ەلىمىزدىڭ جەراستى بايلىعىن گەولوگيالىق بارلاۋ – پايدالى قازبالاردى تابۋ, باعالاۋ مەن ولاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ ىسىنە اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, بۇل سالادا ەرەن ەڭبەك ەتكەن بىرەگەي مامان, قازاق كسر گەولوگيا ءمينيسترى, كسرو جانە قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى ساكەن شاقاباەۆتىڭ تۋعانىنا بيىل 100 جىل تولدى.
ايتۋلى تۇلعا 1926 جىلى ەل ەڭسەسىن ەزگەن اۋىر كەزەڭدە گۋرەۆ قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. و.يساەۆ اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىندە حات تانىدى. ورتا ءبىلىمدى الماتى قالاسىندا بىتىرگەن ول جەراستى قۇپياسىن اشىپ, رەسۋرسىن ادامزات يگىلىگىنە جاراتاتىن ماماندىقتى تاڭدادى. سول جىلى قازاق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ مۇناي فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. 1945 جىلى مۇناي فاكۋلتەتى جابىلىپ, ساكەن شاقاباەۆ ي.م.گۋبكين اتىنداعى ماسكەۋ مۇناي ينستيتۋتىنىڭ «مۇناي جانە گاز كەن ورىندارىنىڭ گەولوگياسى جانە بارلاۋ» ماماندىعىنا اۋىسادى.
مۇناي-گاز سالاسى بويىنشا وداققا تانىلعان تۇلعالار ءبىلىم العان وقۋ ورداسىندا ساكەن ەرجان ۇلىنىڭ ءومىر جولىنىڭ ءساتتى قادامى باستالدى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ويتكەنى ونىڭ سالاعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ولشەۋسىز.
تاريحتىڭ التىن كومبەسى – ارحيۆتەردە ساكەن شاقاباەۆتىڭ تەگىنە قاتىستى قۇجاتتارى ساقتالعان. اتىراۋ وبلىسى مەملەكەتتىك ارحيۆ قورىنداعى قۇجاتتاردى سويلەتسەك, 1949 جىلى ماسكەۋ مۇناي ينستيتۋتىندا «ۇڭعىمالاردى كاروتاجداۋ دەرەكتەرى مەن قوسىمشا بارلاۋ جوباسى نەگىزىندە وڭتۇستىك قوشقار كەن ورنىنىڭ گەولوگيالىق قۇرىلىسىن جانە مۇنايلىلىق پەرسپەكتيۆالارىن زەرتتەۋ» تاقىرىبىمەن ديپلوم جۇمىسىن ۇزدىك قورعاعان. ىزدەنىمپازدىعىنا كوز جەتكىزگەن مەملەكەتتىك ەمتيحان كوميسسياسى ونى ءبىراۋىزدان كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت – مۇشەسى م.ف.ميرچينك جەتەكشىلىك ەتەتىن كافەدرا جانىنداعى اسپيرانتۋراعا ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە قالدىرادى. مەملەكەتتىك كوميسسيا ساكەن شاقاباەۆتىڭ ديپلوم جۇمىسىن وندىرىستە پايدالانۋ تۋرالى ۇسىنىس بەرەدى. ال جاس عالىمنىڭ ءوزى اسپيرانتۋرادا وقي ءجۇرىپ كافەدرادا اسسيستەنت جانە وعان قوسىمشا كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ گەولوگيا ينستيتۋتىندا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ەڭبەك جولىن باستادى.
ساكەن شاقاباەۆتىڭ ءومىربايانىندا ءتورت جىلعا جۋىق ۋاقىت ساراتوۆ پوۆولجە مۇناي-گاز اۋداندارىندا دالالىق جانە تاقىرىپتىق زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, سول ىزدەنىستەردىڭ قورىتىندىسى نەگىزىندە 1953 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, سەنىم ارتقان عالىمداردىڭ ءۇمىتىن اقتاعانى جازىلعان. ول ديسسەرتاتسياسىن قورعاعان سوڭ دا ماسكەۋ قالاسىنداعى كسرو عىلىم اكادەمياسىنداعى جۇمىسىن جالعاستىرا بەردى.
ءبىلىم مەن قىزمەتتى قاتار الىپ جۇرگەن بىلىكتى جاس مامانعا 1957 جىلى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى پرەزيديۋمى شەشىمىمەن «مۇناي گەولوگياسى» ماماندىعى بويىنشا اعا عىلىمي قىزمەتكەر اتاعى بەرىلەدى. ۇلت ماقتانىشى, گەولوگ-عالىم, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى قانىش ساتباەۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ساكەن شاقاباەۆ قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ گەولوگيا ينستيتۋتىنا قىزمەتكە جىبەرىلەدى. ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك-شىعىس ايماقتارىنىڭ مۇناي-گاز سالاسىنداعى بولاشاعىن باعالاۋ تاقىرىبى بويىنشا زەرتتەۋ باستاعان س.شاقاباەۆ وسىلايشا عىلىمداعى داڭعىل جولعا نىق قادام جاسادى.
