جايساڭ-شاعارشىن بەكەتىندە شەشىلمەگەن تۇيىندەر كوپ

ءتيىستى باقىلاۋلار شەكا­را­­لىق تەكسەرۋدەن ءوتۋى ءۇشىن وتكى­زۋ بەكەتىندە جەڭىل اۆتو­­كو­لىك­تەر 5-6, جۇك كولىكتەرى 10-12 ساعات, ال ءىرى كولەمدەگى فۋرالار كەي­بىر كەز­دەر­­­دە تۇ­تاستاي تاۋلىك بويى كەزەك كۇتىپ تۇ­­رىپ قا­لا­­تى­نىن كورسەتەدى. ءارى مۇنداي كورى­نىس ءبىراز ۋاقىتتان بەرى جال­عا­سىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە جاز اي­لارىنداعى ىڭ­عاي­­سىز­­دىق, تەككە كەتكەن ەسىل ۋاقىت پەن شى­عىن­­دى ايتساڭىزشى. مۇنداي كى­دىرىس­ت­ىڭ باستى سەبەبى نەدە؟ ايتالىق قازاق­ستان جاعىن­­داعى شەكارالىق وتكىزۋ بەكە­تىندە جولاۋ­شىلارعا ارنالعان اۆتوبۋستار ­مەن جەڭىل اۆتو­كولىكتەرگە, سونىمەن بىرگە ءىرى جۇك كولىك­تەرىنە ارنالعان دەربەس, كوپ جولاقتى جول دالىزدەرى بول­سا, رەسەي جاعىندا جوعا­رىدا اتالعان بارلىق اۆتوكولىك تۇر­لەرى ءبىر جولاق, ءبىر كەزەك بويىنشا وتەدى. اۆتو­كولىك­تەر كەپتەلىسى مەن ونىڭ ۇزاق ۋاقىت تۇرىپ قالۋىنىڭ سىرى وسىندا ەكەن.

«اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپ­كەر­لەر پالا­تاسى وڭىرلىك وكىلدىگىنەن الىنعان دەرەك­تەرگە سۇيەنسەك, اتالعان شەكارالىق اي­ماق­­تار اراسىندا 2016-2019 جىلدارى جو­لاۋ­شىلار مەن جۇك تاسقىنى تاسىمالى 40 پايىزعا ۇلعايعان. وسى ارالىقتا كولىك قۇ­را­ل­دا­رىنىڭ ۇلەسى دە 25 پايىزعا كو­تەرىل­گەن. وسى جالپى كولىك تاس­قىنىنىڭ 58 پا­يى­زى جايساڭ-شا­عارشىن وتكىزۋ بەكەتى­نىڭ ۇلە­سىنە ءتيىستى ەكەن.

بۇل تۋرالى پالاتا وكىلدىگىنىڭ قۇ­قىقتىق ماسەلە­لەر جونىندەگى ديرەك­تورىنىڭ ورىنباسارى رۋس­لان كۇيشىنوۆ ايتىپ بەردى. ءبىز جوعا­رى­دا اۆتوكولىك بەكەتىندە ۇزىن-سونار كەزەك­تىڭ پايدا بولۋىنا رەسەي جاعىندا تەك ءبىر عانا جولاق بولۋى اسەرىن تيگىزىپ جۇر­گەنىن ايتقانبىز. بۇل جونىندە رەسەيدىڭ ساراپشى ماماندارى مەن وكىلدەردىڭ وي-پىكىرى ايتىلماسا, مۇنىڭ ءبارى شەراعاڭشا ايتقاندا ء«بىر كەم دۇنيە» بولىپ شىعار ەدى. «ىزدەگەن جەتەر مۇراتقا» دەگەندەي, اي­تەۋىر ىزدەگەن, ويعا العان ادامىمىزدى تاۋىپ, وعان جولىعۋدىڭ دا ءساتى ءتۇستى. ول ورىن­بور وبلىسى كاسىپكەرلەرىنىڭ قۇقىن قور­عاۋ جونىندەگى ۋاكىل ۆيكتور كورشۋنوۆ ەدى.

ونىڭ ويىنشا, «جايساڭ-شاعارشىن وتكىزۋ بەكەتىنىڭ توڭىرەگىندە تۇيىندەلگەن تۇيت­­كىلدەر كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىر. سون­دىقتان دا بۇل ماسەلە بارلىق دەڭ­گەي­­دەگى قو­عام­دىق الاڭداردا ايتىلىپ تالقى­­لا­نۋ­دا. «بۇدان بولەك مەن اتالعان پروب­لەماعا قاتىستى جايتتار جونىندە ورىن­بور وب­لى­سىنىڭ گۋبەرناتورى دەنيس پاس­لەرگە قىز­مەتتىك جازباشا حات جولدادىم. بۇل كەزدە ول اتالعان لاۋازىمدى ۋا­قىتشا اتقارىپ جۇرگەن-ءدى. بۇدان سوڭ ورىن­بورعا رەسەي كولىك ءمينيسترى ەۆگەني دەت­ريح ارنايى كەلدى. سول كەزدە شاعارشىن­داعى جاي­سىز جاع­­داي­لار تاعى دا ورتاق تاقىرىپتىڭ ارقاۋى­نا اينالدى», دەدى ول.

