«وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ تۇڭعىش اكىمى مارس ۇركىمباەۆتا تازا تەكتىلىك تە, ادال-ادىلدىك تە, پيعىل-پەيىل تۇزۋلىگى دە, ءبىلىم-بىلىك جان-جاقتىلىعى مەن تەرەڭدىگى دە بارشىلىق ەدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز تۇڭعىش اكىمىڭىزدى تاعايىنداردا: ء«سىز سسسر-دا تۇڭعىش رەت شارۋاشىلىق ەسەپكە كوشكەن جوعارى وقۋ ورنىن قۇردىڭىز. قازاقستان بويىنشا العاش رەت قارجىلىق-ونەركاسىپتىك توپتى ومىرگە اكەلدىڭىز. اكىمدىك جۇيە – جاڭا جۇيە. ۇلكەن عالىمدى ۇلكەن ۇمىتپەن, جاڭا تىرلىكتى جاڭاشا ورەدى دەگەن سەنىممەن اكىم ەتىپ تاعايىنداي وتىرىپ, وڭتۇستىكتە باتىل باستاماشى بولادى دەپ كۇتەمىن. كورەيىكشى كۇشىڭىزدى», – دەپتى ءازىل-شىنىن ارالاستىرا ك ۇلىپ.
جالپى, ۇركىمباەۆتىڭ اسا العىر دا ىزدەنىمپاز, جاڭاشىل ەكونوميست عالىم ەكەنىن ەلى الدەقاشان مويىنداعان. ەلى تۇگىلىم, شەت جۇرتتار دا جاپ-جاقسى بىلگەن. ماسكەۋ مەرەي تۇتقان. نەبىر-نەبىر وقۋلىقتارى, وزىق ادىستەمەلەرى, نارىققا نەگىزدەلگەن عىلىمي-تەوريالىق جانە عىلىمي-تاجىريبەلىك تۋىندىلارى قالىڭ-قالىڭ كىتاپ بولىپ باسىلعان. جاڭاشىل عالىم, وزىق ويلى رەكتور, ۇيىمداستىرۋشىلىق دارىنى دارا تۇلعا رەتىندە تانىلعان. ول جاقتارى, ياكي عۇلاما عالىمدىعى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىلىكتى-ءبىلىمپاز باسشىسى رەتىندەگى قارىمى مەن قاسيەتتەرى تۋرالى ايتساق, ماقالامىز ءجۇدا شىلي ۇزاڭقىراپ كەتەر. دەگەنمەن, ۇعا اكادەميگى ورازالى بالابەكوۆتى از عانا تىڭدايىقشى:
– مارس ۇركىمباەۆ اكىم بوپ كەلدى. تاڭعالدىق. نەگە اكىم بولدى دەپ. بىراق بىرەر اي وتپەي-اق باسقاشا تاڭعالىسقا تۇستىك. بۇكىل قازاقستاننىڭ عالىمدارىن جينادى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ وڭتۇستىك فيليالىن اشامىن دەدى. ءنوۆوسىبىردىڭ اكادەميالىق قالاشىعىنداي بولماسا دا, وڭتۇستىككە, شىمكەنتكە لايىقتى اكادەميا قالاشىعىن سالامىن دەدى. ءبىزدىڭ ولكەدە قانشاما ءال-فارابيلەر, ءال-تۇركىستانيلەر, ءال-سايراميلەر وتكەن. اكادەميا قالاشىعى, زاماناۋي عىلىمي ورتالىق مىندەتتى تۇردە بولۋى كەرەك دەدى. بىراق ءبىزدىڭ اكادەميامىز حالىقتىق اكادەميا بولادى. قاراپايىم حالىقتىڭ ىشىندە نەبىر اكادەميكتەر ءجۇر دەدى. سولارعا جاعداي جاسايمىز دەدى. وندىرىسكە, ونەركاسىپكە, اۋىل شارۋاشىلىعىنا عىلىمي جاڭالىقتار, رىنوكتىق قاتىناستار كەشىكپەي, ۋاقىتتان قالماي ەندىرىلۋى كەرەك دەدى. ءىرى-ءىرى وزەندەردىڭ ءبارى كورشىلەس رەسپۋبليكالاردان باستالادى. كەلەشەكتە قيىندىقتار كوبەيەدى. سوندىقتان تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن جاپپاي قولدانۋعا كوشۋىمىز كەرەك دەدى. بىرىنشىدەن, وڭىرلىك ەكونوميكالىق ينستيتۋت, ەكىنشىدەن, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ينستيتۋتىن اشامىز. بۇل ەكى ينستيتۋت اكادەميالىق قالاشىقتىڭ, ۇعا فيليالىنىڭ ارقاۋ-ارناسىنا اينالادى دەدى. دالەلدەرى: «وڭىرلەر نەعۇرلىم’ كۇشتى بولسا, ورتالىق تا سوعۇرلىم كۇشتى بولادى» دەگەن قاعيدام بار دەدى ۇركىمباەۆ. تاڭعالدىق. تۇسىنبەدىك. سەنبەدىك. بىراق مارس فازىل ۇلى كوپ كەشىكپەي-اق اكادەميا قالاشىعى قۇرىلىسىن باستادى. ءبىر جارىم جىلدا سول قالاشىقتىڭ جارتىسى ءبىتىپ قالعان ەدى. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ اكىمدىگى كوپكە بارمادى. ەڭ بولماعاندا, تاعى ءبىر جارىم جىل تۇرا تۇرعاندا, سول اكادەميا قالاشىعى ءبىتىپ قالاتۇعىن ەدى. مىنە, ەندى وڭىرلىك دامۋ مينيسترلىگى قۇرىلىپ جاتىر. وڭىرلىك عىلىمي ورتالىقتار قاجەت دەۋشىلەر شىقتى. ال تامشىلاتىپ سۋارۋدى ۇركىمباەۆ باستاپ, كەيىننەن مازاق ەتىپ لاقتىرىپ تاستاعاندار تابىلىپ ەدى, بىرەر جىلدان بەرى مويىنداپ, ماقتاپ, ماقتانىپ ءجۇرمىز...
مىنەكيىڭىز, اكادەميك بالابەكوۆ وسىلاي دەيدى.
– ايتپاقشى, ءبىر نارسەنى ۇمىتىپپىز عوي. جازاسىڭ با, جازبايسىڭ با, ءوزىڭ ءبىل. ۇركىمباەۆ اۋەجايداعىلارمەن دە بىرگە جۇمىس جاساعان. ول كادىمگى ۆەرتولەتتىڭ, قازىرگى تىلدە تىكۇشاقتىڭ دا زاماناۋي, جاڭا جوباسىن ازىرلەپ ۇسىنعان. مارس فازىل ۇلىنىڭ جوباسىنا ءوز ەلى, ءوز جەرى كوڭىل بولمەگەن. جاڭا جوبانى ءنوۆوسىبىردىڭ اكادەميا قالاشىعى الىپ كەتكەن, – دەيدى كەۋدەسىن كۇرسىن كەرنەگەن, بالا مىنەزدى بالابەكوۆىڭىز جانارلارى جاساۋراپ. – تاعى دا ءبىر جاعدايدى جازىپ قويشى. مارس ۇركىمباەۆ – «سسسر-ءدىڭ ەڭ ۇزدىك رەكتورى» اتاعىن العان ادام.
اكىمدىك باسقارۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەننەن كەيىن وڭىرلەردى باسقارماققا بىرىڭعاي پارتيالىق-كەڭەستىك لاۋازىمداردىڭ يەلەرىن جىبەرۋگە بولمايتىن ەدى. ارينە, ولار باسىمىراق پايدالانىلدى. باسقالاي مۇمكىندىك تە جوق-تى. ال, جاڭاشىل, رىنوكشىل, ەرتەڭشىل, ەلگەزەك تە سەرگەك ۇركىمباەۆتايىن تۇلعانىڭ تاڭدالۋىن بىرەۋ ءتۇسىندى, ەكەۋ تۇسىنبەدى. وبلىستىڭ تۇڭعىش اكىمى ءوزىنىڭ الدىنا قويىلعان ماقساتتى دا, تاۋەلسىزدىك تۋىنداتقان مىندەتتەردى دە, ۋاقىت ۇسىنىپ وتىرعان تالاپتاردى دا, نارىقتىق كەزەڭنىڭ كۇردەلى, كۇرمەۋلى تۇيىندەرىن تەزىرەك شەشۋ كەرەكتىگىن دە تەرەڭ تۇسىنەتىن. الايدا, ونى تۇسىنۋگە ۇمتىلۋشىلار تىم ازتۇعىن.
