بىرنەشە كۇن بۇرىن «وتانداستار» قورىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى تالعات ادۋوۆ شەتەلدەردە تۇراتىن بارشا قازاققا ارنايى كۋالىك بەرىلەتىنىن ايتتى. الگى كۋالىكتى العان ادام قازاقستاندا ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىمەن تەڭ قۇقىققا يە بولاتىن كورىنەدى. تەك ساياسي قۇقىق قانا بەرىلمەيتىن بولسا كەرەك.
الايدا, بۇل باستاما ازىرگە كۇشىنە ەنگەن جوق. ويتكەنى بۇل باستاما ازىرگە «وتانداستار» قورىنىڭ الەمدەگى قازاق دياسپوراسىن قولداۋعا باعىتتالعان ارنايى باعدارلاماسىنا ەنگىزىلىپتى. ال باعدارلامانى قور وكىلدەرى 2020 جىلدىڭ كوكتەمىندە مەملەكەت باسشىلىعىنا تانىستىرماق ەكەن. دەگەنمەن وسىناۋ باستامانىڭ قيىر جايلاپ, شەت قونعان قازاق بالاسى ءۇشىن ۇلكەن مەدەت ەكەنىن جاسىرۋعا بولماس, ءسىرا ءارى شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىن قولداۋعا باعىتتالعان ارنايى باعدارلامانىڭ ازىرلەنىپ جاتۋى قازاقستان بيلىگىنىڭ قانداستار ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارا باستاعانىنىڭ كورىنىسى بولسا كەرەك. تەك وسى تۇستا «قايتادان نازار اۋداردى» دەپ تۇزەتىپ قويعىمىز كەلەتىنى دە جاسىرىن ەمەس. ويتكەنى ونىڭ دا وزىندىك سىرى بار.
جالپى, قازاقستاننىڭ شەتەلدەردەگى قازاق دياسپوراسىن قولداۋ ساياساتى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا باستالدى. العاش رەت رەسمي تۇردە شەتەلدەردەگى باۋىرلارعا قولداۋ بىلدىرۋگە باعىتتالعان باعدارلاما 1996 جىلى قابىلداندى. سول جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ №3308 جارلىعىمەن «قازاقستاننىڭ شەتەلدەردەگى وتانداستاردى قولداۋىنىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن» بەكىتتى. 2005 جىلدىڭ 21 قاراشاسىندا پرەزيدەنتتىڭ №1673 جارلىعىمەن «شەتەلدە تۇراتىن وتانداستاردى قولداۋدىڭ 2005-2007 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتiك باعدارلاماسى» بەكىتىلىپ, ونىڭ كۇشى 2009 جىلدىڭ 18 ماۋسىمىندا جويىلعان بولاتىن. سودان سوڭ شەتەلدەردەگى قازاق دياسپوراسىن قولداۋعا باعىتتالعان ارنايى باعدارلاما ازىرلەنگەن ەمەس. تەك 2018 جىلدىڭ مامىر ايىندا ۇكىمەتتىڭ №280 قاۋلىسىمەن ەلىمىزدە «شەتەلدەگى ەتنيكالىق قازاقتاردى قولداۋ جونىندەگى 2018-2022 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارى» بەكىتىلگەن. ال ءبىز ءسوز باسىندا اتاپ وتكەن «وتانداستار» قورى 2018 جىلى قۇرىلدى. قىسقاسى, قالاي بولعاندا دا قازاق دياسپوراسىن رەسمي تۇردە قولداۋ ماسەلەسىندە ءبىراز ءۇزىلىس بولدى. ءبىزدىڭ «قايتادان» دەۋىمىزدىڭ سىرى وسى.
بىراق وسى ۇزىلىستەن سوڭ شەتەلدەردەگى دياسپورالارىمىزدى قولداۋعا باعىتتالعان ەل ساياساتىنىڭ سيپاتى ستراتەگيالىق تا, تاكتيكالىق تۇرعىدان دا كۇرت وزگەرگەن ءتارىزدى. ويتكەنى 2018 جىلى دياسپورالاردى قولداۋدىڭ ءىس-شاراسى بەكىتىلسە, كەلەر جىلى ارنايى باعدارلاما قابىلداناتىن بولادى ءارى جاڭا باعدارلامادا دياسپورالارىمىزدى رۋحاني-مادەني عانا ەمەس, ەكونوميكالىق تۇرعىدا دا قولداۋعا ايرىقشا نازار اۋدارىلاتىن سىڭايلى.