ۆيكتور كورشۋنوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, رەسەي كولىك ءمينيسترىنىڭ سول ساپارىندا جايساڭ-شاعارشىن شەكارالىق بەكەتىندە تۋىنداعان ماسەلەلەرگە قاتىستى ءتيىستى باعدارلاما قابىلدانعان. سوعان سايكەس الداعى 2020 جىلى اۆتوكولىك جولاقتارىن كەڭەيتۋ, ءارى مۇنداعى ەسكىرگەن جۇيەلەر مەن ينفراقۇرىلىمداردى تەحنيكالىق تۇرعىدان قايتا جاڭعىرتۋ جونىندە جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ جۇمىستارى باس­­تالماق. ال 2021-2024 جىلدارى رەسەي­لىك­تەر مۇمكىندىگى قازىرگى كۇيدەگىسىنەن 8 ەسە جوعارى جاڭا وتكىزۋ كەشەنىنە قول جەت­كىزبەك. بۇل ازىرشە جوبا مەن جوس­پار عانا. ءسوز اراسىندا رەسەيلىك ۋاكىل بۇعان ۇقساس جاعداي اقتوبە مەن ورىن­بور اراسىنداعى وزگە شەكارالىق بەكەت اراسىندا كەزدەسەتىنىن, ايتالىق پەرۆومايسكوە-جيرەنقوپا بەكەتىندە كەرىسىنشە رەسەي جاعىندا ءۇش جولاق بارىن العا تارتىپ, ال قازاقستان جاعىندا كەڭ جولاق كىشىرەيىپ ءبىر جولاققا اينالىپ كەتەتىنىن العا تارتتى.

بۇگىنگى كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەگە قاتىس­تى ونى كۇن, اپتا سايىن ءوز باستارى­نان وتكىزىپ جۇرگەن كاسىپكەرلەر مەن بيزنەس­مەن­دەردىڭ وي-پىكىرلەرى دە ماسەلەنىڭ مانى­سىنە تەرەڭدەي تۇسۋگە اسەرىن تيگىزبەك. وسى ورايدا «بولات لتد» جشس-ءنىڭ قۇرىل­تاي­­شىسى, وڭىرگە بەلگىلى كاسىپكەر اس­قار­­بەك مامىرباەۆتىڭ جانايقايىنا قۇلاق ءتۇرىپ كورگەننىڭ ارتىقشىلىعى جوق سە­كىلدى. ول جەمىستەردىڭ بىرنەشە ءتۇرىن, سو­نىڭ ىشىندە تاڭقۋرايدى ونەركاسىپتىك نەگىز­دە ءوسىرىپ, وندىرۋگە, ءارى شەكارالاس ءوڭىر تۇر­عىن­دارىنا وتكىزۋگە ماماندانىپتى. ونىڭ ءبارى جاز ايلارىندا ءازىر بولاتىن ماۋسىمدىق ونىمدەر ەكەنى بەلگىلى. كاسىپكەردىڭ جىگەرىن قۇم قىلاتىن جايت كۇننىڭ ىستىق كەزە­ڭىندە ساعاتتاپ, تاۋلىك بويى وتكىزۋ بەكە­تىندە كەزەك كۇتىپ تۇرۋ ماڭداي تەرمەن وسىر­گەن ونىمدەردىڭ بۇزىلىپ كەتۋىنە اسەرىن تيگى­زەتىن­دىگى. سودان سوڭ ول بىزگە تومەن­دەگىدەي تۇجى­رىمدارىن ايتىپ بەردى.

ءبىز مىنە, بىرنەشە جىل بويى ەۋروپالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك شەڭبەرىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. ونى قۇرۋداعى باستى ماقسات تاۋارلاردىڭ ەمىن-ەركىن الماسۋى مەن ەڭبەك رەسۋرستارىنا داڭعىل جول اشۋ ەمەس پە ەدى. ءدال وسىلاي بولۋى كەرەكتىگىن شەكارالىق مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى فورۋمدارى كەزىندە سول ەلدەردىڭ باسشىلارى دا ۇدايى ايتىپ كەلەدى. وسىنداي جاعدايدا جايساڭ-شاعارشىن شەكارالىق وتكىزۋ بەكەتىندە جۇك كولىكتەرىنىڭ 10-12 ساعات كەزەك كۇتىپ تۇرۋى جان توزگىسىز جاعداي. بۇعان دەيىن مۇنداي ۇزاق كىدىرىستىڭ سەبەبىن كەدەندىك باقىلاۋعا جابا سالاتىنبىز. قازىرگى كەزدە ەۋروپالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا مۇندا كەدەندىك باقىلاۋلار الىنىپ تاستالدى ەمەس پە؟ سوندا شەكاراشىلار نەگە شۇقشيىپ قارايدى, ءبىز نەگە سول كەزدەگىدەي پروبلەماعا قايتا كەزىگىپ وتىرمىز دەپ قىنجىلادى ول. راس, بۇعان دەيىن رەسەي جاعىنداعى اۆتوكولىك جولىنىڭ 45-50 شاقىرىمى جۇرۋگە مۇلدەم جارامسىز بولاتىن. قازىر ورىنبور قالاسىنان شاعارشىن وتكىزۋ بەكەتىنە دەيىن تاقتايداي تەگىس تراسسا سالىندى. وتە جاقسى. الايدا رەسەيلىكتەر وتكىزۋ جولاقتارىن كەڭەيتۋدى ءبىر جىل جوبالاسا, بۇدان سوڭ ونى ەكى جىل سالسا, ونى بۇگىنگى زىمىران ۋاقىت كوتەرە الا ما؟ سوندىقتان دا بۇل ۋاقىتتى قىسقارتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرسا – ۇتىمدى بولماس پا ەدى. وسى ماسەلە الداعى قاراشا ايىندا رەسەيدىڭ ومبى قالاسىندا وتكىزىلەتىن رەسەي مەن قازاقستان شەكارالاس وڭىرلەرى ىنتىماقتاستىعى XVI فورۋمىنىڭ كۇن تارتىبىنە كىرگىزىلگەنىن قالايمىز دەدى بۇدان ءارى ا.مامىرباەۆ.

نەسى بار, بۇل ابدەن قولداۋعا تۇراتىن ويلى ۇسىنىس-پىكىر دەگەن ويدامىز. سون­داي-اق «ەكسپرەسس گرۋز» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى ايگۇل ساقتاعانوۆانىڭ پىكىرىنشە, شەكارالىق بەكەتتىڭ تەك رەسەي جاعىندا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قازاقستاندىق بولىگىندە دە الاڭداتارلىق احۋال جوق ەمەس. سونىڭ ىشىندە ترانزيتتىك تاسىمالداۋشىلاردىڭ قولدان جاسالعان جاساندى بوگەتتەرگە تاپ بولىپ قالاتىندىعى. وسىنداي كورىنىس ەكسپورتتىق باقىلاۋ ىسىندە دە قىلاڭ بەرىپ قالىپ ءجۇر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قاعازدى اپارۋ مەن اكەلۋدىڭ ءوزى ءبىراز ۋاقىت الادى. ءبىزدىڭ جشس-دە جۇمىس جاسايتىن جۇرگىزۋشىلەر شەكارادا تابانى كۇرەكتەي جارتى تاۋلىك بويى تاپجىلماستان كەزەك كۇتىپ تۇرادى دەيدى كومپانيا جەتەكشىسى. ونىڭ ءسوزىنىڭ ءتۇپ-توركىنىنەن ۇققانىمىز ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىققا بايلانىستى قارىم-قاتىناستار كەزىندە ارنايى كەلىسىمشارت جاسالىپ, ونىڭ جەتكىزىلۋ ۋاقىتى كورسەتىلەدى. 

بۇل شارت اۆتوكولىكتەردىڭ شەكارا بەكەتىندە ۇزاق ۋاقىت تۇرىپ قالۋىنا باي­لانىستى ورىندالماي قالادى ەكەن. وسىن­داي فاكتورلاردىڭ سالدارىنان قازاق­ستاندىق كاسىپكەرلەردىڭ بەلگىلى ءبىر توبى سوڭعى كەزدە رەسەي باعىتىنا تاۋار مەن جۇك جەتكىزۋدەن باس تارتقان كورىنەدى.

قالاي دەگەندە دە جايساڭ-شاعارشىن شەكارالىق وتكىزۋ بەكەتىندە بۇگىنگى كۇنى قالىپتاسىپ وتىرعان كۇردەلى جاعداي وعان جەدەل­دىك پەن ىلكىمدى كوزقاراس قالىپ­تاس­تىرۋدى قاجەت ەتەدى. ءوز كەزەگىندە بۇل ماسەلە جەرگىلىكتى قازاقستاندىق اكىم مەن رەسەيلىك گۋبەرناتور دەڭگەيىندە ەمەس. تۇتاستاي مەم­لەكەتارالىق كەلىسىم تۇرعىسىنان شە­شى­مىن تابۋ كەرەكتىگى ەشقانداي تالاس تۋ­عىز­بايدى. سوندىقتان دا قازاقستاندىق كا­سىپ­كەر اسقاربەك مامىرباەۆ ورىندى قوز­عا­عانداي اتالعان پروبلەمالىق ماسەلە ال­داعى قاراشا ايىندا رەسەيدىڭ ومبى قالا­سىندا وتكىزىلەتىن قازاقستان مەن رەسەي شە­ك­ارالاس وڭىرلەرى ىنتىماقتاستىعى XVI فو­رۋ­مىنىڭ كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلسە بۇل ءىس كۇر­دەلى جاعدايدىڭ وڭ باعىتقا قاراي تەزىرەك بۇ­رى­لۋىنا ىقپال جاساي الار ەدى دەمەكپىز.

اقتوبە – ورىنبور – اقتوبە

سۋرەتتە: جايساڭ-شاعارشىن شەكارالىق وتكىزۋ بەكەتىنەن كورىنىس