اتىراۋ وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ كىتاپ قورىندا قالامگەر جۇماباي قۇليەۆتىڭ «مۇنايشى» قوعامدىق قورىنىڭ سەرياسىمەن 2011 جىلى شىققان ەڭبەگىندە ساكەن شاقاباەۆتىڭ مۇراعاتىنان العان دەرەكتەر كوركەم باياندالىپتى. ستۋدەنت كەزىنەن-اق عىلىمعا دەگەن قابىلەتىمەن ماسكەۋلىك ۇستازدارىن تاڭعالدىرىپ, قانىش ساتباەۆتىڭ نازارىنا ءجيى تۇسكەن ساكەن شاقاباەۆ 1960 جىلى تۋعان جەرى گۋرەۆكە (قازىرگى اتىراۋ) باسشىلىق قىزمەتكە تاعايىندالدى.
«وسى جىلى گۋرەۆتەگى مۇناي زەرتتەۋ ينستيتۋتى: گەولوگيا جانە گەوفيزيكا; مۇناي حيمياسى مەن تابيعي تۇزدار ينستيتۋتى بولىپ ەكىگە ءبولىندى. قانىش اعامىز تاعى دا قولقا سالىپ, مەنى گەولوگيا جانە گەوفيزيكا ينستيتۋتىنا ديرەكتور ەتىپ جىبەردى. سوندا ءجۇرىپ, عىلىمي جاعىنان كومەك رەتىندە كارتالار جاساپ, ەكسپەديتسياداعى جىگىتتەرىمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەدىك. الايدا قارا جۇمىستاعى جىگىتتەردىڭ كوبى قالام-قاعاز ۇستاپ جۇرگەن بىزگە مەنسىنبەي قارايدى. ەكسپەديتسيا باستىعى ح. وزبەكقاليەۆ, باس ينجەنەرى س. بالعىمباەۆ عىلىمدى جاقسى تۇسىنەتىن. عىلىمسىز قيىن بولاتىنىن بىلەدى. ولاردان قولداۋ تاپتىق. ۇڭعىنى قايدان قازامىز, قانداي گەوفيزيكالىق جۇمىستاردى كۇشەيتۋ كەرەك, ونىڭ مەتوديكاسى, تەحنولوگياسى سياقتى ماسەلەلەردى قوزعايتىن بىرنەشە عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىردىق. وعان سول كەزدەگى وداقتىڭ ءبىلىمدى دەگەن عالىمدارى شاقىرىلىپ, كاسپي ويپاتى تۇز استى مۇنايىنىڭ جاعدايى سەكىلدى ءىرى-ءىرى ماسەلەلەر تالقىلانىپ وتىردى. مۇنىڭ جاڭا جۇمىس باستاۋدا ماڭىزى زور. 1972 جىلى ءمينيستردىڭ مۇناي جونىندەگى ورىنباسارى, 1978 جىلى مينيستر بولىپ تاعايىندالدىم. مۇناي جونىندەگى ورىنباسار لاۋازىمىنا ح.وزبەكقاليەۆتى شاقىردىم. ول كەلگەن سوڭ مۇناي سالاسى كۇشەيە ءتۇستى. كەيىنگى 35 جىل كولەمىندە ەلىمىز جەر جۇزىندەگى مۇنايلى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. مۇنايمەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن جىگىتتەردىڭ ايتۋىنشا, قازىر 2 ملرد 200 ملن توننا مۇناي قورىمىز بەلگىلى بولسا, ول 8-10 ملرد تونناداي مۇناي, گاز 8 تريلليونداي بولۋى مۇمكىن دەيدى. تسيفردان ءسال قاتەلىك كەتسە, كەتەر. دەگەنمەن مۇنايدىڭ مول قورى بارى راس قوي. بىراق گەولوگيا قازىر قيىن جاعدايدا. بۇيتە بەرسە بارلاۋ جۇمىسى ونداعان جىلعا كەرى كەتىپ, كەلەشەك تالابىنا جاۋاپ بەرە الماي قالادى. سوندىقتان مەنىڭ تىلەگىم, عىلىمدى سۋالتىپ المايىق», دەگەن ەستەلىگى قازىرگى كەزدە دە وتكىر وزەكتى ماسەلە ەكەنى ءسوزسىز.
