسەلەپ ارتقانى وسىنىڭ ايقىن كورىنىسى.

ەلباسى حالىقتى تىعىرىقتان الىپ شىعىپ قانا قويعان جوق, ءاربىر جۇرەككە سەنىم ۇيالاتتى. تۇر­مىستى عانا ەمەس, ادامداردىڭ, قوعامنىڭ ساناسىن تۇبىرىمەن وزگەرتتى, جاڭا قازاقستاندىقتاردىڭ تۇتاس بۋىنىن قالىپتاستىردى. ەلباسى باستاعان ۇلى ىستەردى جالعاستىراتىن دا, ول مەجەلەپ بەرگەن بيىك ماقساتتارعا جەتەتىن دە وسى – جاڭا بۋىن قازاق­ستان­دىقتار! ءبىز ەلباسى جولىن بەرىك ۇستانساق, بولا­شاققا نىق سەنىممەن جانە قارىشتاپ قادام باسامىز.

مەن تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنىن اتاپ ءوتۋدىڭ ءمانى وسىندا دەپ ويلايمىن جانە بارشا وتانداستارىمدى ايتۋلى مەرەكە – تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن!

– ۋاقىت تاۋىپ سۇحبات بەرگەنىڭىزگە راحمەت. اسا جاۋاپتى قىزمەتىڭىزگە تابىس تىلەيمىز!

 

اڭگىمەلەسكەن

ەرلان ءجۇنىس,

«Egemen Qazaqstan»