سالقار ساحارادا جاپادان-جالعىز تۇرىپ, سويقان سوعىستاردان, زوبالاڭ زامانداردان كۇن كۇيدىرگەن, اي سۋىتقان كىرپىشىنىڭ مۇرتى سىنباي بۇگىنگى كۇنگە امان-ەسەن جەتكەن جوشى حان مازارىنىڭ ايداي الەمگە ايگىلى بولار كۇنى تۋعان سياقتى. بيىل ۇلت ۇياسى ۇلىتاۋدا بولعانىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جوشى حان ەسىمىن جوعارى دەڭگەيدە ۇلىقتاۋ شارۋاسىنا جەدەلدەتە كىرىسۋ كەرەكتىگىن شەگەلەپ ايتتى. ء«بىز, – دەدى پرەزيدەنت, – التىن وردانىڭ نەگىزىن قالاعان جوشى حاننىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋدى مىندەتتى تۇردە قولعا الۋىمىز كەرەك. ونىڭ تاريحي تۇلعاسىنا الەمنىڭ نازارىن اۋدارىپ, كەسەنەسىن مادەني تۋريزم نىسانىنا اينالدىرۋ – وتە ماڭىزدى مىندەت».
بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جىلدىڭ 24 تامىزىندا « ۇلىتاۋ-2019» حالىقارالىق تۋريستىك فورۋمىندا سويلەگەن سوزىندە ايتقان بولاتىن. « ۇلىتاۋ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ەتنوگرافيالىق ءتۋريزمنىڭ ورتالىعىنا اينالۋى ءتيىس, – دەگەن بۇعان قوسا ەل پرەزيدەنتى. – بۇل جۇمىستاردى التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ قارساڭىندا باستاۋ كەرەك».
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى حالىق وسى قاسيەتتى جەردە سايلانعان حانداردى اق كيىزگە كوتەرگەندىكتەن, ءبىز ءۇشىن ۇلىتاۋدىڭ قازاق جەرىنىڭ ورتالىعى بولىپ سانالاتىنىنا ايرىقشا ماڭىز بەردى. « ۇلىتاۋ» ۇلتتىق قورىق-مۋزەيى حالىق يگىلىگىنە اينالدى. ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا قازاق حاندارىنىڭ اللەياسى اشىلدى. سوندىقتان قازىر ءبىز شەتەلدىكتەردى حالقىمىزدىڭ باعا جەتپەس باي مۇراسىمەن تانىستىرۋعا كومەكتەسەتىن جاڭا جولدار ويلاپ تابۋىمىز كەرەك», دەگەن بولاتىن سول ساپارىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ.
ۇلىتاۋدا ۇلىلارىمىزدى ۇلىقتاۋ جانە وسى وڭىردە ءتۋريزمدى دامىتۋ بويىنشا ىرگەلى ىستەرگە قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى ايتقان جوعارىداعى پىكىرى مىقتى سەرپىن بەردى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. بۇل كۇندە ۇلىتاۋ مەن جوشى حان كەسەنەسى ەلدىڭ اۋزىندا, اكىمدەردىڭ نازارىندا. بۇدان بولەك, بۇل وڭىردە 600-دەن استام تاريحي ەسكەرتكىشتىڭ بار.
سونىمەن پرەزيدەنت تاپسىرماسىنان كەيىن ۇكىمەتتە, قالا بەردى قاراعاندى وبلىسىندا قانداي قوزعالىستار بولىپ جاتىر ەكەن, ەندى سوعان از-ماز توقتالالىق. الدىمەن ۇكىمەتتەن باستايىق. پرەمەر-مينيستر اسقار مامين جوشى حاندى ۇلىقتاۋ ىسىندەگى جۇمىستىڭ بىرنەشە باعىت بويىنشا جۇرگىزىلەتىنىن ايتادى. مىسالى, ول نۇر-سۇلتان قالالىق ونوماستيكالىق كوميسسياسىنىڭ وتىرىسىندا ەلوردا كوشەلەرىنىڭ بىرىنە جوشى حاننىڭ ەسىمىن بەرۋ جانە وعان ەسكەرتكىش ورناتۋ ماسەلەسىنىڭ قارالاتىنىن جەتكىزدى. سونداي-اق مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىندە جوشى حان مەن الاشا حان كەسەنەلەرىنىڭ اۋماعىن اباتتاندىرۋ جۇمىستارىنىڭ جوباسى ازىرلەنىپ جاتقانىن دا اتاپ ءوتتى.
جالپى, الداعى كۇندەردىڭ جوسپارىندا جوشى حان كەسەنەسىنە جاقىن ورنالاسقان «جوشى ورداسى» دەپ اتالاتىن قالاشىقتى زەرتتەپ, ۇلىتاۋ ءوڭىرىنىڭ ارحەولوگيالىق كارتاسىن ازىرلەۋ دە بار. بۇدان بولەك, ۇلىتاۋ ءوڭىرىنىڭ تۋريستىك الەۋەتىن دامىتۋ ءۇشىن الداعى جىلى «التىن وردا» ەكسپەديتسياسىن ۇيىمداستىرۋ, ۇلىتاۋ وڭىرىندە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار الاشا حان, جوشى حان تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەرىنىڭ اۋماعىندا ۆيزيت-ورتالىق پەن ەتنواۋىل قۇرۋ سياقتى يگى شارۋالار دا قولعا الىنباقشى.
«تۋريستىك باعدارلار مەن سوقپاقتار ازىرلەنىپ, كەمپينگتىك تۇراقتار, تۋريستەرگە باراتىن جەرلەردە سانيتارلىق-گيگيەنالىق توراپتار ورناتىلادى. ءباسپاسوز تۋرلارى اياسىندا جوشى حاننىڭ كەسەنەسىن شەتەل جۋرناليستەرى باراتىن نىساندار قاتارىنا ەنگىزۋ كوزدەلگەن. بارلىق ءىس-شارالاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شەتەلدىك باق-تا, «The Astana Times» گازەتىندە اعىلشىن تىلىندە, قازاقستاننىڭ شەتەلدەردەگى مەكەمەلەرىنىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارىندا جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ رەسمي پورتالدارىندا جاريالانىمدار شىعادى», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
* * *
«تاس تۇسكەن جەرىنە اۋىر» دەمەكشى, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق-ساياسي ءمانى زور بۇل شارۋا بويىنشا قاراعاندى وبلىسىنا زور مىندەتتەر جۇكتەلگەن. قازىردىڭ وزىندە جەرگىلىكتى اكىمدىك كەلەسى جىلى وبلىس ورتالىعى مەن ۇلىتاۋ اۋدانىندا جوشى حانعا ەسكەرتكىش ورناتۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن ءمالىم ەتتى.
بۇگىندە ۇلىتاۋدا جالپى قۇنى 546 ملن تەڭگە بولاتىن تۋريستىك ۆيزيت-ورتالىق پەن جاڭا مۇراجايدىڭ قۇرىلىسى قىزۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. جالپى, بۇل قۇرىلىس بيىلعى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا باستالعان بولاتىن. قازىر نىساننىڭ سىرتقى جۇمىستارى اياقتالدى دەپ ايتۋعا بولادى. ەندىگى قالعان جۇمىستار – ءۇي-جايلاردىڭ ءىشىن ارلەۋ مەن عيماراتتىڭ قاسبەتىن اباتتاندىرۋ. ايتا كەتۋ كەرەك, تۋريستىك ۆيزيت-ورتالىقتىڭ قۇرامىنا اقپاراتتىق بلوك, ەكسپوزيتسيالىق زال, قالپىنا كەلتىرۋ شەبەرحاناسى, كىتاپحانا, سونداي-اق جۇك ساقتاۋ كامەرالارى, 30 ورىندىق جاتاقحانا جانە اسحانا كىرەدى.
« ۇلىتاۋ» ۇلتتىق تاريحي-مادەني جانە تابيعي قورىق-مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى لەيلا باقىتوۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇل شارۋالار ءتۋريزمدى دامىتۋ بويىنشا جاسالىپ جاتقان ۇلكەن جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنە عانا تيەسىلى ەكەن. ۇلىتاۋدا پايدا بولاتىن كەلەسى نىسان ەتنواۋىل كورىنەدى.
ايتا كەتەتىن قۋانىشتى ءبىر جايت, ۇلىتاۋعا كەلەتىن تۋريستەر سانى بۇگىنگى كۇندە ەكى ەسەگە ارتىپتى. مۇراجاي-قورىق قىزمەتكەرلەرى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2017 جىلى قورىق-مۋزەيگە 11 مىڭ ساياحاتشى كەلسە, سوڭعى ەكى جىلدا ولاردىڭ سانى 24 مىڭ ادامعا جەتىپ جىعىلعان.
– وكىنىشكە قاراي, – دەيدى « ۇلىتاۋ» ۇلتتىق تاريحي-مادەني جانە تابيعي مۇراجاي-قورىعى ساۋلەت ءبولىمىنىڭ باستىعى بايان شايعوزوۆا, – قولدى بايلايتىن پروبلەمالار دا جوق ەمەس. ناقتى ايتساق, جولداردىڭ جاعدايى ناشار, قوعامدىق تاماقتانۋ ورتالىقتارى مەن قىزمەت كورسەتۋدىڭ ساپاسى دا تومەن.
ءيا, ۇلىتاۋعا تۋريست دەگەن اعايىن اعىلىپ كەلۋى ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە جولداردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ كەرەك. شىن مانىسىندە, قازىرگى جولدار سىن كوتەرمەيدى. ەكىنشىدەن, قولعا الاتىن شارۋا – جەرگىلىكتى حالىقتى ساياحاتشىلارعا جايىلىپ جاستىق, ءيىلىپ توسەك بولاتىنداي قىزمەت كورسەتۋ مادەنيەتىنە باۋلۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن, ارينە, تۋريستەر ات شالدىراتىن قوناقۇيلەر مەن قوعامدىق تاماقتاندىرۋ نىساندارىن كوپتەپ سالعان ءجون. ءارى بۇل جەرلەر الىستان ات ارىتىپ جەتكەن قوناقتار ءۇشىن از كۇن بولسا دا اسا جايلى مەكەن بولۋى ءتيىس.
جول دەمەكشى, وتكەن جىلى الاشا حان, جوشى حان جانە دومباۋىل كەسەنەلەرىنە اپاراتىن 35 شاقىرىم جول جوندەۋدەن ءوتتى. ال كەلەسى جىلى «حان ورداسى» جانە «التىن شوقى» تاريحي ورىندارىنا اپاراتىن 20 شاقىرىم اۆتوجول جوندەلەدى دەپ جوسپارلانعان. قالاي بولعاندا دا بۇل جولداردىڭ ساپاسىنا قاتتى كوڭىل بولىنسە دەيسىڭ. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز, جوندەۋدەن ءوتتى دەگەن وسى جولدارمەن تاياۋدا عانا ءجۇرىپ وتكەنىمىزدە ارزان اسفالتتىڭ, ءجۇردىم-باردىم جاسالعان دۇنيەنىڭ قانداي بولاتىنىنا كوز جەتكىزىپ قايتقانبىز...
قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى جەڭىس قاسىمبەك التىن وردا كەزەڭى تۋرالى ناقتى تاريحي فاكتىلەر الۋ ءۇشىن قاراعاندى وبلىسىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقانىن ايتادى. سونداي-اق ول قاراعاندى مەن جەزقازعان اراسىنداعى تاس جولدىڭ, ودان ءارى ۇلىتاۋعا, جوشى حان مەن الاشا حان مازارلارىنا اپاراتىن جولداردى جوندەپ, قالىپتا ۇستاۋعا قوسىمشا قاراجات قاراستىرىلعانىن دا ءمالىم ەتتى. تاياۋدا وبلىستىق قوعامدىق كەڭەس الدىندا ەسەپ بەرگەنىندە ءوڭىر باسشىسى ۇلىتاۋداعى حان ورداسى, الاشا حان, جوشى حان جانە دومباۋىل كەسەنەلەرى سياقتى تاريحي ءھام قاسيەتتى جەرلەرگە دەگەن تۋريستەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىنداعى كەشەندى جۇمىستارعا بيۋدجەتتەن 4 ملرد تەڭگە قارجى بولىنەتىنىن دە ءمالىم ەتتى.
بۇدان بولەك, سارىارقانىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى كوركەم فيلم ءتۇسىرىلىپ, عىلىمي-تانىمدىق جيناق شىعارۋ جوسپاردا بار. ۇلىتاۋدا تۋريستەردىڭ جايلىلىعى ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. «2030 جىلعا قاراي بۇل وڭىرگە كەلەتىن تۋريستەر اعىنى 100 مىڭ ادامعا دەيىن جەتۋى كەرەك», دەپ سەنىممەن ايتادى جەڭىس قاسىمبەك.
ال ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ اكىمى بەرىك ابدىعالي ۇلى ۇلىق ۇلىس – التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن تويلاۋ ءبىرىنشى كەزەكتە عىلىمي جوبا ەكەندىگىن ايتادى. «قازاقستاندا, ونىڭ ىشىندە قاراعاندى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا بولعان كوپتەگەن تاريحي وقيعا كەيبىر سەبەپتەرگە بايلانىستى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق زەرتتەلمەگەن. سوندىقتان مەملەكەت وسى ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارۋدا. التىن وردا تاريحىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق قازاقستانعا كوپتەگەن ءتۋريستى تارتۋعا كومەكتەسەدى. مۇنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ءوز ىقپالىن تيگىزەدى», دەيدى ول.
* * *
تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ولار شىڭعىس حاننىڭ قول استىنداعى ۇلىستارىن بورتەدەن تۋعان ءتورت ۇلىنا ءبولىپ بەرگەنىن ايتادى. اتاپ ايتقاندا, ءبىر بالاسى موڭعوليانى باسقارسا, ەكەۋى يران مەن ازەربايجاندا بيلىك قۇرعان. ال جوشى حان قازاق دالاسىندا وردا تىككەن ەكەن.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاندىق عالىمدار بۇل كەسەنەنىڭ جوشىعا تيەسىلى ەكەنىن ەش كۇمانسىز ايتادى. ءتىپتى, قانداي دا ءبىر كۇمان تۋىنداپ جاتقان كۇننىڭ وزىندە نارتاۋەكەل ارەكەتتەرگە بارۋعا دا بولاتىنىن ايتادى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بۇركىت اياعان.
«قازىر پوپۋلياتسيالىق گەنەتيكا سالاسى دامىپ جاتىر. بىزدە ونىمەن جاقسىلىق ءسابيتوۆ دەگەن عالىم, ورازاق سماعۇلوۆ دەگەن اكادەميك اينالىسىپ ءجۇر. ءتىپتى, مىسىرداعى پەرعاۋىنداردىڭ سۇيەگىن انىقتاپ جاتقاندا, جوشى حان بەرىرەكتە ءومىر سۇرگەن ادام. قازاقستاندا تورە تۇقىمدارى جەتكىلىكتى, ابىلايدىڭ ۇرپاقتارى, شوتا امان ءۋاليحانوۆتار بار. گەنەتيكالىق ساراپتاما جاساپ, كەسەنەدەگى سۇيەكتىڭ كىمدىكى ەكەنىن انىقتاۋعا بولادى. تاريحشى عالىمداردى كوپتەگەن جاڭالىق كۇتىپ تۇر دەپ ويلايمىن», دەيدى عالىم.
ال تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالىنىڭ «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانعان « ۇلىق ۇلىستىڭ اتاسى» اتتى ماقالاسىندا جاساعان باتىل تۇجىرىم كەسەنەگە قاتىستى كوزقاراستىڭ اياسىن ءتىپتى دە كەڭەيتە تۇسەدى.
« ۇلى قاعان مەن جوشىنىڭ ۇرپاقتارى تۇرماق, كەشەگى قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان تۇعىرلى تۇلعالاردان كوزگە تۇسەرلىك, جادىنى جاڭعىرتارلىق ەستەلىك بەلگى تىم از قالعان جوق پا؟ ەندەشە, سارىارقانىڭ سايىن دالاسىنىڭ تورىندە سان عاسىردان بەرى كونەنىڭ كوزىنە, التىن اڭىزدىڭ سوزىنە اينالعان بۇل ارۋاقتى ەسكەرتكىشتىڭ قاستەرلى قازاق دالاسىنىڭ التىن وردانىڭ ميراسقورى ەكەنىن ايگىلەپ تۇرعانى انىق!», دەيدى ول.
ۇلت ۇياسى ۇلىتاۋدا بولعانىندا قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءوزى شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشىنىڭ مازارى قازاق جەرىندە تۇرعانىنان كوپ جۇرتتىڭ بەيحابار ەكەنىنە قىنجىلىس ءبىلدىرىپ, «اتا-بابا اماناتىنا ادال بولۋ – بىزگە سىن», دەگەن جوق پا؟! التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرى سانالاتىن مەملەكەتتىڭ باسشىسى وسىلاي دەپ وتىرسا, وندا مۇنى وشكەنىمىز جانىپ, ولگەنىمىز ءتىرىلدى, ۇلى دالا توسىندەگى ۇمىت قالعان جادىگەردى جالپاق الەمگە جاريا قىلاتىن كۇن تۋدى دەپ قابىلداعان ءجون شىعار.
ياعني, ءسوزىمىزدى تۇيىندەر بولساق, الاشا حان, جوشى حان مازارلارىنداي باعا جەتپەس مۇراسى بار ۇلىتاۋ جەرىنىڭ الىستان اتتىڭ تەرىن اياماي كەلەتىن ادامزات بالاسى ءۇشىن وركەنيەت رۋحانياتىمەن قاۋىشۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن ۇلىق مەكەنگە اينالسا دەگەن ۇلى ارمان بار.
قاراعاندى وبلىسى