ابدىعاپار ءامىر

 

ءبىز تۇرعان جەر – وزەننىڭ سۋى تەرەڭ­دەۋ قىستالاڭ تۇسىنا ورناتىلعان كوپىر. ەندەشە, ءوزىمىز ىزدەپ كەلگەن اۋىل دا الىس بولمادى. باياعى سول ارا-اراسى شاشىراڭقى ۇيلەر, ۇيلەر بولعاندا ءبىرى­نىڭ قابىرعاسى عانا قالعان, ءبىرىنىڭ ەسىك-تەرەزەسى ۇڭىرەيىپ قورقىنىش شاقىراتىن ەسكى جۇرت. قازىر جازعى دەمالىس ۋاقىتى, اكىمنىڭ ورنىندا جوق ەكەنىن بىلسەك تە, كەڭسەنىڭ الدىندا ءيىرىلىپ تۇرمىز. بەتپاقتىڭ قيىر شەتىندەگى الىس اۋىلعا ەكى بىردەي كادەلى كولىك كەلە بەرمەيدى, ەندەشە, ءبىزدى دە ىزدەيتىن ادام تابىلار...

ويلاپ تا ۇلگەرمەدىم, جانىمىزعا اسىعىپ-ۇسىگىپ ىزدەۋشىمىز دە كەلىپ جەتتى. تىم ارىق, ورتا بويلى اقسارى بالاڭ جىگىت. اتى – اسحات. وسىنداعى مەكتەپتە تاريح­تان ساباق بەرەدى. ءبىزدىڭ مۇندا نەگە كەلگەنىمىزدى دە بىلەدى, بىلەدى ەمەس-اۋ, شا­مالايدى. شىنىندا دا بوتەن وبلىستىڭ ءنومىرىن جاپسىرىپ العان ماشينالار مۇن­دا كورتوعايداعى حان كەسەنەسىن كو­رۋگە­ كەلمەگەندە, قۇدالىققا كەلەدى دەي­مىسىڭ.

الدىمىزداعى نۋ قالىڭ توعايعا جاقىن­داي بەرە:

– قاي جەرگە كەلدىك... – دەپ سۇرايمىن.

– كولتوعاي اتالادى...

– كورتوعاي ەمەس پە؟

– كوكتەمدە وسى ارا كولگە اينالىپ كەتەدى...

كولتوعاي بولسا بولار, مىنا قالىڭ اعاش­تىڭ ارا-اراسىندا ويدىم-ويدىم سۋ جاتىر.

اناداي جەردە دوڭكيىپ تۇرعان اقشاڭ­قان مازارعا جاقىنداي بەردىك. ءوزىم سۋرەتتەن كورگەن كەمەنە-مازار. استا­نا­نىڭ جانىنداعى نياز ءبيدىڭ اق كەسەنە­سىنەن اۋسا-شى.

الدىمەن كەسەنەگە ەمەس, قورشاۋىنىڭ قىزىل كىرپىشى ءمۇجىلىپ تاۋسىلۋعا اينال­عان تورتقۇلاق تامعا كەلدىك. توپىراعى وڭىپ كەتكەن ەكى تومپەشىك جاتىر. ساعانا ەمەس, تومپەشىك. ەكەۋ... «جاعىپاردىكى قايسىسى ەكەن؟» دەپ ويلايمىن. مىنا ءبى­رىنىڭ ورتاسى ويىلا باستاپتى – جاعىپاردىكى بولار...

كەسەنەگە باردىق. مازاردىڭ قابىر­عا­سىنداعى جازۋلارعا قارايمىن كەلىپ, قارايمىن. «1870-1919 جىل» دەگەن جازۋ بادىرايىپ تۇر.

