بيلىك قىزمەتىنە كەلۋگە ءار ادامنىڭ قۇقى بولعانىمەن بەلگىلى ءبىر بيلىك لاۋازىمىنا ونىڭ دايىندىعى, ءبىلىمى, بىلىكتىلىگى, قابىلەتى, مىنەز-قۇلقى, ادالدىعى, ادىلدىگى, تازالىعى سياقتى تولىپ جاتقان تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الاتىن مۇمكىندىكتەرى ەسەپكە الىنارى دا بەلگىلى. وكىنىشكە قاراي, بيلىك لاۋازىمىنا ۇمتىلاتىن كەيبىر ادام بيلىكتىڭ جوعارى ادامگەرشىلىك جاۋاپكەرشىلىگىنەن بۇرىن ونىڭ ۇستەمدىگى مەن ارتىقشىلىقتارىن كوبىرەك ويلايدى. بيلىكتىڭ بەدەلىن تۇسىرەتىندەر نەگىزىنەن وعان كەزدەيسوق, نەمەسە ءوزىنىڭ اۋەل باستان مانساپقورلىق ماقساتتارىمەن كەلەتىن لاۋازىمدىلار قىزمەتتەن كەتكەننەن سوڭ ولاردى قوعام, حالىق تۇگىلى ءوزىنىڭ توڭىرەگىنە جيناعاندارى دا ۇمىتىپ كەتەدى. كەرىسىنشە, بيلىكتىڭ بيىگىندە جۇرگەندە مەيلىنشە ەلگە ادالدىقپەن قىزمەت ەتۋگە تىرىساتىن تۇلعالار دا بارشىلىق. ونداي ازاماتتار ەڭسەسى كوتەرىڭكى, بەتى اشىق, ءجۇزى جارقىن, ءسوزى ورىندى, قۇرمەتكە يە.
سونداي مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىرى – كەزىندە اۋدان, وبلىس جاستار ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرىپ, اۋدان, وبلىس اكىمى, رەسپۋبليكا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارىپ, بۇگىندەرى سۇيەنىش بولار ىنىدەن ەلگە اعا بولارلىق قۇرمەت تورىنە كوتەرىلگەن زامانداسىمىز سەرىك شاياحمەت ۇلى اقىمبەكوۆ. ول بالا كەزىنەن ۇزدىك وقىپ, ەڭبەكپەن شىنىعىپ وسكەن ۇرپاقتىڭ وكىلى. وسى جول ونى جاستار اراسىنداعى بەدەل بيىگىنە كوتەردى. جاستار ورتاسى ارقاشان تازالىققا, اشىقتىققا, ادالدىققا بەيىم, قاتارلارىنداعى ءبىلىمى وزىق, ساناسى اشىق, قابىلەتى قارىمدى ادامداردى تەز تانيدى, وعان قولداۋ كورسەتەدى. سەرىك وسىنداي باقىتقا يە بولىپ, ونىڭ قادىرىن ءبىلىپ, ساقتاي الدى. قاي كەزدە دە قانداي لاۋازىمدا دا ەلىنە ادال قىزمەت ەتۋدەن ايانبادى. ەلباسى, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سەنىمىمەن كەزىندە, مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ەڭ قيىن جىلدارى تالدىقورعان وبلىسىنىڭ اكىمى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى قىزمەتتەرىن قايراتكەرلىكپەن, ابىرويمەن اتقاردى. سەرىك شاياحمەت ۇلىنىڭ ەل باسقارىپ, ەلدىڭ قامىنا ەڭبەگىن سالىپ, جۇمىلىپ, جۇمسالعان قايراتى ونىڭ زەينەت جاسىنا كەلىپ, كۇندەلىكتى تىنىمسىز, ۇشى-قيىرى جوق مازاسىز كۇندەردەن ارىلىپ, بويىنا سابىر جيناپ, وتكەن-كەتكەن ءومىرىن ساراپتاپ, كوڭىلىن سەرگىتەر كەزەڭگە جالعاستى.
قىزمەتتەن قولى بوساماي ارمانداپ جۇرگەن اڭشىلىق, ساياتشىلىق مەرگەندىگى ءبىر توبە. دوستارىمەن ازىلدەسىپ, ديدارلاسىپ ءجۇرىپ, ءپىل سۇيەگىنەن جاسالعان تاستارى ءبىرىن ءبىرى قاعىتىپ, قۋالاپ, بيلليارد ستولىنا ورنەك سىزعانداي كومبيناتسيالارى كورگەن ادامنىڭ كوزىن قىزىقتىرارلىق دالدىك پەن شەبەرلىك ۇشتاسقان كورىنىسكە كەنەلتەرى تاعى بار. سەرىلىك كوڭىلى شالقىپ, اقىن جانى شارىقتاپ, جارى عازيزا ەكەۋىنىڭ جان جادىراتار اندەرى قانداي!
سەرىكتى بىلەتىن ادامدار ول لاۋازىمدى قىزمەتتەرىن مەزگىلىندە اتقارىپ, زەينەتكەر بولعاندا دا وعان بۇرىنعى قۇرمەتتەرىن اسىرا تۇسپەسە ءبىر مىسقال دا تومەندەتكەن جوق. ونداي جاعداي, دارەجە الدىمەن سەرىك شاياحمەت ۇلىنىڭ وزىنە بايلانىستى. ويتكەنى ول مانساپ بيىگىندە جۇرگەندە الدەكىمدەردەي شىققان ورتاسىنان قول ۇزگەن جوق, ولارعا «كىسىمسىنىپ», جوعارىدان ماڭعازدانىپ, قاباعىن كەرگەن جوق, تابيعي, ادامي قارىم-قاتىناسىن, سىيلاسىمدىلىعىن ساقتاپ قالدى. قولىندا تىكەلەي ماسەلە شەشەر بيلىگى, وكىلەتى بولماسا دا اقىل, كەڭەس سۇراپ الدىنا كەلگەن ۇلكەن, كىشىدەن ىقىلاسىن اياعان ەمەس. ومىردە كورگەنى, بىلىمدە ىزدەنگەنى, وقىعان, تۇيگەنى كوپ سارابدال. بىلگەنىن اعىل-تەگىل ايتىپ, شاشىلا بەرمەيتىن كىرپيازدىعى دا جەتكىلىكتى, ال ءجونى كەلگەن اڭگىمەسىن اسەرلەپ, ادەمىلەپ, اسىرەسە كۇلدىرگى, قىسقا ءازىل اڭگىمەلەر (انەكدوتتار ق.س.) ايتۋدىڭ شەبەرى. جادى, زەردەسى مىقتى. جۇرەككە جەتەر سەزىمتالدىعى مەن ولەڭ, ءازىل شۋماقتارىن ەركىن توگىلتەتىن تالانتى دا باسقا قىرلارىنان كەم ەمەس.
وسى ايتقاندارىمنىڭ دالەلى رەتىندە سەرىك اقىمبەكوۆتىڭ «ەلوردا» باسپاسىنان شىققان «جايساڭ جاندارمەن جاراسىم» اتتى كىتابىن پاراقتاساق تا جەتكىلىكتى. كىتاپتىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي – اۆتوردىڭ جۇرەك قالاۋىمەن تاڭداپ, ىرىكتەپ الىنعان, كوپشىلىگى ەلگە ايگىلى تۇلعالار تۋرالى وزىندىك ويى, پىكىرى, پايىمدارى, ولارمەن ارالاسىپ, اڭگىمەلەسۋى, ەستە قالعان قيماس ساتتەرى, توسىن وقيعالارى وتە قىزىقتى, اسەرلى سۋرەتپەن, تارتىمدى تىلمەن باياندالعان. اسىرەسە قازاقتىڭ سەزىمتال اقىنى, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى كاكىمبەك سالىقوۆ پەن سەرىك باۋىرىمىزدىڭ سىيلاستىعى, رۋحاني تۇسىنىستىگى – ەستىگەن, وقىعان ادامنىڭ شىنايى ريزاشىلىعىن تۋعىزعان ەدى. اقىن اعا مەن اكىم ءىنى ءوزارا ۇندەستىگىن ورنىن تاپقان وي مەن جۇيەلى سوزبەن ورنەكتەپتى. اقىننىڭ ءبىر ۇلكەن جيىندا «قۇلاگەر ماعان كوكشە مەن جەتىسۋ اراسىندا شاۋىپ جۇرگەندەي بولادى دەگەن ويىمدى اكىم سەرىك ءىلىپ الىپ, مىناۋىڭىز دايىن تۇرعان ولەڭ عوي, ءتىپتى ءان عوي دەگەنى بار ەدى. مىنە, بۇگىن سول يدەياڭدى ىسكە اسىرىپ, مەن ولەڭىن, ال ءوز جەرلەستەرىڭىز سازگەر مۇراتحان ەگىنباەۆ ءانىن جازىپ, جاڭا تۋىندىنى وزدەرىڭىزگە الىپ كەلدىك», دەپ تۇيىندەگەنى ەل اراسىنا كەڭىنەن تارالىپ, سۇيىكتى انگە اينالدى. ءبىراز جىل وتكەننەن سوڭ كاكىمبەك اعاسى سەرىك ىنىسىنە اقجارىلقاپ كوڭىلىمەن تومەندەگى جولداردى ارناپتى:
سىيلاستىقتىڭ بىلگەن قىمبات باعاسىن,
ازاماتسىڭ, سەرىك ءىنىم, جانى اسىل.
ۇلگى بولدىڭ جالعاستىرعان دوستاسىپ,
كوكشەتاۋ مەن جەتىسۋدىڭ اراسىن...
... اكىم بولىپ, كوپ جۇك ارتتىڭ موينىڭا,
ەل بىرلىگى ءجۇردى ەلگەزەك ويىڭدا.
ء«ۇش ارىستى» بۇكىل دالا شىرقادى-اۋ,
اقىن ءىلياس ءجۇز جىلدىعى تويىندا.
(س.احىمبەكوۆ. جايساڭ جاندارمەن جاراسىم. 8-10 بەتتەر)
سونداي-اق سەرىك شاياحمەت ۇلىنىڭ ەلىمىزگە بەلگىلى عالىم, اكادەميك, ۇلتتىق ءتىلىمىزدىڭ قايراتكەرى, اسقان مامانى, جاناشىرى – ومىرزاق ايتباي ۇلى تۋرالى نوۆەللاسى دا ونىڭ ءتىل تۋرالى زەرتتەۋلەرى مەن تولعامدارىنا قوسالقى, ونەردىڭ باسقا قىرىنان تانىلۋىنا تەرەڭ ماعىنا بەرىپ, وقۋشىسىن بەيجاي قالدىرمايتىن پورترەت بولىپ شىققان. اڭگىمە, وتكەن عاسىردىڭ سوناۋ 70-80- جىلدارى ءبىزدىڭ ۇرپاق كۋا بولعان قازاق-قىرعىز شىعارماشىلىق پروتسەستەرىنىڭ حالىقتىڭ ەرەكشە ىقىلاسىنا بولەنگەن, ءتىپتى سەرپىلىستەرىنىڭ كورىنىستەرى جايلى ەدى. اتاعى بۇكىل الەمگە جايىلىپ تۇرعان شىڭعىس ايتماتوۆ باستاعان قىرعىز ەلىنىڭ, ادەبيەت, كينو, ونەر سالالارىنىڭ قازاق ارىپتەستەرىمەن شىعارماشىلىق قارىم-قاتىناستارى داۋىرلەپ تۇرعان شاعىندا «كوكسەرەك», «قاراش-قاراش وقيعاسى» سياقتى كلاسسيكالىق فيلمدەر ەكى ەلدىڭ ورتاق تابىستارى بولىپ, ەلدى قۋانتقان. سول بىرلىكتىڭ تاعى ءبىر ەستە قالار جەتىستىگى – قىرعىز رەجيسسەرى بولوت شامشيەۆ تۇسىرگەن «ىستىقكولدىڭ القىزىل گۇلدەرى» فيلمىندەگى ءبىرجاننىڭ «تەمىرتاس» ءانىن قايتا تۋعان جاڭا اندەي اسەرمەن قارسى العانىمىز دا راس. ءان, دومبىراعا اۋەس كوپ ادامدار فيلمدەگى ءاندى ايتۋعا ماشىقتانعانى دا راس. ال سول ءاندى فيلمدە ورىنداعان كىم دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس ەدى.
وسى كىتاپتا سەرىك وزىنە ءاننىڭ ەموتسيالىق اسەرى تۋرالى جازىپ, ونىڭ ورىنداۋشىسىمەن كەزدەسۋدى كوڭىلىنىڭ تەرەڭ تۇبىندە ساقتاپ, ىزدەنۋمەن جۇرەدى. اقىرى سول ارمانىنا دا جەتەدى. فيلمدە ورىندالعان ۇلتتىق ءان ونەرىنىڭ اسىل تۇلعاسى ءبىرجان سالدىڭ جۇرەك تەبىرەنتەر ءانىن عاجايىپ داۋىسىمەن كورۋشىلەرگە جەتكىزگەن ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ اكادەميگى ومىرزاق ايتباەۆ ەدى. اعاسىنا قولقا سالادى. «وي, ول – داۋىس شىرقاپ تۇرعان ستۋدەنتتىك شاق قوي» دەپ قاشقالاقتاعانىنا قويماي, اقىرى ءانشى مەيىرىمى مەن شابىتىنىڭ كۋاسى بولىپ, ونى تاسپاعا جازىپ الىپ كوڭىلى تىنادى. مىنە كورمەيسىز بە, ءبىر ءوڭىر اكىمىنىڭ مۇرشا بەرمەس قاربالاس ومىرىندە ونەر قۇدىرەتىنە دەگەن قۇرمەت. بىرەۋ ءۇشىن ەمەس. ءوزى ءۇشىن. ءوزىنىڭ جان ازىعى ءۇشىن. جاي ەل قايدان ءبىلسىن – بيلىك باسىندا جۇرگەن كەيبىر ازاماتتاردىڭ جۇرەك تەبىرەنىسىن, «سۋ تۇبىندە جاتقان اسىل تاستاي» قازىنا سىرىن؟
وسىلاي, سەكەڭ ءوزىنىڭ تالعامپاز شىعارماسىندا جەتىسۋ وڭىرىنە عانا ەمەس, ەسىمدەرى بۇكىل رەسپۋبليكاعا بەلگىلى بولعان ءباتيما ساقاۋوۆا, زىليحا تامشىباەۆا, مارفۋعا ايتحوجينا, بولات زاكيەۆ, ناسەن سەمباەۆ, قۋات ەسىمحانوۆ, سەرىك بايباتىروۆ, ەدىل ەرعوجين, ومارحان كونەكباەۆ, ساعاتبەك كەرتاەۆ, عالىم تۇرعانباەۆ, ناۋرىز قىلىشباەۆ, ادىلشايىق ىبىرايمولداەۆ, ءومىرالى قوپاباەۆ, قوراباي شاكىروۆ, سەرىك قالەنوۆ, ايتاقىن بۇلعاقوۆ تاعى باسقا ازاماتتار تۋرالى جىلى لەبىز, تولىمدى پىكىر بىلدىرەدى. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگىن بايانداۋ ارقىلى كوركەم سۋرەتتەۋ جاساعانى كوڭىلگە قونىپ, ادام جانىن تانۋدىڭ عيبراتتارىن سەزىنگەندەي اسەردە بولاسىڭ. كىتاپتىڭ اۆتور قۇرمەت تۇتاتىن ءار ادامى تۋرالى جازىلعان باياندارى وتە قىزعىلىقتى وقىلىپ, سىر شەجىرەسىنە ەرىكسىز جەتەلەپ وتىرادى.
اتالمىش كىتاپتىڭ ەرەكشە تارتىمدى وقىلاتىن تاراۋلارى – سەكەڭنىڭ اڭشىلىق, ساياتكەرلىك اۋەستىگىمەن بايلانىستى. نە ىستەسە دە سوعان بارىن سالىپ, ساپالى ىستەۋگە داعدىلانعان ادەتىنشە, قولى بوساپ, ءساتى كەلگەندە شىعاتىن اڭشىلىققا دا بار زەيىنىمەن اۋادى. اڭشىلىققا جاي سەرۋەن دەپ قارامايدى. وعان دا دايىندىعى مول. اڭشىلىق تۋرالى, جان-جانۋارلار تۋرالى قازاق, الەم ادەبيەتىندەگى ايگىلى شىعارمالاردى كوپ وقىپ, زەردەسىنە تۇيگەن, ءارى وسى سالانى زەرتتەۋدەن جالىققان ەمەس. بىلەرى دە, ايتارى دا بارشىلىق. اڭشىلىقتىڭ, ساياتكەرلىكتىڭ جايدان جاي اڭ اتۋ ەمەس, ونەر ەكەنىن دالەلدەيتىن سۋرەتتەرى, كوز تارتارلىق شابىتتان تۋعان ولەڭ شۋماقتارى وقۋشىسىن باۋراپ الارلىق. اڭشىلىق ساپارىندا جولداس بولعان اڭنىڭ ءىزىن جازباي, جاڭىلماي كەسەتىن جانات دەگەن ىزكەسەر جىگىت پەن سەرىك دوسىنا:
شيىرلاپ قاسقىر ءىزىن سالىپ كەلدى,
جەتە الماي وعان «نيۆا» قالىپ كەلدى.
سوندا دا جانات ەرلىك كورسەتتى عوي,
قاسقىردى ءدال الدىڭا الىپ كەلدى, (بۇل دا سوندا) – دەگەن ءازىل ارالاس جىر جولدارى تىڭداۋشىسىنىڭ, وقۋشىسىنىڭ كوڭىلىن كوتەرەرى دە ءشۇباسىز.
كىتاپتىڭ قۇندىلىعى سول – جوعارىداعىداي كوڭىل شۋاعىن كوتەرەر ساتتەرىمەن قاتار كوپتەگەن ادامدى ويلانتاتىن سۋرەتتەر دە جەتكىلىكتى. سونىڭ ءبىرى ارقاداعى تابيعات كورىنىستەرى تۋرالى اۆتور بىلايشا بايانداپتى:
«... عاجايىپ كولدەردىڭ ءبىرى – ايگىلى اۋپىلدەك. اۋپىلدەك انگە قوسىلعان:
«قامىسى اۋپىلدەكتىڭ مۇشە-مۇشە,
سارعايدىم وسىناۋ كولدىڭ سۋىن ىشە!
قوس قانات قۇسقا بىتكەن ماعان بىتسە,
بارار ەم سۇيگەن جارعا الدەنەشە!»
تەگىندە, اۋپىلدەكتەي ءارلى دە ءنارلى ءان سيرەك دەر ەدىك. كوزدىڭ جاۋىن الاتىن كەزىندەگى تامساندىرار كولدىڭ كەسكىن كەلبەتىن كوز الدىڭا مولدىرەتە اكەلەتىن ءان تالاي ۇرپاقتىڭ جانىن نۇرلاندىرىپ, تۋعان جەر, تۇرلاۋلى تابيعاتقا دەگەن شەكسىز ماحابباتىن ارتتىرادى. 1990 جىلداردىڭ اياعىندا, كۇزدىڭ ءبىر كۇنىندە اۋپىلدەك كولىنىڭ ماڭىنا بارىپ, سايات قۇرعان ەدىك. سودان ەكى جىل وتكەننەن كەيىن قايتا بارىپ ەدىك – جەرگىلىكتى جىگىتتەردىڭ ايتۋىنشا كول تارتىلىپ قالىپتى. ...اۋپىلدەكتەي بەلگىلى كولدىڭ تارتىلۋى ادامنىڭ كوڭىلىنە مۇڭ ۇيالاتادى ەكەن. سونداي سەزىمدە بولعاندا تۋعان شۋماقتار تومەندەگىدەي بولدى:
قۇس بىتكەن مۇڭلى اۋەنگە سالىپتى عوي,
تابا الماي ايدىن كولىن قامىقتى عوي.
اۋپىلدەك ارقاداعى قۇس مەكەنى,
كول كەۋىپ, قامىس قۋراپ قالىپتى عوي.
كول كورمەي قاز ەڭسەسى سەرپىلمەدى,
كوڭىلدىڭ شاتتىق كۇيى شەرتىلمەدى.
ايگىلى اسەم كولگە اتىن بەرگەن
اۋپىلدەك اۋدەم جەردە ەستىلمەدى, – دەپ جازادى سەرىك.
(بۇل دا سوندا, 32-33 بەتتەر. ەلوردا)
جوعارىداعىداي ادام سەزىمى مەن ساناسىن شىمىرلاتىپ قۇيىلاتىن ويلار مەن سوزدەر كىتاپتىڭ اجارىن اشىپ, ءسانىن كەلتىرىپ تۇر. ياعني, كىتاپ اۆتورىن تانۋ مۇمكىندىگى دە سونداي.
سەرىك شاياحمەت ۇلى كىتابىنىڭ تاعى ءبىر تاماشا تاراۋلارى ءوزىنىڭ جاستىق شاقتاعى ستۋدەنتتىك دوستارىنا ارنالعان. ارالاس-قۇرالاسى ۇزىلمەگەن دوستارىنىڭ ەڭ ءىرىسى, ءارى بەلسەندىسى, ءبىلىمدارى, ەل ىشىندە كوپ ەڭبەك ەتىپ, ەل باسقارعان قايراتكەر – قوراباي شاكىروۆ. عاجابى – قوراباي دا دوسى سياقتى – مادەنيەتى جوعارى, رۋحاني ءبىلىمى تەرەڭ جىگىت. شارۋاشىلىق مامانى, ەل باسقارىپ ءجۇرىپ, ادەبيەت, مادەنيەت الەمىنىڭ كوش باسىندا جۇرەدى. ونىڭ ءتىل تۋرالى, تاريح, ادەبيەت قۇبىلىستارى تۋرالى جازعان ەڭبەكتەرى رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا جاريالانىپ, قوعامنىڭ قولداۋىنا يە بولعانى بەلگىلى. سول قوراباي سەرىك دوسىنا, ونىڭ جارى عازيزاعا كەرەمەت ارناۋلارىن مونشاقتاي تىزىلگەن ولەڭ جولدارىمەن جەتكىزگەن. ءساتى كەلگەندە, قورابايدىڭ ولەڭ جولدارىمەن باۋىرىمىزعا ارنالعان ماقالامدى اياقتاسام دەيمىن. قورابايدىڭ كوپ ولەڭدەرىنەن بىرەر شۋماق;
ارينە مۇشەلتويدى ەسىمە الىپ,
جەر الىس بولعانمەن دە ەبىن تاۋىپ,
ىستەۋگە بولۋشى ەدى اتا – قازاق جورالعىسىن
استىڭا ات مىنگىزىپ, شاپان جاۋىپ...
... ات ارىر, شاپان توزار, ءومىر وتەر,
بايلىق تا, جارلىلىق تا وتەر, كەتەر.
باقىتىن بار الەمنىڭ ءۇيىپ-توگىپ,
دوسىما نيەت ەتتىم, سول دا جەتەر... (بۇل دا سوندا, 60 بەت).
جالپى كىتاپتى وقىعان ادام تابيعات, اڭشىلىق سالالارىنان الار ماعلۇماتتارىمەن قاتار اۆتوردىڭ ءومىربايانى مەن قىزمەتىنەن دە جەتكىلىكتى اقپارات الارى ءسوزسىز.
سەرىك شاياحمەت ۇلى ەل ىشىندە تەك لاۋازىمدى قىزمەتىمەن ەمەس, ءبىلىمى, بىلىگى, ۇلاعاتتى مىنەزى, تاۋىپ ايتار سوزىمەن بەدەلدى, ابىرويى ارىماعان ازامات.
قۋانىش سۇلتانوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى