سوت شەشىمى قايتسە ساپالى بولادى؟

وڭىردەگى احۋال

باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سوتتارى 2019 جىلدىڭ 9 ايىندا 15 247 ازاماتتىق ءىستى قاراپ, ونىڭ ىشىندە 1357 ازاماتتىق ءىس تاتۋلاسۋ راسىمدەرىمەن اياقتالعان. ونىڭ ىشىندە 130 تاراپ بىتىمگەرشىلىككە كەلسە, 1213 ءىس مەدياتسيا تارتىبىمەن قارالعان. 14 ءىس پارتيسيپاتيۆتىك ءراسىم تارتىبىمەن شەشىلگەن. 11 770 اكىمشىلىك ءىس قارالىپ, ونىڭ 939-ءى مەدياتسيا زاڭىن قولدانۋ ارقىلى قىسقارتىلعان.

– جىل باسىنان بەرى وتكەن 9 ايدا وبلىستىق سوتقا اپەللياتسيالىق شاعىم نەمەسە پروكۋروردىڭ وتىنىشحاتىمەن 278 ءىس ءتۇسىپ, 258-ءى قارالدى. 33 ءىس بويىنشا قاۋلى بۇزىلىپ, 4 ءىس بويىنشا قاۋلى وزگەرتىلدى. 6 ءىس قايتارىلسا, 10 شاعىم كەرى الىندى, – دەيدى باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى بەك امەتوۆ.

بەك امەت ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە سوت جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋ بويىنشا جەتى باسىم مىندەت سارالانعان. ونىڭ باستى ماقساتى – سوت تورەلىگىنە سەنىمدى ارتتىرۋ, سوت تورەلىگىنىڭ ادىلدىگىن, ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن, سوت شەشىمدەرىنىڭ جوعارى ساپاسىن جانە سۋديالاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ.

مەجەگە جەتكىزەر جەتى مىندەت

سوتتاردىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتەتىن جەتى مىندەت دەگەن نە؟

جوبا بويىنشا ءبىرىنشى مىندەت – ء«مىنسىز سۋديا» دەپ اتالادى. حالىق سەنىمى مەن قۇرمەتىنە يە بولۋ ءۇشىن سۋديانىڭ جەكە باسىنا, قوعامداعى مىنەز-قۇلقىنا, مورالدىق ورنىقتىلىعىنا, ءوز ويىن جەتكىزۋ قابىلەتىنە اسا ءمان بەرىلەدى.

ەكىنشى باسىمدىق – «ۇلگىلى سوت». سوت جۇمىسىن وڭتايلى ۇيىمداستىرۋ, سەرۆيس­تەر ساپاسى, سوت پەرسونالى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامسىزداندىرۋ, جۇكتەمە, رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ – ءبارى وسى مىندەت اياسىنا كىرەدى.

ء«ادىل پروتسەسس» دەپ اتالاتىن ءۇشىن­شى باعىت – ءبىزدىڭ بۇگىنگى تاقىرىبى­مىزعا تىكەلەي بايلانىستى. ياعني, سوت پراكتي­كاسىنىڭ ادىلدىگى مەن وبەكتيۆتىلىگىنە قوعام قاناعاتتانا ما؟ سوت تورەلىگىن ناقتى باعالاۋ مەحانيزمىن دايىنداۋ, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ, سۋديالار ەتيكاسى نورمالارىن ساقتاۋ, سۋديالار قىزمەتىن باعالاۋ ماسەلەلەرى وتە ماڭىزدى.

ءتورتىنشى مىندەت «سمارت سوت» دەپ اتالادى. بۇل ارقىلى سوتتا 100% ءىت قىزمەتىن پايدالانۋعا جاعداي تۋعىزىلماق. جوبا نەگىزىندە سوت سالاسىندا ەلەكتروندى جۇيە­لەر كەڭىنەن قولدانىلىپ, قاعاز اينالىمى بارىنشا ازاياتىن بولادى.

بۇل مەجەگە قازىردىڭ وزىندە قول جەتتى دەۋگە بولادى. باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا سوتتار اكىمشىسىنىڭ باسشىسى نۇرلان قاجعانوۆتىڭ ايتۋىنشا, جىل باسىنان بەرى وتكەن 9 ايدا سوتتارعا تۇسكەن بارلىق تالاپ ارىز بەن ءوتىنىش, اكىمشىلىك ماتەريال مەن شاعىمنىڭ 100 پايىزعا جۋىعى «سوت كابينەتى» سەرۆيسى ارقىلى جولدانعان. وبلىس بويىنشا بارلىق 67 سوت ءماجىلىس زالى تولىعىمەن دىبىس-بەينە جازۋ جۇيەسىمەن جابدىقتالعان. بەينەبايلانىس جۇيەسى ارقىلى قاشىقتان سوت وتىرىسىن وتكىزۋ مۇمكىندىگى 1302 سوت وتىرىسىندا پايدالانىلعان. «ۆيرتۋالدى سوت», «ەلەكتروندى قىلمىستىق ءىس» سەكىلدى باستامالار دا ادەتتەگى جاعدايعا اينالعان.

بەسىنشى, «وڭتايلى ورتا» باعدارلاماسى قوعام مەن سوتتار اراسىندا ءتيىمدى قارىم-قاتىناستى ورناتۋعا ارنالعان. بۇل جەردە باق وكىلدەرىمەن تىعىز بايلانىس, الەۋمەتتىك جەلىلەر الەۋەتىن پايدالانۋ – باستى ورىندا تۇر.

«ساپالى ناتيجە» اتالعان التىنشى باسىمدىق سوت اكتىلەرىنىڭ تۇسىنىكتى جازىلۋى مەن ولاردىڭ ورىندالۋىنا كوڭىل اۋدارادى. سۋديالاردىڭ سوت شەشىمىن جاريالاعان سوڭ, تاراپتارعا نە سەبەپتەن ناق وسىنداي شەشىم قابىلدانعانىن ءتۇسىندىرۋى دە وسى باعىتقا كىرەدى.

كەز كەلگەن داۋدىڭ مۇراتى – ءبىتىسۋ. سوت مۇددەسى دە تاراپتاردى تاتۋلاستىرۋ ەكەندىگى انىق. بۇل جەتىنشى مىندەت. «تاتۋلاسۋ: سوتقا دەيىن, سوتتا» دەپ اتالاتىن جەتىنشى جوبا مەدياتسيا قىزمەتىمەن تىكەلەي بايلانىستى. «داۋلاسۋشى تاراپتاردى تاتۋلاستىرۋ – بارلىق جاققا دا ءتيىمدى ءارى قاجەتتى شارۋا. قازىر بارلىق اۋدان مەن اۋىلدىق وكرۋگتەردە مەدياتسيا كابينەتى اشىلدى. داۋلاردى سوتقا دەيىن مەدياتيۆتىك كەلىسىممەن شەشۋ اياسى كەڭەيىپ كەلەدى», دەيدى بەك امەت ۇلى.

سوت شەشىمدەرىنىڭ ساپاسى

دەگەنمەن, قاراپايىم حالىق سوت جۇمى­سىن قالاي باعالايدى؟ سوت شەشىم­دەرىنىڭ ساپاسى سوتتىڭ ءبىرىنشى ساتىسىندا شىعارىلعان شەشىمدەردىڭ وزگەرمەي, سول كۇيىندە قالۋىمەن باعالانا ما؟ جالپى, سوت جۇمىسىن قاداعالايتىن, ونىڭ جۇمىسىنا باعا بەرەتىن ورگان بار ما؟

– زاڭ بويىنشا سوت جۇمىسىن قاداعا­لايتىن ورگان جوق. ويتكەنى ول تاۋەلسىزدىك پرينتسيپىنە قايشى كەلەدى. ناقتى قانداي دا ءبىر ءىس بويىنشا شەشىم شىعارعان كەزدە سۋديا تاۋەلسىز بولادى. ال جالپى سوتتىڭ جۇ­مىسىنا كەلەتىن بولساق, ونى وزىنەن جو­عارعى تۇرعان ورگان عانا قاداعالاي الا­دى. مىسالى, ءبىرىنشى ساتىداعى سوت شە­شىم­دەرىن وبلىستىق سوت قاداعالايدى. وبلىس­تىق سوتتىڭ شەشىمدەرىن جوعارعى سوت قارايدى. ال باسقالاي سوت جۇمىسىن سىرتتاي قاداعالايتىن ورگان جوق, – دەيدى باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ باسشىسى نۇرگۇل قاناتباەۆا.

لوگيكاعا سايساق, ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتىڭ شەشىمى اپەللياتسيادا وزگەرىسسىز قالدىرىلسا, وزگەرتىلمەسە, ول شەشىمنىڭ زاڭعا سايكەس, دۇرىس قابىلدانعانى دەۋگە بولاتىنداي. زاڭ دۇرىس قولدانىلماسا نەمەسە قاتە قولدانعان ساپاسى جوق شەشىم بولسا, ول اپەللياتسيا نەمەسە كاسساتسيامەن وزگەرتىلەدى, نەمەسە شەشىم كۇشىن جويادى. سوت جۇمىسىنىڭ ساپا كورسەتكىشى وسى, باسقا كورسەتكىش جوق.

باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتتارىندا بيىلعى 9 اي ىشىندە ازاماتتىق ىستەر بويىنشا 1939 شەشىم اپەللياتسيادا قارالعان. ونىڭ 50-ءى كۇشىن جويىپ, 69-ى وزگەرتىلگەن. اكىمشىلىك ءىس سالاسىندا 258 اپەللياتسيا تاپسىرىلىپ, 33 قاۋلى بۇزىلسا, 4 قاۋلى وزگەرتىلىپتى. قىلمىستىق ىستەر بويىنشا اپەللياتسيا سانى – 168, وسىنىڭ 11-ءى جويىلىپ, 17 ۇكىم وزگەرتىلگەن. كورىپ وتىر­عانى­مىزداي, اپەللياتسيانىڭ 80-90%-ى قانا­عات­تاندىرىلمايدى.

سىرت كوزدىڭ پىكىرى

سوت جۇمىسىنىڭ ساپاسىن اپەللياتسيا سانىمەن ەسەپتەۋ قانشالىقتى دۇرىس؟ سوت شەشىمدەرىنە شاعىمدى ءبارىبىر سول سوت ورگانى عانا قاراعان سوڭ, «قارعا قارعانىڭ كوزىن شۇقىمايدى» دەگەننىڭ كەرى بولماي ما؟ بۇعان وزگە سالاداعى زاڭگەرلەر نە دەيدى ەكەن؟

– سوتتىڭ جۇمىسىن تەك قانا سوت قاداعا­لايدى. الەمدىك تاجىريبەدە سولاي: سوت تاۋەلسىز بولۋى كەرەك, ونىڭ جۇ­مى­سىنا ەشكىم قول سۇقپاۋى قاجەت. راس, بۇل ماسە­لەنىڭ ەكىنشى جاعى دا بار. ءبىر كور­پو­را­تسيانىڭ ىشىندە بولعان سوڭ كورپو­را­تيۆتىك مۇددە بولۋى مۇمكىن. مۇنداي كەز­دە «سوت جۇمىسىنا قوعامدىق باقىلاۋ بول­سا» دەگەن وي كەلەدى. بىراق ونىڭ اياعى سوت جۇ­­مىسىنا ارالاسىپ كەتەتىن «كەدەرگى» كە­ڭەس­كە اينالۋى ابدەن مۇمكىن, – دەيدى باتىس قازاق­ستان وبلىستىق ادۆوكاتتار ال­قاسى­نىڭ مۇشەسى, ادۆوكات ءمادي مىرزاعاراەۆ.

ءمادي جومارت ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, سوت جۇيەسىنىڭ باسىنا جاقىپ اسانوۆ كەلگەلى وڭ وزگەرىس بايقالعان. سونىڭ ءبىرى – سوتتىڭ بارلىق شەشىمدەرى اشىق بازاعا سالىنىپ, كەز كەلگەن ادام قاراي الاتىنداي قولجەتىمدى بولدى. ەكىنشىدەن, قازىر ءار سۋديا ءوزى شىعارعان شەشىمدى ءتۇسىندىرىپ بەرۋى ءتيىس. وسى ەكى جاڭالىقتىڭ ءوزى قوعامنىڭ سوت جۇمىسىن قاداعالاۋىنا مۇمكىندىك تۋدىرىپ وتىر.

– ءوز ويىمشا قوعامدىق ۇيىمدار, ۇكىمەتتىك ەمەس مەكەمەلەر سوت جۇمىسىن ساراپتاسا, ءبىر كاتەگورياداعى ىستەردى الىپ, رەسپۋبليكا بويىنشا زەردەلەسە دەپ ويلايمىن. سول كەزدە بىردەي ماسەلە بويىنشا تاعايىندالعان جازالاردىڭ ارتۇرلىلىگى انىقتالسا, ونى جوعارى سوتتىڭ نازارىنا ۇسىنۋعا الاتىن مۇمكىندىك تۋار ەدى. سول شەشىمدى شىعارعان سۋديانىڭ ارەكەتى دە حالىقتىڭ تالقىسىنا تۇسەر ەدى. بۇل دا قوعامدىق باقىلاۋدىڭ ءبىر ءتۇرى عوي. شەشىم شىعارىلعان, بازاعا ەنگەن ىستەردى ساراپتاۋ – سوتقا قىسىم بولىپ سانالمايدى. بىراق وسىنداي ساراپتاما بولاتىنىن بىلسە, سۋديا دا ءوز شەشىمىنە وتە ساق, جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىنى ءسوزسىز, – دەيدى ادۆوكات.

ءبىر قىزىعى, ءمادي مىرزاعاراەۆ «سوت شە­شى­مىنىڭ ساپاسى» دەگەن ۇعىمعا قارسى ەكەن.

– «سوت شەشىمىنىڭ ساپاسى» دەگەن تىركەس­كە قارسىمىن. سوت شەشىمىنىڭ ادىل­دىگى دەگەن بولۋى كەرەك. ساپالى, ساپاسىز دەي­تىندەي, سوت ءونىم شىعارىپ جاتقان زاۋىت ەمەس قوي. بۇل جەردە كوز قىرىندا ەڭ الدى­مەن سوت شەشىمىنىڭ ادىلدىگى قاپەرگە الىنۋى ءتيىس. بىزدە وكىنىشكە قاراي, «ساپاسىنا» قارايدى. «سوت ادىلدىگىنىڭ ساپاسى» دەگەن كورسەتكىش قۋالاۋدىڭ سالدارىنان جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالاتىن جاعدايلار بولادى. مىسالى, اۋداندىق سوت شەشىم شىعارادى, ونى اپەللياتسيا بويىنشا وبلىستىق سوت قاراپ جاتادى. شىندىعىندا الگى شەشىم زاڭعا ازداپ تومپاق كەلىپ تۇر دەيىك. ياعني, ول شەشىم بۇزىلۋ كەرەك. بىراق ول شەشىم بۇزىلسا, «اۋداندىق سوت سۋدياسىنىڭ جۇمىسى ساپاسىز, قاتە شەشىم شىعارعان» دەپ سانالادى. سوسىن اراعا كىسى سالۋ, قولقالاۋ, «مەنىڭ شەشىمىم ەدى, بۇزباڭدارشى, كۇشىندە قالسا ەكەن» دەگەن وتىنىشتەر, كوزگە كورىنبەيتىن ارەكەتتەر ءجۇرىپ جاتادى. اينالعاندا سوت شەشىمى بۇزىلمايدى, كۇشىندە قالادى. بىراق ول شەشىمدى «ساپالى» دەۋگە بولا ما؟! شىندىعىندا بۇل ادىلەتسىز شەشىم عوي! مىنە, سوندىقتان دا سوت شەشىمىنىڭ بۇزىلۋى, ياكي بۇزىلماۋى ساپاعا اسەر ەتپەۋى كەرەك! – دەيدى ادۆوكات.

سۋديا ءىستى قاراعان كەزدە زاڭ مەن, البەتتە, ىشكى جەكە تۇيسىگىنە دە سۇيەنە وتىرىپ شەشىم قابىلدايتىنى جازىلعان. «سوندىقتان سۋديا ەشكىمگە جالتاقتاماي, «ەرتەڭ بۇل شەشىم بۇزىلىپ كەتەدى-اۋ, سوسىن مەنىڭ ۇستىمنەن تارتىپتىك ءىس قوزعالادى-اۋ, قىزمەتىمنەن الىپ تاستايدى-اۋ» دەپ قاۋىپ­تەنبەۋى كەرەك. سۋديا شەشىمدەرىنىڭ ساپا­سى ول قابىلداعان جەكەلەگەن شەشىم­نىڭ بۇزىلعانى, بۇزىلماعانىنا ەمەس, جال­پى جىل قورىتىندىسىنا ول شىعارعان شەشىم­دەرگە جاسالعان شاعىم سانىنىڭ پايىزدىق مولشەرىنە قاراپ ەسەپتەلۋى ءتيىس. ارينە سوتتا داۋلاسقان ەكى تاراپ بول­عان­دىقتان, ولاردىڭ ءبىرى شەشىمگە ريزا بول­ماۋى اقيقات. بىراق سۋديا ءوز شەشىمىن وتە ءادىل شىعارىپ جانە سونى جەتەر جەرىنە دە­يىن جەتكىزىپ ءتۇسىندىرىپ, نەگە وسىلاي شىعار­عانىن ايتىپ بەرسە, شەكتەن شىققان داۋكەس بىرەۋ بولماسا, كوپشىلىك سوزگە توق­تايدى عوي. مەنىڭشە, سوت جۇمىسىن وسىلاي تارازىلاۋ قاجەت» دەيدى ءمادي جومارت ۇلى.

سوت ەسىگى اشىلدى

وسى ماقالامىزدى جازىپ جاتقاندا باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى ءتۇرلى سوت قۇرىلىمدارىنىڭ توراعالارى تۇڭعىش رەت «اشىق ەسىك» كۇنىن وتكىزدى. توراعالار بيىلعى 9 ايدا اتقارعان جۇمىستارى تۋرالى تۇرعىندارعا اقپارات بەردى. «اشىق ەسىك» كۇنىنە باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى بەك امەتوۆ, قالالىق سوتتىڭ توراعالارى مەن سۋديالارى, سوتتار اكىمشىسىنىڭ باسشىلىعى مەن ءبولىم باسشىلارى تۇگەل كەلدى.

– سوت سالاسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفور­مالار وڭ ناتيجەسىن بەرۋدە. سۋديا­­لاردىڭ جۇكتەمەسىن ازايتۋعا باعىتتال­عان زاڭنامالىق اكتىلەر قابىلدان­دى. حالىققا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ, قۇقىق­تىق مادەنيەتتى ارتتىرۋ, ازاماتتاردىڭ سوت جۇيەسىنە دەگەن سەنىم دەڭگەيىن كوتەرۋ, سونىمەن قاتار سوت تورەلىگىنە قولجەتىم­دىلىك­تى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا «اشىق ەسىك» كۇنىن وتكىزىپ وتىرمىز. ورال قالا­سىنداعى ءتورت سوت توراعاسى تۇرعىنداردىڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەرەدى. ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى بەلسەندى بولسا, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى اياسىندا قوعامدىق قابىلداۋ وتكىزۋگە دايىن­بىز. سۋديالاردىڭ حالىقپەن جۇزدەسۋى ازا­مات­تارعا دايەكتى جاۋاپ الۋعا, ءادىل سوت تورە­لىگىنە دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەدى, – دەدى شارانى اشقان وبلىس­تىق سوتتىڭ توراعاسى ب.امەتوۆ.

وسى كۇنى ورال قالالىق سوتى, قالالىق №2 سوت توراعاسى, ورال قالاسىنىڭ مامان­داندىرىلعان اكىمشىلىك سوتىنىڭ توراعاسى, مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونو­مي­كالىق سوتىنىڭ توراعاسى ەل الدىنا شىعىپ, سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ بو­يىنشا قىل­مىس­تىق, ازاماتتىق جانە اكىمشى­لىك ىستەردىڭ ناتي­جەلەرى تۋرالى ايتىپ, تۇرعىنداردىڭ ازا­ما­تتىق-قۇقىقتىق رەتتەۋ, اليمەنت تو­لەۋ, ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ بۇزىلۋى حاقىن­داعى سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. كەلۋ­شى­لەردىڭ كەيبىرى سوت اكتىلەرىمەن كەلىس­پەي­تىنىن اشىق ايتتى. ولارعا دا زاڭ نورما­لارى ءتۇسىندىرىلىپ, ءار ساۋالعا القا توراعا­لارى تولىق جاۋاپ بەردى. مۇنىڭ ءوزى سوت ورگاندارىنىڭ حالىققا مەيلىنشە جاقىن بولۋعا تىرىسقان ارەكەتىن ايگىلەپ تۇردى.

مىنە, سوت سالاسىنداعى رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىن جەكە ءوڭىردىڭ, ءبىر وبلىستىڭ مىسالىندا ساراپتاپ كوردىك. ء«سوز تۇزەلدى, تىڭداۋشى سەن دە تۇزەل» دەگەندەي, سوت ورگاندارى حالىققا بەتىن بۇرىپ, بارىنشا اشىقتىق تانىتۋدا. ەندى جوعارىدا ادۆوكات ءمادي مىرزاعاراەۆ ايتقانداي, قوعام تاراپىنان ساۋاتتى ءىس-قيمىل, سارابدال ساراپتاما قاجەت-اق. سوت جۇمىسىنىڭ ساپاسى نەمەسە سوت ادىلدىگى وسىلايشا قالىپتاسسا كەرەك.

باتىس قازاقستان وبلىسى