ءبىر كەزدە ءبىز بىلاي دەپ جازدىق: «...تۇڭعىش اكىمىڭىز ىرعالىپ-جىرعالۋدى, ىرىڭ-جىرىڭدى, ەنجارلىق-ەرىنشەكتىكتى, كۇنشىلدىك-كەكشىلدىكتى, ىشمەرەزدىك - ىشتارلىقتى, كەرىتارتپا - كەسىرلىكتى, تايپاشىل تايپالماشىلدىقتى, رۋشىلدىق-بۇرۋشىلدىقتى – وسىنداي-وسىنداي وپىقتى-وپىنىستى وداعايلىقتاردىڭ ءبارىن رىنوك زاڭدارىنىڭ, رىنوكتىق ەكونوميكانىڭ, رىنوكتىق قارىم-قاتىناستىڭ وزدەرى-اق رەتتەيدى, تاۋەلسىزدىك تالاپتارىنىڭ وزدەرى-اق تاربيەلەپ, تارتىپكە تۇسىرەدى دەپ قالتقىسىز سەندى. يماندىلىققا يلاندى. وزگەلەر دە ءوزى سەكىلدى ابزالدىقتى ارماندايدى دەپ ويلادى. وڭتۇستىك جۇرتىنىڭ ەڭبەكسۇيگىشتىگىنە, ەلگەزەكتىگىنە, ۇمتىلىس-قۇلشىنىسىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتتى. ءسويتىپ سەرگەك سەرپىلىستەرگە, سەرپىندى سەكىرىستەرگە نەگىزدەلگەن جاڭاشا جولدار, باستاما-باعدارلار ۇسىندى. بىراق, تۇسىنبەستىككە تاپ كەلدى».
وسىنداي شاقتاردا عالىم اكىمىڭىزگە وبلىستىق ءماسليحات پەن ونىڭ توراعاسى تاراپىنان دا كەيدە اشىقتان-اشىق, كەيدە استىرتىن كەدەرگىلەر كوبەيە ءتۇستى. ول كەزدە وڭتۇستىكتە عانا ەمەس, بارلىق وڭىرلەردە دەرلىك سولاي ەدى-اۋ. وبلىستىق ءماسليحاتتار جانە ولاردىڭ توراعالارى وبلىس اكىمى مەن اكىمدىككە قيسىندى-قيسىنسىز, ءجوندى-ءجونسىز تيىسەدى. بيلىكتى بولىسە الماۋدىڭ سالقىنى عوي, باياعى. ءوبلماسليحات توراعاسى راشيد تۇرار ۇلى ىبىراەۆ اسا العىر, بەدەلى بيىك باسشىتۇعىن. بەس-التى تۇراقتى كوميسسياسىنىڭ باسىندا دا ىلعي ىعاي-سىعايمىز دەيتىندەي دۇرلەر وتىراتىن. اينالىساتىن جۇمىستارى شامالى, الايدا ايلىق جالاقىلارى ايتارلىقتاي. ويحوي, وبلاكىمدىك پەن ءوبلماسليحات اراسىنداعى ايقاس-شايقاستارىڭىز ءبىزدىڭ وڭىردە وتكىرلەۋ ورىستەگەن. كەيىننەن عوي, اتقارۋشى بيلىك پەن وكىلەتتى بيلىك اراسىنداعى جاعداياتتار جايباعىستالدى. ءماسليحات توراعالارى توقسان سايىن سايلاناتىنعا اينالدى. تۇراقتى كوميسسيالار توراعالارى قوعامدىق نەگىزدە قىزمەت ىستەيتىنگە كوشىرىلدى. مۇنىڭ ءبارى اسا ورىندى ەدى. ال العاشقى اكىمگە وتە-موتە اۋىر تيگەنى راس. تۇسىنىكتىرەك بولماعى ءۇشىن تاپتىشتەپ وتىرىپپىز.
1992 جىلعى كۇزگە قاراي وبلىستار اكىمدەرى اپپاراتتارىندا ىشكى ساياسات بولىمدەرى اشىلا باستاعان. مارس فازىل ۇلى شاقىردى. تانىمايمىز. الدىنا كىرمەپپىز. «شاقىرعاننان قالما, شاقىرماعانعا بارما» دەيدى قازاق. باردىق. «ىشكى ساياسات ءبولىمىن اشامىز. ماعان ءتورت عالىمدى ۇسىندى, بەسىنشىسى – ءسىز. جازۋشىمەن جۇمىس ىستەۋ ماعان قىزىعىراق كورىندى», – دەدى ۇركىمباەۆ. «ويعا كەلمەگەن نارسە, ويلانايىق», – دەدىك-اۋ. «ەرتەڭ وسى ۋاقىتتان قالدىرماي ايتىڭىز», – دەدى. وسىلايشا ىشكى ساياسات بولىمىنە قىزمەتكە الىنعانبىز.
عالىم اكىمىڭىز سەكەمسىز سەنىم يەسىتۇعىن. جۇمىلدىرماق بولدى. جۇرتىن. وڭتۇستىگىن. ەكونوميكالىق, رىنوكتىق ءبىلىم-بىلىكتى ءبىر دەممەن كوتەرمەككە, كادرلاردىڭ كۇللىسىن سولاي ىرىكتەپ, سول ماقساتقا ماشىقتاندىرماققا تەر توكتى. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىزدەنىمپازدىقتى الدىڭعى قاتارعا شىعاردى. سولاي ەتپەككە شاقىردى. باسشىلاردىڭ بارشاسىن. ءتىپتى تامشىلاتىپ سۋارۋدى يگەرمەككە يزرايلمەن كەلىسىپ, مامانداردى اپاردى. ءوزى باستاپ. مىسقىل-مىرسىلدارعا ءمان بەرمەي, ءمانىستى ادىستەردى اكەلىپ, قولدانىسقا ەندىردى. قاي-قاي سالانىڭ باسىنا دا تاپتاۋرىندىقتان قاشىقتاۋ, نىساي-نيەتى اشىقتاۋ ادامداردى تاعايىنداۋعا تىرىستى.
بىزدە سول كەزدەگى, ىشكى ساياسات بولىمىندە جۇرگەندەگى ءبىرتالاي بلوكنوتتار, قويىن داپتەرلەر, قىزمەت كىتاپشالارى مەن جۇمىس داپتەرلەرى ساقتالىپتى. اكىم وتكىزگەن لەزدەمەلەر (پلانەركا), وزگە دە جينالىستار, كىمدەردىڭ نە ايتقانى قازىر دە قىزىق كورىنەدى. مىنەكيىڭىز, كەزەكتى لەزدەمەدە ۇركىمباەۆ سويلەپتى. شابىتتانا, قۋانا باستاپتى. ول كىسى بالاشا قۋانا الاتىن. «ۇركىمباەۆ ۇيلەسىمى» دەپ جازىپپىز. ول كىسى ءبۇي دەپتى: «يزرايلگە تاڭ- عالدىق. ولاردان ۇيرەنەتىن نارسە وتە كوپ. ءبىر فەرماسىندا مۇنتازداي تازا سيىرلار ىشكە كىرۋ ءۇشىن ءتارتىپتى تۇردە كەزەكتە تۇر ءتىزىلىپ. ءبىر زاۋىتىندا بولدىق. ۇلكەن زاۋىت. التى-اق ادام ىستەپ جاتىر. ءبىر اۋىسىمدا. ءبارى – جيىرما ادام. قايران قالدىق. ءبىز يزرايلمەن كەلىسىم جاسادىق. وتە ءتيىمدى, كەلەشەكتى كوزدەگەن كەلىسىم. كەلەسى 1993 جىلى 20 مىڭ گەكتاردا, 1994 جىلى 30 مىڭ گەكتاردا سولاردىڭ تەحنولوگياسىن ەندىرەمىز. زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى, ەستىپ وىرسىز با؟ ولار بىزگە 162 ميلليون دوللار نەسيە بەرەتىن بولدى. بىرلەسكەن كاسىپورىندار سالۋعا. تاماشا ەمەس پە؟! تامشىلاتىپ سۋارۋ قۇبىرلارىن شىعاراتىن زاۋىت, وسىمدىك قورعاۋ جونىندەگى حيميالىق قۇرالدار زاۋىتىن, ەت-ءسۇت وڭدەيتىن شاعىن زاۋىتتار سالامىز. ولاردىڭ دەلەگاتسياسى, قۇداي قالاسا, ءۇشىنشى جەلتوقساندا بىزگە كەلەدى...».
توقسان ءۇشىنشى جىلىڭىزدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى سول, ەلباسىنىڭ ۇسىنىسىمەن تولە ءبيدى, قازىبەك ءبيدى جانە ايتەكە ءبيدى ەسكە الۋ مەرەكەسى وتكىزىلگەن. ورداباسى بيىگىندە. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى جىلدارىنداعى اسا ايشىقتى, ەڭ ۇلكەن, ۇلىق توي ەدى بۇل. ورداباسى تاۋىنداعى ۇلى جيىندى ۇيىمداستىرۋ, ارينە, ورتالىقتان باسقارىلدى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگى, مينيسترلەر كابينەتى تاراپىنان قاداعالاندى. بىراق, نەگىزگى جۇمىستى, ءىرى-ءىرى شارالاردان باستاپ, ۇلى جيىننىڭ ۇساق-تۇيەگىنە دەيىنگى قىرۋار تىرلىكتەردى اتقارۋدا وبلىس اكىمى مارس ۇركىمباەۆ, ونىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ, اكىمنىڭ ورىنباسارى, ورداباسىداعى ءۇش ءبيدىڭ كۇندەرىن وتكىزۋ جونىندەگى وبلىستىق شتابتىڭ باستىعى ءمۇسىرالى وتەباەۆ, سونداي-اق وبلىس اكىمى اپپاراتىنىڭ قارجى-شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ باستىعى جەڭىسبەك ماۋلەنقۇلوۆ سياقتى ازاماتتار ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن. مەرەكە وتەردەن ونشاقتى كۇن عانا بۇرىن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى بوپ تاعايىندالعان قۋانىش ايتاحانوۆ تا قىزۋ ىسكە كىرىسىپ كەتكەن.
1993 جىلعى 15 مامىرداعى وبلىس اكىمى وتكىزگەن تاڭەرتەڭگىلىك لەزدەمەدە مارس ۇركىمباەۆ قاتتى اشۋلانىپتى. جۇمىس داپتەرىمىزدەگى جازبانى قاراپ وتىرمىز. جالپى, ۇركىمباەۆىڭىز سيرەك قاتقىلداناتىن. ال اشۋ شاقىرسا, قاراۋىتىپ, قينالىپ, جۋىق ارادا باسىلا الماي, كەيىننەن سونداي قىلىعىنا قىسىلىپ, كەشىرىم سۇرايتىن. ادالدىعى مەن اڭعالدىعى قوسا ۇيلەسىمدى ەدى. مىنەكيىڭىز, مامىر ايىنىڭ ون بەسى. ساعات وننان ون ءمينوت وتكەندە ۇركىمباەۆ: «اپپارات جۇمىسى ناشارلاپ كەتتى. ينيتسياتيۆا جوق. كادرلار قۇرامىن وبلىس بويىنشا تالداۋدى تاپسىرعانىما قانشا ۋاقىت ءوتتى؟ ناتيجەنى كورمەدىم. ءوزىم «فيزيچەسكي نە ۋسپەۆايۋ». اركىم ءار جاققا تارتاتىن سياقتى سەزىنەمىن. تاپسىرمالار ورىندالمايتىن بوپ بارادى. قۇجاتتاردىڭ, شەشىمدەردىڭ جوبالارى ساۋاتسىز دايىندالادى. پرەزيدەنت جارلىقتارى مەن ۇكىمەت قاۋلىلارىنىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋ مەن تالداۋ تومەندەدى. بولىمدەر ويلانسىن. كەيبىر كادرلاردان ارىلۋىمىز كەرەك. جالپى قۇرىلىمدى, شتاتتىق ءتارتىپتى قايتا قاراۋ – جوعارى جاقتىڭ تالابى. وسىنى پايدالانىپ, جۇمىس ىستەمەيتىندەردەن قۇتىلامىز. قالاداعى جاعداي تۇراقتى دەي المايمىن. ەرتەڭ ساعات ونعا بارلىق اكىمدەردى شاقىرىڭىزدار. مامىردىڭ 24-ىنە يدەولوگيالىق كەڭەس ازىرلەڭىزدەر!» – دەپ قاباعىن ءتۇيىپتى.
سول جىلعى 17 مامىردا ورداباسى تاۋىندا وتەتىن مەرەكە تۋرالى ماسەلە تالقىلانعان. وبلىستىق شتاب باستىعى ءمۇسىرالى وتەباەۆ حابارلاما جاساعان. باسقارمالاردىڭ, بولىمدەردىڭ باسشىلارى, ونىڭ ىشىندە عابيت سادىرباەۆ, تاعى باسقالار قوسىمشا حابارلامالار ايتىپتى. قانشا كيىز ءۇي, قانشا شاتىر قاي جەرگە, قالاي تىگىلەدى؟ قايسىسىنا كىمدەر ورنالاسادى؟ سوڭعى ازىرلىكتەر قاشان جاسالىپ بىتەدى؟ كىم نەگە جاۋاپ بەرەدى؟ مەرەكەلىك ءماتىن, ستسەناري ساپاسى قانداي؟ داۋىس كۇشەيتكىش قايدا تۇرادى؟ ءماتىندى كىم وقيدى؟ باتا بەرەتىن اقساقال قانداي؟
مىنەكيىڭىز, وسىنداي-وسىندايدىڭ بارشاسى پىسىقتالعان. ۇركىمباەۆ ءۇشىن ۇلكەن تىرلىكتە ۇساق-تۇيەك بولمايتىن. ءبارى دە ۇيلەسىم تابۋى ءتيىس-ءتىن.
قىزمەت داپتەرىمىزگە, بلوكنوتتارعا بارلاۋ جۇرگىزسەك, ورداباسىدا 1993 جىلعى 28-29 مامىر كۇندەرى وتكەن, ءجۇز ەلۋ مىڭنان اسا ادام قاتىسقان تەڭدەسسىز تويعا دەيىنگى ءبىر ايدىڭ كولەمىندە وبلىس باسشىسى ۇركىمباەۆ لەزدەمەلەر مەن باسقا دا باسقوسۋلاردا ۇنەمى قاتقىلداۋ, قاتالداۋ مىنەز كورسەتىڭكىرەگەن سياقتى. ولاي بولۋى تۇسىنىكتى ەدى. ورداباسىداعىداي ۇلى جيىن قازاقستاندا وعان دەيىن دە, ودان كەيىن دە وتكىزىلمەگەندەي سەزىلەدى بىزگە.
ۇركىمباەۆ ۇيلەسىمى دەگەندە تالاي-تالاي نارسەلەر ويعا ورالادى. كەيىن, ونداعان جىلدار وتكەندە عانا «ۇركىمباەۆ ۇيلەسىمى» ۇعىمىن جۇرت جاپپاي ۇعىنا باستاعانى بەلگىلى. تۇڭعىش اكىم جۇزەلەمەك بولعان جاڭالىقتار, ىرگەلى ىستەر ىزگىتۇعىن. كەلەشەكتى كوزدەيتىن. كوكجيەكتى مەڭزەيتىن. البەتتە, العاشقى اكىم بولعان سوڭ, ونىڭ قاتەلىكتەرى مەن كەمشىلىكتەرى دە از ەمەس-ءتى.
ول كىسى وسى وڭتۇستىگىڭىز ءۇشىن ءجۇدا شىلي شىنشىلداۋ, شىلي ءجۇدا ادالداۋ, اقجۇرەكتەۋ بولعان سياقتى. تىم-تىم مادەنيەتتى, تىم-تىم سەنگىش سەكىلدى ەدى. نارەكەڭە (نارىق, رىنوك), ونىڭ زاڭدىلىقتارىنا سەنىپ, حالىقتىڭ قالىڭ ورتاسىنا كوپ بارمادى. بۇعان ونىڭ قازاق تىلىنە شورقاقتىعى ءھام سەبەپ بولدى. عالىم اكىم كوپتەگەن, كۇتپەگەن جاڭالىقتاردى الدەقايدا ەرتەرەك اكەپ قويدى-اۋ, استە. وڭتۇستىگىڭىزگە. ونىڭ ۇستىنە ول كىسى كەيىنىرەكتەگى كەيبىرەۋلەرشە باسشى كادرلاردىڭ باسقا قاسيەتتەرىن بىلاي قويىپ, تەك قانا «ناۋاداي قۇياتىنداردى» عانا, «وزىنە ولەردەي بەرىلگەندەردى» عانا وسىرۋمەن وجەڭدەنە اينالىسپادى. مۇنىسىن قاتەلىك-كەمشىلىكتەرى دەيسىز بە, قالتقىسىز قاسيەتى دەيسىز بە, رياسىز رۋح ساردارلىعى دەيسىز بە؟ قالاي باعالاۋ ءوز ەركىڭىزدە. اركىمنىڭ ورە-ورىسىنە ورايلاس, قالجا-قارىمىنا قارايلاس نارسە عوي.
قازاقشاسى ناشارلىعىنان قاتتى قىسىلاتىن. دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ قۇرىلتايى. تۇركىستان شاھارى. تەمىرجول الاڭى حالىققا لىق تولى. الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن تۇركىستانعا جەتكەن جۇزدەگەن قانداستارىمىز: «قارا شاڭىراعىمىزدىڭ يەلەرى ساعىنىپ كەلگەنىمىزدە نە ءسوز ايتار ەكەن؟» – دەپ تەرەڭ تەبىرەنۋلى. وبلىس باسشىسى: «باۋىرلار!» – دەپ باستاعاندا, الاڭداعى الاش جۇرتى تەڭىزدەي تولقىدى. ودان ءارى ۇركىمباەۆ ءماتىندى جوندەپ وقي المادى. ەڭ وڭاي, ەڭ جەڭىل ءسوز تىركەستەرىنەن قۇراپ, ەكى-ءۇش كۇن ازىرلەنگەندەي ەدى. ورىسشا ەكپىن ءبارىن ءبۇلدىردى. شەتەلدەردەن كەلگەن قازاقتار ءبىرتۇرلى بوپ قالدى. ءبىر قۋانعانىمىز سول, جايساڭ مىنەزدى, اقكوڭىل, اقجۇرەك ۇركىمباەۆ ۇيلەسىمى تاعى دا جول تاۋىپ كەتتى. ءتۇس اۋا وبلىس اكىمى كيىز ۇيلەردىڭ ءبارىن ءتۇپ-تۇگەل ارالاپ, مەيماندارمەن مەيىرلەنە, ءتوس تۇيىستىرە, قۇشاقتاسا قاۋىشىپ, قىسقا-قىسقا, جايشىلىقتا جاپ-جاقسى, جايدارمان قازاقشاسىمەن قاۋقىلداسىپ, كوڭىلدەرىن ازىلمەن اۋلاپ, كىربىڭدەرىن شايىپ, شايداي اشىپ شىققان. قانداستار قۋناپ سالا بەردى.
تۇڭعىش اكىم باستاعان بىرقانشا ىزگى ىستەر بايانىن ەندى-ەندى تابۋدا. ۇركىمباەۆ ۇيلەسىمى دەيتۇعىن ۇعىم ۇمىتىلماق ەمەس.
مارحابات بايعۇت