تالانتتار تالىمگەرى

بۇگىنگى اڭگىمەمىز جاستاردى كۇي ونە­رىنە باۋلىپ جۇرگەن ۇلاعاتتى ۇستاز, كۇيشى-كومپوزيتور قادىر دوسىمجانوۆ تۋرالى بولماق. العاشقى شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى – كۇيشى راقىمعالي نۇرعاليەۆ پاۆلودار وبلىسى, باياناۋىل وڭىرىندە مۋزىكا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى بولىپ كوپ جىل قىزمەت اتقاردى. ريزابەك قۇسمانوۆ ەسىم­دى شاكىرتى زايسان قالاسىنداعى قازاق حا­لىق اسپاپتار وركەسترىن رەسپۋبليكالىق دەڭ­گەيگە دەيىن كوتەردى. ءامىرجان ماكەنوۆ ەسىم­دى شاكىرتى كوكشەتاۋ قالاسىندا ءبىر­جان سال اتىنداعى مۋزىكا كوللەدجىندە ابىرويلى ەڭبەك ەتۋدە. كونسەرۆاتوريا تۇلەگى اسقار داناباەۆ العاشىندا سەمەي قالاسى اباي اتىنداعى مادەني-اعارتۋ ۋچيليششەسىندە ەڭبەك جولىن باستاسا, «مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى» سايلاۋعازى احمەتوۆ – م.تولەباەۆ اتىنداعى مۋزىكا ۋچيليششەسىنىڭ باسشىسى. «كوڭىل تولقىنى», «اق جاۋىن» كۇيلەرىنىڭ اۆتورى, بەلگىلى كۇيشى سەكەن تۇرىسبەكوۆ تە وسى كىسىدەن ءتالىم العان.

قادىر اعانىڭ دومبىراشىلىق-كۇيشى­لىك مەكتەبىنىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتال­ساق, جازعان نوتالارى – مارجانداي اسەم تىزىل­گەن ءبىر كوركەم ورنەك دەرسىز. ءوزى دە شا­كىرت­­تەرىنەن ەڭ اۋەلى ايقىندىق پەن دال­دىكتى تالاپ ەتەدى. «كۇي نوتاسى – سۋرەت ونەرىمەن تەڭ, وعان وتە مۇقيات ءارى جاۋاپ­­كەرشىلىكپەن قاراعان ابزال», – دەيدى كۇي­شىنىڭ ءوزى.

قادىر اعانىڭ ساباق وتۋدەگى ءادىس-ءتاسىلى وتە اسەرلى. وقۋشىسىنان ءبىرىنشى, «نەگە وسى ماماندىقتى تاڭدادىڭ؟» ەكىنشى, «كەلەشەكتە كىم بولاسىڭ؟» دەپ سۇرايدى. مۋزىكا مامانى كۇنى-ءتۇنى ەڭبەكتەنۋدى قاجەت ەتەتىن قيىن دا كۇردەلى, قۇرمەتتى ماماندىق ەكەنىن تۇسىندىرەدى. مۋزىكا ماماندىعى دەگەنىمىز – ادامنىڭ جان-دۇنيەسىن قوزعايتىن, ەرەكشە سەزىمگە قۇرىلعان كاسىپ دەپ جىگەرلەندىرەدى.

ۇستازدىڭ ساباق بەرۋ ەرەكشەلىگى: شى­عار­مانى ورىنداعاندا شارىقتاۋ شەگىنە دەيىن جەتكىزۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءادىس-ءتاسىلى – دي­ناميكالىق بەلگىلەردى ساق­تاي بىلۋگە نازار اۋدارتادى, ءىس-ارەكەت ۇس­تىندە پايدالانىلاتىن ءتيىستى امالداردى دەر كە­زىن­دە مەڭگەرۋدى, تۋىندىنى ەگ­جەي-تەگ­جەيلى تۇسىندىرە ءبىلۋدى تالاپ ەتەدى. اعا­نىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە قاسيەتى: وقۋ­شىسىنا دومبىرا اسپابىن ۇيرەتۋمەن شەك­­­تەلمەيدى, ادامنىڭ ومىردە اۋەلى ادام بولىپ قالۋىنا, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسۋىنە ءمان بەرەدى. ونەرگە, كاسىپ­­كە ادال بولۋدى الدىڭعى ورىنعا قويادى. 

ۇستاز دومبىراشىلاردىڭ رەپەرتۋا­رىن ۇدايى بايىتىپ وتىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. «سوتسياليستىك قازاقستان» گازە­تىندە 1978 جىلى 21 ناۋرىزدا جا­رىق كور­گەن «كۇمبىر كۇيدىڭ قۇدىرەتى» ات­تى ما­قالاسىندا قازاقتىڭ ۇلتتىق اسپا­بى –دومبىراعا ايرىقشا كوڭىل ءبو­لىپ, رەپەرتۋار ماسەلەسى تۋرالى سى­ني كوزقاراسىن كوپ­شىلىكپەن ءبولىستى. بۇل ماقالاعا وراي مامانداردىڭ وي-پىكىرلەرى جاريالانىپ, ناتيجەسىندە قازاقستاندا نوتا وقۋلىعىن باسىپ شىعاراتىن تۇڭعىش كاسىبي «ونەر» باسپاسى اشىلدى. ەسەلى ەڭبەگىنىڭ ارقا­سىندا رەسپۋبليكالىق «ونەر» باسپاسىنان «دومبىراعا ارنالعان حرەستوماتيا» ات­تى ەكى جيناعى جارىق كورىپ, ستۋدەنتتەر ءۇشىن وتە قۇندى وقۋ قۇرالىنا اينالدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كۇيشى قازاق حالىق اسپاپتارىندا ويناۋعا كەلە بەرمەيتىن كۇردەلى تۋىندىلاردى دومبىراعا لايىقتاپ, قايتا وڭدەپ, بولاشاق پەداگوگتار مەن جاس ورىنداۋشىلاردىڭ رەپەر­تۋارىن بايىتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. مىسالى, كاسىبي كومپوزيتور ءماۋ­لىت راحىمباەۆتىڭ فورتەپيانو اسپابىنا ارنالعان «سكەرتسو» شىعارماسىن قادىر اعا دومبىراعا لايىقتاپ قايتا وڭدەپ, نوتاعا ءتۇسىردى. بۇل تۋىندى بۇگىندە كوپ­شىلىكتىڭ تاڭداۋلى شىعارمالارىنىڭ ءبىرى سانالادى. اسقار داناباەۆ ەكەۋمىز مۋزى­كالىق ۋچيليششەنى بىتىرگەننەن كەيىن قۇر­مانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتورياعا وقۋعا باردىق. سوندا قادىر اعامىز دوم­­بىراعا لايىقتاپ وڭدەگەن, فورماسى قىزىق, جانرى ويناقى «سكەرتسو»-نى ورىن­­دادىق. ەمتيحان قابىلداپ وتىرعان ۇستاز­دار تاڭدانىپ, دومبىراعا جاڭاشا ستيل­مەن جازىلعان, بۇرىن-سوڭدى ەستىل­مەگەن اۋەنگە قىزىعا ەلىتتى.

ون جىلدان اسا كاسىپكەرلىكپەن اي­نا­­لىسىپ, قالامىزداعى مادەني ءىس-شارا­لارعا قارجىلاي دەمەۋشىلىك جاساعانى ءوز الدىنا ءبىر بولەك اڭگىمە. بۇ­گىندە قالالىق تىلدەردى دامىتۋ جانە ما­دەنيەت باسقارماسى جانىنان قۇرىلعان ار­داگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن ات­قارىپ ءجۇر. مۇنداي ۇيىم ازىرگە قا­زاقستاننىڭ ەشبىر وڭىرىندە جوق. بۇل قۇرمەت كەز كەلگەن ادامعا بۇيىرا بەر­مەيتىنى ءمالىم. ويتكەنى قادىر اعا ءبىر باس­تاعان ءىسىن اياعىنا دەيىن جەتكىزگەنشە تىنىم تاپپايتىن ەڭبەكقور ءارى ءپرينتسيپشىل ادام. بىردە ۇستازعا: «اعا, ومىردە بىرەۋدەن قورىق­قان, بۇققان كەزىڭىز بولدى ما؟» دەپ سۇراق قويعانىمىزدا: «مەن ەشكىمنەن قو­رىق­پايمىن. تەك تالانتسىزداردىڭ تا­لانتتىعا اقىل ايتقانىنان قورقامىن», دەگەنى. ايتا بەرسەك, ول كىسىنىڭ بۇل سەكىلدى ەل اۋزىندا جۇرگەن قاناتتى قاعيدالارى وتە كوپ. سونداي-اق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ مۇشە­لەرى دە تەگىن جاندار ەمەس, كىل سەن تۇر, مەن اتايىندار. كەزىندە قالالىق مادە­نيەت باسقارماسىندا جۇمىس ىستەگەن كوم­­پو­زيتورلار, جازۋشىلار, اقىندار – ءبارى وسىندا.

ۇستازىمىزدىڭ شىعارماشىلىعىنا كەلسەك, ءان-كۇيلەرىنە قوسا قازاق حالىق اس­پاپتارى وركەسترىنە ارناپ جازعان ءىرى كولەمدەگى پوەمالارى بار. «وتان تا­ڭى», «جانپيدا», «قاناتتى قازاقستان», «مە­رە­­كەلىك كىرىسپە», قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىل­دىق مەرەيتويى قۇرمەتىنە جازعان «پوەماسى», 20 شاقتى كۇيلەرى, ەكى دوم­بىراعا ارنالعان (رەسپۋبليكامىزدا دوم­بىراعا ارنايى جازىلعان تۇڭعىش «جانر» دۋەت) «سايران» اتتى پەساسى, 50-گە تارتا اندەرى مەن سول سياقتى فلەيتا, گو­بوي, كلارنەت, ترۋبا, فاگوت, كسيلافون, سكريپ­كا اسپاپتارىنا ارنالعان شىعار­مالارى بارشىلىق. بۇگىندە قادىر اعا­مىز­دىڭ 18 شىعارماسى جازىلعان ءۇنتاسپا قازاق راديوسىنىڭ «التىن قورىندا» ساقتاۋلى, ەفيردەن ءجيى بەرىلىپ تۇرادى. سونىمەن قوسا قازاق حالىق اسپاپتارىنا ارنالعان ءبىر تومدىق جيناعى 2013 جىلى «اتامۇرا», «سارىارقا» باسپاسىنان, ال ەكىنشى جيناعى 2017 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءىس باسقارماسىنىڭ» رمك باسپا-پولي­گرافيالىق ورتالىعىنان جارىق كوردى. قاجىرلى دا جەمىستى ەڭبەكتەرى مەملەكەت تاراپىنان ەسكەرىلىپ, قازاقستاننىڭ «ما­دەنيەت قايراتكەرى», «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاقتارىن يەلەندى.

«ادام ومىرگە قىزىعۋشىلىعى مەن شات­تىعىن جوعالتقاندا عانا قارتايادى» دەگەن ءسوز بار ەكەن. ءبىر عاجابى, قادىر اعا­نى ەشكىم سەكسەنگە تاياپ قالعان كىسى دەپ ايتپايدى. باياعى ءبىز وقىپ جۇرگەن كەز­دەگىدەي, سول قالپى. تىڭ. شيراق. شا­شى­نا دەيىن قاپ-قارا. سوعان بايلانىستى بىر­­دە اعادان: «جاسىڭىز نەشەدە؟» – دەپ سۇرادىم.

– مارقۇم انام: «1941 جىلى قار ەرىپ جات­قاندا تۋعانسىڭ. سوعان قاراعاندا ناۋ­­رىز ايى بولۋى كەرەك», – دەپ وتىراتىن», – دەدى.

– شاشىڭىزدى اق شالماۋىنىڭ سىرى نەدە؟ – دەگەن سۇراعىما:

– اتام قازاق: «جىگىتتىڭ جاقسى بولما­عى – ناعاشىدان...» دەگەن جوق پا؟ مەن دە نا­عاشى جۇرتىما تارتقان بولۋىم كەرەك. شەشەم وتە ءوڭدى كىسى ەدى, ءوزى ءانشى, ءوزى اقىن بولاتىن ءارى ەمشىلىك, كورىپكەلدىك قا­­سيە­تى بار ەدى. انام 80-گە تاقاپ ومىردەن وزدى. دۇنيەدە كورمەگەن قيىندىعى جوق, نەبىر ازاپتى اۋىر جىلداردىڭ كۇي­زەلىسىن باستان كەشكەن تاعدىردىڭ ءبىرى. سوعان قاراماستان شاشىنا اق كىرمەگەن. نەتكەن سۇلۋ بولمىس! اسىل انامنىڭ رۋ­حىنا ارناپ «ساعىنىشىم سارقىلماس سەن عاناسىڭ» دەگەن ءان ء(سوزى جەرگىلىكتى اقىن قايرات سابىربايدىكى) جازدىم. پەر­زەنتتىك پارىزىمدى وسىمەن وتەي الار ما ەكەم! شەشەمنىڭ اكەسى مۇقاعازى مە­نىڭ كوز الدىمدا 75 جاسىندا ومىردەن وز­عان. ول كەزدە مەن بالامىن. شاكى-بي – ناعاشى شەشەمنىڭ ارعى اتالارى. شا­كى-بي ناعاشىم قۇنانباي قاجىمەن قا­تار ءومىر سۇرگەن. ناعىز كورىپكەلدىڭ ءوزى بول­عان ەكەن. قۇنانباي قاجى شاكى-ءبيدىڭ كورىپ­كەلدىگىن, سوزگە شەشەندىگىن باعالاپ, الدىن كەسىپ وتپەگەن كورىنەدى. ول تۋرالى قازاقستانعا بەلگىلى تاريحشى, ۇستاز قار­پىق ەگىزباەۆ (قارپىقتىڭ بالاسى, مۇحتاربەك كارىموۆ بۇگىندە سەمەيدەگى شاكا­رىم اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى) جازىپ كەتكەن, – دەدى.

سەرىك مالاەۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى

سەمەي