كەسەنە ءىشىن تاماشالاپ, ء(يا, تاماشا­لاپ) شىققان سوڭ مايىتتەر جاتقان جەر­گە قايتىپ ورالدىق. كۇن جەپ, جەل ءمۇجىپ تاستاعان ءتورتبۇرىشتى قىزىل­ گرانيتكە اعايىندى ەكەۋدىڭ اتى ويى­لىپ جازىلعان. جاعىپار – ابدىعاپار­دىڭ ءىنىسى, اعاسىنىڭ قاسىندا جاتىر. بالكىم, اعاسى ءىنىسىنىڭ جانىندا جاتقان شىعار؟.. جيىرما جاستان ەندى اسقاندا, مايدان دالاسىندا شەيىت بولعان بوزداق باۋىرىمدى ايايمىن. جاعىپار ولگەندە, ابدىعاپار ءامىر ۇستىنە ەشكىمدى كىرگىزبەي, جەر باۋىرلاپ جاتىپ العان دەسەدى.

...ەڭ العاش مەكتەپ پارتاسىنا وتىر­عان­نان ىبىراي اتا جازاتىن, باي بالاسى اسان مەن كەدەي بالاسى ۇسەننىڭ باستان كەشكەندەرىن وقىپ وسكەن بىزدەر ءۇشىن جوعارعى كلاسقا بارعان كەزىمىزدە بايلار مەن كەدەيلەر اراسىنداعى تاپتىق كۇرەستىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىنۋ ونشالىق قيىن بولماعان.

«جامان باي» مەن «جاقسى باي» دەگەن ۇعىم­دى ساناعا سالىپ, سارالاي باستا­عانىمىز – ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا جۇرگەن كەزىمىزدە عوي. رىمعالي اعا سەكىلدى «توبەسى تەسىك» اعالارىمىز ءسوز اراسىنا سىنالاپ كىرگىزىپ جىبەرەتىن جاقسى باي­لار مەن اقىلدى حان, تورەلەردىڭ دە بول­عانىنا وسى كەزدە كوز جەتكىزە باس­تاعانداي ەدىك. تورعايداعى ابدىعاپار حان جايلى مالىمەتتەردىڭ قۇلاعىما العاش جەتكەن كەزى وسى. ال تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ, باسىلىم بەتتەرى باتىر-باعلاندارعا, باي-ماناپتارعا, «قارادان شىعىپ حان بولعاندارعا» تولىپ كەتتى. سولاردىڭ ءبىرى – اتى-ءجونى وزىمە جاقسى تانىس ابدىعاپار ەدى...

سوسىن... ول كەزدەرى قولدان-قولعا تيمەيتىن «جاس الاشتىڭ» بەتىنەن «تىڭ دەرەك» – قىزىق ماقالا كەزدەستىردىم. ماقالانىڭ اتى – «ابدىعاپار حان تور­عاي كوتەرىلىسىنىڭ كوسەمى بولعانىمەن, نەلىكتەن امانگەلدى يمانوۆتىڭ كولەڭ­كە­سىندە قالىپ قويدى؟» اتىنىڭ ءوزى ايقايلاپ تۇرعان ماقالانىڭ اۆتورى – جانبولات سارسەنباي.

...ابدىعاپار 1915 جىلى بىردە سالىق ماسەلەسىن رەتكە كەلتىرمەكشى بولىپ, ەكى بولىستىڭ ازاماتتارىن جيناپ, اشۋ­تاستى بويىنداعى اقبيدايىق دە­گەن جەردە ۇلكەن ءماجىلىس وتكىزەدى. بۇل جەرگە قالىڭ شارۋالار ەگىن سالاتىن. جينالىستا ابدىعاپاردىڭ ءىنىسى ابۋسادىق شىعىپ ءسوز سويلەپ, حالىققا سالىقتىڭ ماعىناسىن تۇسىندىرەدى دە: «بۇل اق پاتشانىڭ جىلما-جىل تۇندىك باسىنا تولەيتىن سالىعى, سوندىقتان ءبارىمىز جابىلىپ تولەيىك» دەگەن ۇسىنىس ايتادى. وسى ساتتە ابدىعاپار, «اۋىل ءۇشىن بۇل سالىقتى تۇگەلىمەن بايلار تولەسىن!» دەيدى. «بايلار ءۇشىن ول تۇك تە ەمەس, كەدەيلەر ءۇشىن اۋىر» دەپ, ابدىعاپار كەدەيلەردى تاقىرعا جازعىزدى. ال بايلار ء«اربىر ءجۇز قويدان ءبىر قوي تولەيتىن بول­سىن» دەگەن ۇسىنىس جاسادى. مىنە, وسىدان كەيىن اۋىلدىڭ تۇندىكتەرىنە كەلەتىن جالپى سالىق كەدەيلەرگە اۋىر سوقپاي-اق ورىندالاتىن بولدى. كوپ­شىلىكتىڭ داۋىسىنا سالىنعان ماسەلە كەدەيلەردىڭ پايداسىنا شەشىلگەنىمەن, بۇل كەزەڭ حالىق اراسىڭدا «باي-سالىق» دەپ اتالىپ كەتكەن بولاتىن...»

بۇدان ءارى, ءيا, بۇدان ءارى... كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن تاپقان ابدىعاپار بولىستىڭ بەدەل-دارەجەسى ءوسىپ, رەيتينگى كوتە­رىلىپ جاتقان كەزدە سارىتورعاي مەن قايداۋىل بولىستارىنىڭ جىگىت­تەرى دە امانگەلدى مەن ومەننىڭ اينالا­سىنا توپتاسىپ جاتقان ەدى. سودان سارى­تورعايدان كەلگەن مۇساباي قاجى­نىڭ بالاسى ومەننىڭ ىقپالىمەن ءۇش بولىستىڭ باسى قوسىلىپ, تورعاي ۋە­زى­نىڭ شىعىس بولىگىندە قولباسشى بولىپ, ەلگە اتى شىعىپ, اتالارى بۇرىن­نان حان اتالىپ جۇرگەن ابدىعاپار جان­بوسىن ۇلىن كوتەرىلىسشىلەردىڭ باس قول­باسشىسى ەتىپ سايلادى. بۇل ەل اعا­­لارىنىڭ شەشىمى بولدى. قازان ايى­نىڭ باسىندا ابدىعاپار ءىنىسى جاعى­پاردى جانىنا سەنىمدى بەكبولات دەيتىن جىگىتىن قوسىپ, تورعاي دۋانى جا­عى­نا ەلشىلىككە جىبەردى. ەلشىلىكتەن الىن­­عان مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ءار جەر­لەر­دە كازاق جاستارى توپ قۇرىپ, كوتەرى­لىسكە دايىندالىپ جاتقانى انىق­تال­دى. اسىرەسە قازان ايىنىڭ ورتا كە­زىندە قاراتورعاي بولىسىنا جينالعان ساربازداردىڭ جالپى سانى التى مىڭ­نان استى. ابدىعاپار ساربازداردى بو­لىس-بولىسقا ءبولىپ قولباسشىلارىن تاعايىن­دادى. بۇلاردىڭ ىشىندە امان­گەلدى, ومەن, قوسجان, ءۋالى سياقتى بۇ­رىننان حالىققا تانىمال جىگىتتەر بول­دى. ابدىعاپار دا سوڭىنان ەرگەن سار­بازدارىن سۋجارعانعا اكەلىپ قو­نىستاندىردى. وسى كەزدە رەسەيدەن ءالىبي دە كەلگەن ەكەن. ءبىر-ەكى كۇن وتكەن سوڭ قاراماعىندا ەكى مىڭداي ساربازى بار كاربوز حان دا كەلىپ قوسىلدى. سار­باز­دار قاراشانىڭ التىنشى جۇلدى­زىندا تاڭەرتەڭمەن تورعاي گارنيزونىن شاپپاق بولدى. ۋاقىت دەگەنىنە كەلگەندە ساربازدار قالاعا ءۇش توپقا ءبولىنىپ, شابۋىل جاسادى. بىراق ەش ناتيجە شىعارا المادى. پۋلەمەتتەن جاۋىپ تۇرعان وق ساربازداردى مۇلدە جاقىنداتپادى.

كوپ ۇزاماي تورعايدىڭ ون ءۇش بولىسى تۇگەل جينالىپ ابدىعاپاردى اق كيىزگە وتىرعىزىپ, حان سايلادى. حان ءوزىنىڭ ساردارىن, سارداربەگىن تاعايىندادى. كەڭەس قۇرىلدى. قىزىل ۇيلەر جۇمىس ىستەدى, بۇيرىقتار مەن حاتتاردى تاسىدى. ساربازدار مىڭ-مىڭعا ءبولىنىپ, قاتال ءتارتىپ ورنادى. حان قازىناسىنا قور جي­نالدى. نە كەرەك, ءبىر-ەكى ايدىڭ ىشىندە قا­زاقتار شيراتىلىپ حالىق مۇددەسىنە جۇمىس اتقارا باستادى...

ءبىر كەزدەرى بەتپاقدالا توسىندەگى جەر ءجانناتى ىسپەتتەس قاراتورعاي وزەنىنىڭ يىنىندەگى توعاي تال مەن قىزىل جىڭعىلعا مالىنعان كولتوعايعا قارايمىن كەلىپ, قارايمىن.

ءبىر كەزدەرى... مىنا جەردە... كولتوعاي­دىڭ جاعاسىندا التى قانات, سەگىز قانات كيىز ۇيلەر ءتىزىلىپ تۇرعان. كولتوعاي اۋى­لىنىڭ ءدال ورتاسىندا – حان سارايى اتان­عان ءزاۋلىم ەكى بولمەلى جاپسىرما كيىز ءۇيدىڭ الدىندا نايزا, قىلىش... جو-جوق, شولاق مىلتىق اسىنعان ەكى سارباز كىرپىك قاقپاي قازديىپ تۇرعان. حان سارايدىڭ تورىندە ترويتسكىنىڭ بازارىنان ارنايى الدىرعان, ارقالىعىن التىنمەن اپتاعان, اق كۇمىستەي جۇمساق پ ۇلىشپەن قاپتاعان بيىك كرەسلودا قارا مۇرتىن شيىرىپ, بات­پاققارا جاقتاعى قاندى قىرعىنعا ءوز قولىمەن اتتاندىرعان امانگەلدى ءىنى­سى مەن قورعاسىن كەنىشىندە وتىرعان اق­قىلشىق-اعىلشىنداردان قارۋ-جا­راق ساتىپ الۋعا كەلىسىم جاساۋ ءۇشىن جۇم­ساعان ءالىبي باۋىرىنان حابار كۇتىپ, تى­لەۋلى باتىر ۇرپاعى نياز حاننىڭ شوپ­شەگى ابدىعاپار ءامىر, جاپسارلاس تىگىل­گەن كيىز ءۇيدىڭ تۇكپىرگى بولمەسىندە استىنا تاشكەننىڭ بازارىنان كەلگەن بەس قابات باتسايى كورپەشەلەردى قاباتتاپ توسەپ, توبەدەي بولىپ سارى قارىن بايبى­شە تى­نىشبالا شەشەمىز وتىرعان... بوسا­عاداعى بايبىشەنىڭ قارنىنداي سارى سا­بانى كۇرپىلدەتە ءپىسىپ, اق جاۋلىعىنىڭ اس­تىنان جۇمساق قانا جىميىپ, جاڭا تۇس­­كەن جاس كەلىن ءجاميلا تۇرعان ك ۇلىم­دەپ... سوسىن... توعاي تالدىڭ كو­لەڭ­كەسىندە سەمىزدىكتەن جارىلعالى تۇر­عان تۋ بيەنىڭ قارنىن اقتارىپ تاستاپ, پى­شاقتارىن جالاڭداتقان جىگىتتەر مەن ءتۇتىنى اسپانعا بۋداقتاعان قازان-وشاق باسىندا اياقتارىن ۇشىنان باسىپ اق كيمەشەك كيگەن كەلىنشەكتەر جۇرگەن... ميدى شاققان ءتوس-بالعانىڭ اششى داۋىسى ەستىلمەس ءۇشىن حان وردادان اۋلاقتاۋ جەر­گە تىگىلگەن قاراشا قۇرىم ۇيلەرمەن ەكى ورتادا جالاڭداعان جاساۋىلدار جو­سىعان. سول جاساۋىلداردىڭ باسشىسى – ءوزى ەلگەزەك, ءوزى باتىر ءىنىسى جاعىپار اكەل­گەن بىلتەلى, بىلتەسىز مىلتىقتاردى كەي­كى مەن ومەن, قوسجان مەن امىربەك باتىرلار باستاعان حان كەڭەسىنىڭ سىنا­عىنان وتكىزگەن...

