قازاقستان كومىرسۋتەگى قورىنىڭ مولدىعى بويىنشا الەمدەگى 20 ەلدىڭ ساناتىنا كىرەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدە بارلىعى 1,5 ملرد توننا مۇناي مەن گاز كوندەنساتى ءوندىرىلىپ, ءوندىرۋ مەن ەكسپورتتاۋ كورسەتكىشى بويىنشا دۇنيە جۇزىندەگى كوشباسشىلاردىڭ قاتارىنا قوسىلدىق.
دەگەنمەن, شيكىزات ءداۋىرىنىڭ ءوتىپ بارا جاتقانىن ەسكەرسەك, سونداي-اق ادام دەنساۋلىعىنا دا, قورشاعان ورتاعا دا زيان كەلتىرمەيتىن قۋات كوزدەرى تابىلىپ جاتقانىن نازارعا الساق, قۇر قارا مايعا قاراپ وتىرۋعا بولمايدى. ونىڭ ورنىنا ەل ەكونوميكاسىن العا سۇيرەيتىن باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە مۇناي-حيميا سالاسىن اتاۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, ەلىمىزدە سالانى دامىتۋعا شيكىزات جەتكىلىكتى, ءوندىرۋ دە جولعا قويىلعان. ەكىنشىدەن, كومىرسۋتەگىن وڭدەۋ دە ءبىرشاما دامىعان, دايىن ءونىم شىعاراتىن بىرنەشە زاۋىت بار. ۇشىنشىدەن, مۇناي-حيميا نارىعى دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ەڭ قارقىندى تۇردە ءوسىپ كەلە جاتقان سالا. قازاقستان ودان سىرت قالماۋ ءۇشىن بارىن سالۋى كەرەك.
قازىرگى تاڭدا وتاندىق مۇناي-گاز وندىرىسىندە «Shell», «Chevron», «Agip» سىندى الەمگە ايگىلى كومپانيالار جۇمىس ىستەپ جاتقانى بەلگىلى. وسى كومپانيالاردىڭ شيكىزات كۇيىندە ءوندىرىپ, كەيىن شەتەلدەردە تەرەڭ وڭدەلىپ, ەلىمىزگە قايتا كەلگەن تاۋارلارىن قولدانبايتىن قازاق كەمدە-كەم. ەلدىڭ ءبارى كولىگىنە تەجەگىش مايى, موتور مايى سياقتى بىرنەشە كولىك مايلارىن قۇيادى. ونىڭ سىرتىندا ءدارى-دارمەك, ءتۇرلى تىڭايتقىش, كاۋچۋك, بوياۋ دەيسىز بە, ونداعان تاۋار ءتۇرىن دە شەتەلدەردەن الدىراتىنىمىز تاعى راس. قىسقاسى, ءوزىمىزدىڭ شيكىزاتتى قارا باقىرعا وتكىزىپ, الدەنەشە ەسە قىمباتقا قايتا ساتىپ الۋدى ادەتكە اينالدىردىق. ياعني, يمپورت ونىمدەرى ءۇشىن تولەنگەن قىرۋار قاراجات شەتەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا جۇمسالىپ جاتىر.
مۇناي-حيميا سالاسىن جولعا قويا الساق, قىرۋار تاۋاردىڭ ءبارىن وزىمىزدە وندىرەمىز. شيكىزات وزىمىزدەن شىقسا, ونى ءوزىمىز تەرەڭ وڭدەسەك, ەلدە تۇتىنىپ قانا قويماي ەكسپورتقا شىعارساق, مۇرتىمىزدى بالتا شاپپايتىنى تۇسىنىكتى. يمپورتتان ۇنەمدەلەتىن قارجى مەن ەكسپورتتان تۇسەتىن تابىس كول-كوسىر پايدانىڭ كوزى. يمپورتقا تاۋەلدىلىگى ازايعان سايىن ەكونوميكانىڭ ەڭسەسى تىكتەلىپ, قارجى سەكتورى دا داميدى. جۇمىس ورىندارى كوبەيەتىنىن دە ەسكەرۋ كەرەك. مۇناي-حيميا سالاسى عىلىممەن قاتار داميتىنىن دا ۇمىتپاعان ءجون.
مۇناي-گاز كومپانيالارى وداعىنىڭ القا توراعاسى راشيد جاقسىلىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇناي-حيميا كەشەنىن دامىتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان شەتەلدىك ينۆەستورلار بار. وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ دە دەڭگەيى سوڭعى جىلدارى ءبىرشاما ءوسىپ, شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن بوي تەڭەستىرۋگە جاقىندادى. شيكىزاتتى تەرەڭدەتىپ وڭدەيتىن كاسىپورىندار سالۋعا قاجەتتى قاراجات ءوز ەلىمىزدەن تابىلادى. سوعان قاراماستان مۇناي-حيميا كەشەنىنىڭ ماندىماي جاتقانىنىڭ باستى سەبەبى – بىلىكتى ماماندار از.
– بۇعان دەيىن ەكونوميستەر مەن زاڭگەرلەر كوپتەپ دايىندالىپ, مۇنايشى, حيميك, تەحنيك ماماندار ازىرلەۋگە كەيىنگى جىلدارى عانا كوڭىل بولىنە باستادى. قازاقستاندا مىقتى حيميكتەر تاپشى. ونىمدەرىمىز حالىقارالىق تالاپتارعا ساي بولۋى ءۇشىن ستاندارتتاۋ مەن سەرتيفيكاتتاۋدى جەتىك مەڭگەرگەن ماماندار كەرەك. ولار دا ءبىزدىڭ ەلدە از. بۇل سالاداعى باستى پروبلەما – مامان تاپشى, – دەيدى ر.جاقسىلىقوۆ. ەكىنشىدەن, شيكىزاتتىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرىن زەرتتەۋمەن, ءونىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جانە باستاپقى باعاسىن تۇسىرۋمەن شۇعىلداناتىن ارنايى زەرتحانالار از.
قىسقاسى, قازاقستان مۇناي ەكسپورتىمەن ماقتانسا دا, مۇناي-حيميا سالاسىمەن ماقتاناتىن دەڭگەيدە ەمەس. مۇناي-حيميا سەكتورىنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى 1 پايىزعا دا جەتپەيتىنى وسىنىڭ ءبىر بەلگىسى. شەت مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىنە جۇگىنسەك, بۇگىنگى تاڭدا قىتايدا مۇناي-حيميا سالاسىنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى 9 پايىزدان اسادى ەكەن. جاپونيادا بۇل كورسەتكىش 8,5 پايىزعا تەڭ. گەرمانيادا – 7,2 پايىز, اقش-تا – 6,4 پايىز. مۇناي-حيميا سەكتورى ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىنا, اسىرەسە قۇرىلىس, دەنساۋلىق ساقتاۋعا تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن ەسكەرسەك, دامىعان ەلدەردە مۇناي-حيميا ونەركاسىبى ەكونوميكانىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن قۇرايدى ەكەن. كورشىلەس وزبەكستاندا 2 جىل بۇرىن ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى گاز-حيميا كەشەنى ىسكە قوسىلدى. يران سوڭعى 15 جىلدا مۇناي-حيميا ءوندىرىسىنىڭ قۋاتىن 8 ەسەگە دەيىن ارتتىرىپتى.
ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتى 3 ستراتەگيالىق باعىتقا نەگىزدەلگەن. سونىڭ ءبىرى – مۇناي-گاز جانە حيميا سالالارىن دامىتۋ. اتىراۋداعى ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتا مۇناي-حيميا پاركى سالىنىپ جاتىر, ول ىسكە قوسىلعاننان كەيىن اتالعان سەكتوردىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى 3 پايىزعا دەيىن ارتادى دەگەن وپتيميستىك جوسپار بار. الداعى ۋاقىتتا ۇكىمەت كاسىپكەرلەرمەن تىزە قوسىپ, مۇناي-حيميا سەكتورىن دامىتسا, قازاقستان ەكونوميكاسىنا شيكىزات ەكسپورتىنا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋعا جول اشىلاتىنى انىق.