ياعني, ەلىمىز شەتەلدەردەگى قازاق دياسپوراسىن وتاندىق تاۋارلاردى سىرتقى نارىققا شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن پلاتفورما رەتىندە دە قاراستىرۋعا ءازىر ءتارىزدى. سونىمەن قاتار دياسپورالاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن ديپلوماتيالىق تەتىكتەردى مەيلىنشە كەڭىنەن پايدالانۋدى كوزدەپ وتىر-اۋ دەگەن وي تۇيەمىز. ەتنوستىق كوشى-قونعا قاتىستى كوزقاراس تا, دياسپورا وكىلدەرىن اتاجۇرتقا تارتۋدىڭ تاسىلدەرى دە وزگەرىپ كەلە جاتقانىن بايقاعانبىز. ماسەلەن, سوڭعى جىلدارى قازاقستان دياسپورا وكىلدەرىن اتاجۇرتقا قونىس اۋدارۋعا اشىقتان-اشىق شاقىرماعانىمەن, شەتەل قازاقتارىنىڭ اتاجۇرتقا مولىنان كەلۋىنە ىقپال ەتەتىن ەڭ ءتيىمدى تاسىلگە جۇگىنە باستادى. سوڭعى ەكى جىلدا وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا شەتەلدەگى قازاق بالالارىن مولىنان تارتۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر. ارينە مۇنىڭ ءبارى ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس دياسپورا وكىلدەرىنە بەرىلەتىن ءبىلىم گرانتىنىڭ كولەمىن 4 پايىزعا دەيىن ءوسىرۋدىڭ ناتيجەسى ەكەنى انىق. الايدا جاستاردىڭ جوعارى ءبىلىم الۋىنا كەڭ مۇمكىندىك قاراستىرۋ ەتنوستىق كوشى-قوننىڭ سيپاتىن وزگەرتۋگە باعىتتالعان قادام ەكەنىن مويىندايمىز. اتامەكەنگە ورالعان جاس ازاماتتىڭ باسىم كوپشىلىگى وسىندا قالادى دا, ءۇيلى-باراندى بولادى, ءوسىپ-ونەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, شەتەل قازاعىنىڭ ء«تولىن» الىپ قالۋ ساياساتىنا جۇگىندىك. بىزدىڭشە دۇرىسى دا وسى بولسا كەرەك.
ال جاڭادان شىعاتىن «قازاق كۋالىگى» كوشى-قونى ۇدەرىسىنە دە, دياسپورالارىمىزدىڭ اتاجۇرتپەن بايلانىسىنا دا ايرىقشا ىقپال ەتۋى مۇمكىن. ەڭ الدىمەن, ەلگە كەلگەن سوڭ قازاق ەكەنىن دالەلدەۋگە ءماجبۇر بولاتىن باۋىرلارىمىزعا بۇل كۋالىك وراسان زور پايدا تيگىزگەلى تۇر. ەكىنشىدەن, كۋالىك بەرىلگەن سوڭ ونىڭ مازمۇنى جايلى دياسپورا ورنالاسقان ەلدەردىڭ ءتيىستى قۇرىلىمدارىنا ديپلوماتيالىق كانالدار ارقىلى قۇلاققاعىس جاسالىپ, بۇل ازاماتتاردى دا ىزدەيتىن ەل بار ەكەنىن ءبىلدىرىپ قوياتىن بولارمىز دەپ ءۇمىت ەتەمىز. بۇل ءوز كەزەگىندە «كۇلشەلى بالانىڭ» كەيپىندەگى قازاقستانمەن قارىم-قاتىناستى بۇزباۋ ءۇشىن دياسپورالارىمىز ورنالاسقان مەملەكەتتەردىڭ بيلىگىن باۋىرلارىمىزعا قاتىستى ۇستانىمدارىندا «جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسۋگە» ءماجبۇر ەتۋى عاجاپ ەمەس. ۇشىنشىدەن, كۋالىك قازاقستاننىڭ دا ءوزى مۇمكىندىگىنشە شەتەلدەردەگى قازاق دياسپوراسىن قولداۋعا اشىق كوشكەنىن بايقاتادى. سونداي-اق «قازاق الەمىن» قالىپتاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن قادام بولسا كەرەك.
ارينە ءبىز ەشبىر ەلدىڭ ىشكى ىسىنە قول سۇقپايمىز, قازاق بولسا دا دياسپورا وكىلدەرى شەتەل ازاماتى. دەگەنمەن دياسپورالاردى اتاجۇرتتىڭ مۇددەسىنە پايدالانۋ جاھاندا باياعىدان بار ءتاسىل. ءححى عاسىردا ونىڭ سيپاتى تىپتەن وزگەردى. ءارى ءورشىپ تە كەلە جاتقان ءتارىزدى. ماسەلەن, تەرىسكەيدەگى كورشىنىڭ «ورىس الەمى» بار. تۇرىك باۋىرلار ەۋروپاداعى قانداستارىن ساياسي مۇددە ءۇشىن دە پايدالانىپ قالۋدان تارتىنبايدى. ارميان, ەۆرەي ءلوببيى ءتىپتى دەرجاۆالاردىڭ سىرتقى ساياساتىنا دا اسەر ەتىپ جاتاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. گەرمانيانىڭ الماندار ءۇشىن بارىن بەرۋگە دايار ەكەنى دە بايقالىپ قالادى. قىتاي ەلىنىڭ جاھانداعى سhinatown-دارمەن وتە تىعىز بايلانىسى بار ەكەنىن ەستيمىز. ءتىپتى كورشى وتىرعان وزبەك اعايىننىڭ دا ءوز كىندىگىنەن وربىگەن الپاۋىت بيزنەسمەندەرىن ۇلت مۇددەسىنە قىزمەت ەتكىزە بىلگەنىن كوردىك. ماسكەۋدى مەكەن قىلعان ميللياردەر الىشەر ۋسمانوۆتىڭ قىشلاقتاردى كوركەيتۋ ءۇشىن 50 ملن دوللاردى تاشكەنتكە جونەلتكەنىن ەستىگەنبىز. بۇل مىسالداردىڭ ءبارى ەتنوستىق تەگىن ۇمىتتىرماۋدىڭ ۇتىمدى تۇستارىن كورسەتەدى. ءبىز دە بۇل ۇردىستەن قالىس قالعىمىز كەلمەيدى. «قازاق كۋالىگى» دە وسىنداي قىزمەت اتقارسا دەيمىز. كۇندەردىڭ كۇنىندە شەتەلدەگى دياسپورالارىمىزدان دا ميللياردەرلەر شىعىپ, اتاجۇرتىنىڭ كوركەيۋى ءۇشىن قارجى قۇيىپ جاتا ما, كىم ءبىلسىن؟!