ايحاي دا ايقاي دۇنيە-اي, بۇل ەندى تولىقسىپ تا تولىپ اققان قاراتورعايدىڭ يىنىندەگى كوك مايسا كوكوراي شالعىنى توبىقتى قاققان اشىق الاڭقايداعى حان ورداسى اتانعان باي-باقۋات اۋىلدىڭ كولتوعاي اتانعان كەزى ەدى عوي...

بۇدان ءارى نە بولدى دەيسىز بە؟..

«...ەرتەسىنە مامىراجاي تۇنىپ تۇر­عان تىنىشتىقتى: «كەلىپ قالدى, شۇ­بىرىپ كەلە جاتىر» دەگەن ايقاي بۇزدى. ارت جاقتان ومەننىڭ داۋىسى شىقتى. «ال جىگىتتەر, دايىندالىڭدار, وقتاڭدار» دەپ بارىپ, «اتىڭدار» دەدى. اتىس باس­تالىپ, استان-كەستەن بولدى دا كەتتى. گۇر­سىلدەگەن زەڭبىرەك داۋىسى قۇلاق­تى تۇندىرادى. وسى شايقاستا كوتەرى­لىس­شىلەر جەڭىلىس تاپقانىمەن, ءالى دە قارسىلاسۋعا تۇرارلىق كۇشتەرىن ساقتاپ قالدى... ورىستار دا ۇرپەكتەن ارى بار­مادى, ولىكتەرىن ون بەس شاناعا تيەپ, بات­پاققاراعا كەتتى...»

وسى دوعال-ۇرپەك سوعىسىندا قايتىس بول­عان وتىز جىگىتتىڭ ىشىندە جاعىپار دا بار ەدى. مىنا ءبىز وتىرعان جەرگە ابدى­عاپار كوكەم ءوز قولىمەن جەرلەگەن جاعى­پاردىڭ بەيىتى اناۋ.

اناداي جەردە دوڭكيىپ تۇرعان ما­زار تام جاعىپارعا دا, ومەنگە دە ەمەس, ابدى­عا­پارعا باعىشتاپ سالىنعان. «قازاق­تار شيراتىلىپ, ەل مۇددەسىنە جۇمىس ىستەي باستاعان كەزدە» سالىنعان اقشاڭ­قان كەسەنە. كادىمگى مەملەكەتتىك ستان­دارت ەمەس, حالىقتىڭ ءوز قارجىسىنا تۇرعى­زىلعان عيمارات... كۇندەردىڭ كۇ­نىندە مۇنىڭ دا مەملەكەت قاراۋىنا الى­نىپ, حالىققا قاجەت جادىگەرگە اينا­لا­تىنىنا سەنەم. كەسەنەگە قاراپ وتى­رىپ قوستاناي مەن امانگەلدىدەگى مەم­لەكەتتىك ستاندارتپەن سالىنعان مۇراجاي­لاردىڭ سورەسىندەگى جادىگەرلەر – بىلتەلى, بىلتەسىز مىلتىقتار كوز الدىما كەلەدى...

سول مىلتىقتاردى جيىپ-تەرىپ مىنا كولتوعاي اۋىلىنا اكەلىپ, ون التىنىڭ قىرعىنىندا قىرشىن كەتكەن كوكەلەرىمە ارنالعان ءبىر مۇراجاي سالىپ تاستاساق تا ارتىق ەتپەس ەدى-اۋ دەپ ويلايمىن عوي باياعى...

...بەيىتتىڭ ءىشىن ارالاپ كەلەم. ءوز-وزىمنەن ەلەگىزىپ, الدەنەنى, بالكىم الدەكىمدى ىزدەيتىن سەكىلدىمىن. سويتسەم... سويتسەم, تىنىشبالا انامىزدىڭ بەيىتىن ىزدەگەن ەكەنمىن عوي. جوق... ءجاميلا انامىزدىڭ بەيىتى دە جوق... قۇلاعىما الدەبىر زارلى ءۇن كەلەدى...

«...ورتا ءجۇزدىڭ ىشىندە, ءناسىلى قىپشاق تازا ەدى.... پايداسى كوپ حال­قىنا, زالالى جۇرتقا از ەدى... ءبىر ءبىز ەمەس, ورتا ءجۇز ماڭدايىنا سىيمادى... قاۋى­مىنا كەلگەندە, شىبىنى جوق جاز ەدى. ادىلدىكتەن اۋماعان, ۇكىمەتلى قازى ەدى... جۇرت باعۋعا جالىقپاي, جوعارى-تومەن قالىقتاي, بالاپانىن شۇبىرتىپ, شالقار قونعان قاز ەدى... مەن جىلاماي, قايتەيىن-ا-ي-اي, قايتەيىن؟!.».

جوقتاۋ... ابدىعاپار ءامىر ولگەندە تىنىشبالا انامىزدىڭ اڭىراپ ايتقان جوقتاۋى عوي مىناۋ...

«...ارعىن, قىپشاق ۇلدارى, قۇرمەت ەتىپ تۇسەتىن, كوكوراي بىتكەن ساز بولدى... قادىرىن ءبىلىپ حالقىنىڭ, مەيمانىن كۇتىپ العانعا, حالىق قارىنداس ءماز بولدى... داڭقىڭ شىقتى عالامعا, مەملەكەت حال­قىن ۇستادىڭ... قامال بۇزىپ ءباھادۇر, قان­شاما اسكەر باستادىڭ!.. ۋا, داريعا, سۇل­تانىم! قايراتى اسقان ارىستان, ول­گەنىمشە ۇزىلمەس, ماڭگىلىك عازيز داس­تانىم... قايتەيىن-ا-ا-ي, قايتەيىن؟!..»

جوقتاۋ... جوقتاۋ عوي مىناۋ... بالكىم, ازاماتىنان ايىرىلعان, قاناتىنان قايىرىلعان قارالى كوڭىلدىڭ جان-جارىنا اڭىراپ ايتقان ارناۋى شىعار؟..

 «... قاراڭعى تۇمان جەلدەتىپ, جارلىعى كەلدى پاتشانىڭ... ون سەگىز بەن وتىز ءبىر... كەرەگى بولماي باسقانىڭ... تاۋدى ۇشىرعان قاھارىن, قۇيىنداي كورىپ, ساسپادىڭ.... جۇرتىڭدى جاتقا بەرمەدىڭ, قورقاققا ازىپ ەرمەدىڭ... قارسى تۇرىپ كاپىرگە, قىلمادىڭ ءىسىن باسقانىڭ... ازاماتىن قورعاپ الاشتىڭ, باسىڭدى جاۋعا توسپادىڭ... زاھار شاشقان اۋزىنان نيكولايدان قاشپادىڭ... الپىس مىڭداي اسكەرمەن, قالاسى ەدى شاپقانىڭ... قالاي قيىپ اتتى ەكەن, ەكى كوزدىڭ بىرەۋى – تى­لەۋلىنىڭ بالاسىن... بار بىلگەنى سول ما ەكەن, ءولىمنىڭ تاۋىپ قياسىن, مەرگەن الىپ اۋلادى, ءوزىنىڭ بىرگە تۋماسىن... قۇدايدان قورقىپ, ارۋاقتان ۇيالماعان وڭباسىن! و, داريعا, عازيزىم, بولدىڭىز قالاي جازادا؟! قانشا ايتسام دا حاق ءىسى, نە امال بار قازاعا... قايتەيىن-اي!..».         

جوقتاۋ ەمەس, قارالى كوڭىل جەسىردىڭ كوكىرەك تۇكپىرىنەن تۇنشىعىپ شىققان گوي-گويى عوي مىناۋ... الدە... الدە, باتىردىڭ ءومىربايانىن, جورىعى مەن ەرلىگىن, تۇگەل, تۇگ-ە-ە-ل قامتىعان جىر-قيسسا ما ەكەن؟..

...باس-اياعى شوپ-شولاق وپاسىز عانا دۇنيە-اي, بۇل ەندى مىڭ توعىز دا ون توعىزىنشى جىلدىڭ جەلتوقسان مەن اقپان ايىنىڭ توعىسىندا بەتىنىڭ مۇزى تاس بولىپ قاتقان سارىتورعايدىڭ يىنىن­دەگى قارالى اۋىلدىڭ كولتوعاي اتانعان كەزى ەدى عوي...

اپىرماي-اي, ازاماتىنان ايىرىلىپ, قاناتىنان قايىرىلىپ, جاراتقاننان جاپا شەككەن كەزىندە مۇڭ مەن زارىن ولەڭ-جىرعا سىيدىرعان بايعۇس انانىڭ مىنا جوقتاۋىنا ءبارى-ءبارى سىيىپ كەت­كەنىن قاراشى...

وسىدان كەيىن ابدىعاپار كوكەم جاي­لى جازام دەپ جۇرگەن مەندە دە ەس بولسا-شى...

تىنىشبالا انامىز: «مەرگەن الىپ اۋلادى, ءوزىنىڭ بىرگە تۋماسىن...» دەگەندى نەگە ايتتى ەكەن, قاي تۋىسىن مەڭزەپ ايت­تى ەكەن؟..» دەپ ويلايمىن عوي باياعى... جول ۇستىندە اتىلعان امانگەلدى, جول ۇستىندە اتىلعان كەيكى مەرگەن... ول از دەسەڭ, جول ۇستىندە اتىلعان ءيمانجۇسىپ... جول ۇستىندە اتىلعان ءشاھ-كارىم... ءبارى دە جول ۇستىندە... سوت الدىنا اپارماي, سوڭ­عى ءسوزىن ايتقىزباي...

ابدىعاپاردىڭ قازاسى دا جول ۇستىندە بولىپتى. اش حالىقتى تويىندىرۋ ءۇشىن قىزىلدار جۇرگىزگەن «جاڭا ەكوميكالىق ساياساتتىڭ» قىزىپ تۇرعان ۋاقىتى. ۇكى­مەتتىڭ ۇسىنعان مارتەبەلى قىزمەتىنەن باس تارتىپ, مىنا قاراتورعايدىڭ قوپا­سىندا جىلقىسىن قاراسۋدىڭ بويىنا ايداپ تاستاپ, قويى قۇرتتاپ, قىمىزىن ۇرت­تاپ تىنىش وتىرعان ابدىعاپار اۋى­­لىنا قىزىل اسكەر ساۋ ەتە ءتۇسىپتى. تۇت­قىنعا الىنعان كوكەمىز جولشىباي «زاۋرە قوپاسى» دەگەن جەرگە كەلگەندە, كۇزەتشىلەردىڭ قاباعىنان ءوزىنىڭ تەر­گەۋسىز, سوتسىز اتىلاتىنىن سەزگەن سوڭ جاي­نا­مازىن جايىپ, وتىرا قالعان دەسەدى. اتقان... جەلكەدەن اتقان... بالكىم, قارا نيەت قارابەت كوزىنە قاراي الماعان شىعار...

كىم اتقانىن, نەگە اتقانىن بىلمەدىم, سول جىلدارى قازاق ۇكىمەتىنىڭ تورىندە وتىر­عان ءالىبي كوكەمنىڭ جول ۇستىندە اتىل­عان باۋىرلارىنا اراشا تۇسە الما­عانىنا وكپەلەيمىن عوي باياعى.

جانىما اياعىن اقساڭداي باسىپ اقىلبەك كەلدى. اۋليەكولدىڭ باسىندا اڭىراتىپ ولەڭ وقىعان اقىنىمدا بۇ­رىنعى كوڭىل كۇي جوق.

– تىنىشبالانىڭ جوقتاۋىن بىلەتىن شىعارسىڭ, اقا؟..

– ونى كىم بىلمەيدى؟.. حان ايەلىنىڭ جوقتاۋى بولعاندىقتان, ايتىلماي كەلدى عوي...

– مىنا جەردە تىنىشبالانىڭ دا, ءجاميلانىڭ دە بەيىتى جوق...

– قايدان بولسىن... «باس-باسىنا باي قايدا», قاڭعىپ كەتكەن عوي... حان دەگەن, ءامىر دەگەن اتاعى بار ابدىعاپار كوكەم تۇگىلى, «قىزىل بولشەۆيك» امانگەلدى باتىردىڭ ايەلى دە تاشكەن جاققا باس ساۋعالاپ قاشىپ كەتپەۋشى مە ەدى؟..

– جانبولات سارسەنباي ءوز ماقالا­سىندا: «ابدىعاپار حان مەن امانگەلدى سار­دار 1919 جىلى تورعاي دالاسىندا شەيىت بولدى. ءبىر قيىنى, ابدىعاپار ۇرپاق­تارى ءۇشىن «حان» دەگەن ات جايلى تيمەدى. ونىڭ ىنىلەرى مەن بالالارى اتىل­دى, سوتتالدى. ءتىپتى حان اتىنا قاتىسى جوق ءىنىسى – جاعىپاردىڭ ايەلى ايسۇلۋ دا ەلىن, جەرىن تاستاپ, شىمكەنتتەن ءبىر-اق شىقتى. تەگىن جاسىرىپ كۇيەۋگە شىعىپ, ابدىعاپار ۇرپاقتارىنا جاقىندامادى. ول 1917 جىلى تۋعان قىزىنىڭ اتىن ءۇمىت قوي­عان ەدى, مىنە سول قىزى قازىر شىمكەنت قالاسىندا تۇرادى» دەپ جازىپتى. وسى ءسوزدىڭ راس-وتىرىگىن بىلەسىڭ بە؟..

– مەن نە دەپ تۇرمىن... «باس-باسىنا باي قايدا؟» دەگەندى نەگە ايتتىم؟.. «تەسىك مونشاق جەردە قالۋشى» ما ەدى, ايەل جولى جىڭىشكە, بايعا تيسە تيگەن دە شىعار... ەسەسىنە تەگىنە تارتپاي تۇر­سىن با, سول تىلەۋلى باتىردىڭ, نياز ءبيدىڭ ۇرپاعى بۇگىندە ءوسىپ-ءونىپ وتىرعان ءبىر قاۋىم ەل... اعاش ەكەش اعاش تا قۇنار­لى جەرگە تامىر جايماۋشى ما ەدى, با­لا­لارى شەتىنەن دوكەي... ابدىعاپار ءامىر­دىڭ ءجۇز قىرىق جىلدىق تويىندا نەمەرەلەرى قابدەن جانبوسىن مەن مارات مىرزاعالي ۇلى, شوبەرەسى ساعادات ابدى­عاپار كەلدى. اتالارىنىڭ اسىندا تىك تۇرىپ قىزمەت جاسادى... ايتپاقشى, سول تويعا سەن كەلمەدىڭ عوي...

– التايدا قاڭعىپ ءجۇرىپ, ەستىمەي قالىپپىن... ايتپەگەندە, شاقىرماسا دا كەلەتىن ەدىم...

«شاقىرماسا دا, كەلەتىن ەدىم». سوڭ­عى كەزدە شەتىمىزدەن وكپەشىل بولىپ بارامىز-اۋ وسى...

وسىمەن اڭگىمە اياعى تۇيىقتالىپ تا قالعان. قاراتورعاي وزەنىنىڭ يىنىندەگى كولتوعايدىڭ جانىندا اقىلبەك اقىن ەكەۋمىز تۇنجىراپ وتىرمىز.

سولتۇستىك بەتتەن جەل تۇرىپ, قوعا با­سىن قيسايتتى. بۇگىن تامىز ايىنىڭ التىسى. مىنا جەلدە ىزعار بار. شىلىڭگىر شىلدەنىڭ ارتتا قالعانىن ەسكە سالسا دا ءوزى ءبىلسىن...

ەسكەن جەلمەن ىلەسىپ, قۇلاعىما تى­نىش­بالا انامىزدىڭ زارلى ءۇنى كەلەتىن سياقتى ما, قالاي؟..

 

سەرىك بايحونوۆ,

جازۋشى