جاڭا ءىرى مۇناي مەن گاز يگەرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە قازاق كسر گەولوگيا ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالعان ساكەن شاقاباەۆ كاسىبي گەولوگ-مۇنايشى رەتىندە ىزدەۋ جانە بارلاۋ جۇمىسىن ءتيىمدى باسقاردى. ول كاسپي ماڭى ويپاتىنىڭ تۇزاستى قاباتتارىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. قاراشىعاناق, جاڭاجول, ۋريحتاۋ, كەنقياق, قوجاساي, الىبەكمولا سياقتى ءىرى جانە الىپ كەن ورىندارىن اشۋ, بارلاۋ جانە قورلارىن باعالاۋ كسرو مەن قازاق كسر-ءدىڭ كوپتەگەن وندىرىستىك جانە عىلىمي زەرتتەۋ ۇيىمدارىنىڭ كۇشىن بىرىكتىرۋدى, ولاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن ناقتى ۇيلەستىرۋدى تالاپ ەتتى. جاڭا الەمدىك دەڭگەيدەگى كەن ورىندارىن يگەرۋدىڭ كۇردەلى مىندەتتەرىن تابىستى شەشۋ سەنىمدى عىلىمي زەرتتەۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان مۇناي مەن گاز قورى بويىنشا وداقتاعى جەتەكشى رەسپۋبليكالاردىڭ قاتارىنا كىردى. سول كەزەڭدەگى ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى – تورعاي ويپاتىندا جاڭا مۇناي جانە گاز-مۇناي كەن ورىندارىنىڭ اشىلۋى بولدى. ولاردىڭ ىشىندە مۇناي قورى بويىنشا ەڭ ءىرىسى – قۇمكول كەن ورنى. بۇل س.شاقاباەۆ ەڭبەك جولىنىڭ باسىندا زەرتتەگەن شىعىس قازاقستاننىڭ شوگىندى باسسەيندەرىندە ونەركاسىپتىك مۇناي مەن گازدىڭ بار ەكەنى تۋرالى بولجامىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەدى. بۇل كەزەڭدە گەولوگيالىق بارلاۋ ۇيىمدارى قاتتى پايدالى قازبالاردى جانە جەراستى سۋلارىن ىزدەۋ مەن بارلاۋدا دا, اسىرەسە ورتالىق, وڭتۇستىك جانە شىعىس قازاقستانداعى تاۋ-كەن كاسىپورىندارى ورنالاسقان ايماقتاردا زور جەتىستىككە جەتتى. قارا, ءتۇستى, سيرەك جانە باعالى مەتالداردىڭ, تەحنيكالىق المازداردىڭ, ءفليۋوريتتىڭ, ءباريتتىڭ, تاعى باسقا بەيمەتالل شيكىزاتتاردىڭ, ەنەرگەتيكالىق كومىر مەن جەراستى سۋلارىنىڭ ءىرى كەن ورىندارى اشىلىپ, بارلاۋ جۇرگىزىلگەن.
ساكەن شاقاباەۆ – مۇناي-گاز گەولوگياسى سالاسىنداعى كورنەكتى عالىم. ءومىربايانىندا قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەنىن, ال اعىلشىن تىلىندە وقي الاتىنى جازىلعان. ساكەن ەرجان ۇلى سەكسەننەن استام عىلىمي ەڭبەك, ونىڭ ىشىندە بەس مونوگرافيا جازعان.
مۇناي-گەولوگيا سالاسىندا قىزمەت ەتەتىن ماماندار ءوزىن ونىڭ شاكىرتى ساناپ, ماقتانىش ەتەدى. مەملەكەت ونىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن دامىتۋعا, سالانىڭ قالىپتاسۋىنا قوسقان ۇلەسىن جوعارى باعالادى. «پاراسات», وكتيابر رەۆوليۋتسياسى وردەندەرىنىڭ, ەكى مارتە ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندەرىنىڭ يەگەرى, سونداي-اق رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ مەدالدارى مەن گراموتالارى دا بار كسرو-نىڭ قۇرمەتتى جەر قويناۋىن بارلاۋشىسى, قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن گەولوگ-بارلاۋشىسى ساكەن شاقاباەۆ – كسرو جانە قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى. ول جەمىستى ەڭبەك قىزمەتىن قوعامدىق جۇمىستارمەن ۇشتاستىرا ءبىلدى. قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ ەكى رەت سايلاندى, قازاقستان – بولگاريا دوستىق قوعامىن باسقاردى, گەولوگتەردىڭ ۇلتتىق كوميتەتىنىڭ جانە باسقا دا ۇيىمداردىڭ قۇرامىندا بولدى.
ونىڭ ەڭبەك جولى مەن ەل مۇددەسى ءۇشىن قىزمەت ەتكەن ازاماتتىق تۇلعاسى جىل وتكەن سايىن سانامىزدا ماڭگى جاڭعىرىپ تۇرۋ ماقساتىندا ساكەن شاقاباەۆتىڭ ارحيۆىمىزدەگى جەكە تەكتىك قورىنداعى قۇجاتتاردى عاسىر جاسىندا «سويلەتىپ» وقىرمانعا ۇسىندىق. سايىپ كەلگەندە, س.شاقاباەۆتىڭ گەولوگيالىق تەرەڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى قاشاندا وزەكتى.
تۇرسىن قاليموۆا,
اتىراۋ وبلىسى مەملەكەتتىك ءارحيۆى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى