ەل ىشىندە ەر-ازاماتقا ەكى نارسەگە ەرەكشە ءمان بەرۋ كەرەكتىگى ەسكەرتىلەدى. ءازىل رەتىندە ايتىلعانىمەن, تۇبىندە ءزىل جاتقانىنا كوپ ادام كوڭىل بولە بەرمەيدى. ونىڭ ءبىرى – ماماندىق, ءبىرى – ومىرلىك جار. ءيا, ەكەۋىنىڭ دە ادام ومىرىندە ايرىقشا ءرول اتقاراتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. عۇمىر-دارياعا بىرگە ءتۇسىپ, سەزىم قايىعىنىڭ ەسكەگىن قاتار ەسەتىن ومىرلىك جارىڭدى كورگەندە كوزىڭ قۋانىپ, كوڭىلىڭ جايلانسا وندا جار تاڭداۋدان جاڭىلىسپادىم دەي بەر. ال كۇنىڭنىڭ كوپ ۋاقىتىن وتكىزەتىن قىزمەتىڭە قىزىعىپ, ماقسات-مۇرات جولىندا ماڭدايتەرىڭدى توگەتىن مەكەمەڭە مەيلىنشە ەرتە بارىپ, ەركىن ءجۇرىپ, قۇلشىنا ەڭبەك ەتسەڭ, بۇل دا جولىڭنىڭ بولعانى. سۇيگەن جار مەن سۇيىكتى قىزمەتتىڭ الار ورنىن ايتتىق. ءبىرىن ويلاپ ۇيگە اسىقساڭ, ءبىرىن ويلاپ تۇزگە اسىعاسىڭ. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز ماحاببات ەمەس, ماماندىق بولماق.
تىكۇشاق تىزگىندەگەن ارۋ
قالام مەن قالاقتىڭ اراسىندا قانشاما قىزمەتتەر بار. ارقايسىسىنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى مەن جاۋاپكەرشىلىكتەرى دە جوق ەمەس. قامتيتىن اۋماعىنا قاراي قىزىعى مەن قيىندىعى دا قاتار جۇرەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سونداي ماڭىزدى ماماندىقتى يگەرىپ, ەلدىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ جۇرگەن جانداردىڭ ءبىرى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ توتەنشە جاعدايلار كوميتەتىنە قاراستى «قازاۆياقۇتقارۋ» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ مي-8 تىكۇشاعىنىڭ قوسالقى ۇشقىشى – اقەركە شوپاتاەۆا. ءيا, ازاماتتار اتقاراتىن مۇنداي قيىن جۇمىستى بۇگىنگى تاڭدا نازىك جاندىلاردىڭ ىستەپ جۇرگەنىن كوپتەپ كەزدەستىرەمىز. دەي تۇرعانمەن جاۋاپتى دا, ساۋاپتى ماماندىق يەسىنىڭ ءبىر اۋىز پىكىرىن بىلگەن ەدىك.
«ۇشقىش بولامىن دەپ ارمانداعان جوقپىن. مەكتەپ قابىرعاسىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن ۋاقىتتا اۆياتسيا اكادەمياسىنان مۇعالىمدەر كەلىپ, سول وقۋ ورنىنىڭ جارناماسىن جاسادى. اتا-اناممەن اقىلداسا كەلىپ, وسى ماماندىقتى مەڭگەرۋگە بەل بۋدىم. وسىلايشا, الماتى قالاسىنداعى ازاماتتىق اۆياتسيا كوللەدجىنە وقۋعا ءتۇستىم. 2006 جىلى وقۋىمدى ءبىتىرىپ, ماماندىق بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسۋ قيىن بولعاندىقتان باسقا سالادا جۇمىس ىستەدىم. 2008 جىلى «قازاۆياقۇتقارۋ» اق مەكەمەسىنىڭ سول كەزدەگى باس ديرەكتورى سەرىك كاپاروۆ ماماندىعىم بويىنشا جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتتى. سول كەزدە ۇشاق ۇشقىشى بولۋعا مۇمكىندىك بولمادى. بىراق سەرىك ءابدىباي ۇلى: «بىزدە ۇشاققا ورىن جوق, تىكۇشاققا ادام جەتىسپەيدى. تىكۇشاقتا ۇشقىڭ كەلە مە»؟ دەگەن سۇراعىنا ء«يا!» دەپ جاۋاپ بەردىم. سول كەزدەن بەرى تىكۇشاقتا ۇشىپ جۇرگەنىمە ەش وكىنبەيمىن. قازىرگى جەتكەن جەتىستىكتەرىمە شۇكىر ەتە وتىرىپ, سول كىسىگە العىس ايتقىم كەلەدى», دەيدى اقەركە.
تىكۇشاق تىزگىندەگەن ارۋدىڭ وزىنە دەگەن سەنىمدىلىگى سەزىلىپ تۇردى. ارينە, ءبىرتالاي بيىكتى باعىندىرىپ, اۋە جولىنداعى ءۇمىت پەن كۇدىككە تولى سان ءتۇرلى ساپارلاردى باستان كەشىرگەن ادام ءۇشىن جەر ۇستىندەگى جۇمىستار جەڭىل بولۋى كەرەك. دەگەنمەن, قاي قىزمەت بولماسىن قايرات پەن تاباندىلىقتى تالاپ ەتەتىنى انىق. جانى نازىك جاراتىلىس بولسا دا تابىسقا ەمەس نامىسقا تىرىسقان اقەركەنىڭ ماماندىعىنا دەگەن ادالدىعى اڭعارىلىپ تۇردى. سەبەبى ول, قىزمەتتەگى شەن-شەكپەننەن گورى وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ابىرويمەن اتقارۋدى الدىڭعى ورىنعا قويادى.
ماقالامىزعا تۇزدىق بولسىن. الەمدە «پينگۆيندەردى اۋدارۋشى» دەگەن قىزىقتى ماماندىق بار ەكەن. پينگۆيندەر جاقىن قاشىقتىقتا ۇشىپ بارا جاتقان تىكۇشاقتارعا باسىن كوتەرىپ قاراعان كەزدە شالقاسىنان قۇلاپ قالاتىن كورىنەدى. قۇلاعان پينگۆيندەر وزدىگىنەن تۇرا المايدى, ءتىپتى اۋدارىلا دا المايدى. سوندىقتان تىكۇشاقتار ۇشىپ وتكەننەن كەيىن ولارعا ارنايى مامان كومەككە كەلەدى. ايتپەسە, جان تاپسىرۋى مۇمكىن.
قىران جەتسە دە كران جەتپەيتىن بيىكتە
Ai-Sanam كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى سۇلەيمەن سەيىت ۇلى دا بيىكتە جۇمىس ىستەيدى. جوق, ول ۇشقىش ەمەس. ول قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىندە, قۇرىلىس سالاسىندا عيماراتتىڭ ىشكى, سىرتقى جوندەۋ جəنە بەزەندىرۋ جۇمىستارىنا الپينيستىك قىزمەت كورسەتەدى.
«ومىردە الدىمىزدان نە شىعا كەلەتىنى ءبىر اللاعا عانا ايان. 2017 جىلى قاراپايىم كولىك جۇرگىزۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارىپ ءجۇرىپ, ءبىر كاسىپتى باستاپ قولعا السام دەپ كۋرسقا باردىم, كىتاپتار ساتىپ الىپ وقىدىم, ينتەرنەتتى اقتارىپ, توڭكەرىپ, قىسقاسى كوپ ىزدەندىم. كولىگىمە وتىرعان باستىقتاردى دا, قاراپايىم جانداردى دا اڭگىمەگە تارتىپ, نە ىستەسەم, نەمەن اينالىسسام دەپ سۇراپ, پىكىرىن, كەڭەسىن تىڭداپ ءجۇردىم. ءبىر كۇنى ويلاماعان جەردەن ەسكى تانىس احمەت دەگەن اعامەن كەزدەستىم. اڭگىمەسىن ايتىپ وتىرعان ساتتە ۇيالى تەلەفونىنا قوڭىراۋ كەلدى. سويلەسۋ بارىسىندا ءبىر جۇمىستىڭ باعاسىن كەلىسە الماي جاتىر. «احمەت مىرزا, نەنى كەلىسە الماي جاتىرسىز» دەسەم الپينيزم سالاسىندا جۇمىستار بار ەدى» دەيدى. ەش ويلانباستان, «مەن جۇمىس ىزدەپ ءجۇرمىن عوي ماعان بەرىڭىز» دەدىم. بۇرىن-سوڭدى الپينيزمنەن حابارىم جوق. بىراق جۇمىستى الىپ كەتە الاتىنىما سەنىمىم, از دا بولسا ءبىلىمىم بار. «سۇلەيمەن باۋىرىم, وندا سەن باستا» دەپ, كۇتپەگەن جەردەن قۇرىلىس ءالپينيزمى سالاسىنداعى العاشقى كومپانيامىزدىڭ نەگىزى قالاندى», دەيدى ءبىزدىڭ كەيىپكەر.
ءيا كەز كەلگەن ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى ءبىر شەشىلسە, قالعانى جىپتەن توگىلگەن مونشاقتاي ارتى-ارتىنان دومالاي كەتەتىن ساتتەر بولادى. اينالىسىپ كورمەگەن شارۋانى قولعا العاندا سۇلەيمەننىڭ العاشقى قادامى مىناداي بولعان ەكەن:
«ەڭ ءبىرىنشى اقىلى جارناما بەرىپ, ءبىر اپتانىڭ ىشىندە وسى سالانىڭ 8-10 جىلدىق تاجىريبەسى بار توعىز بىلىكتى مامانىن تاپتىم. نارىقتاعى باعادان جوعارى ەڭبەكاقىسىنا كەلىستىم. سەرتيفيكاتتالعان ارنايى قۇرال جابدىقتاردى ساتىپ الدىق. قۇرىلىس ءالپينيزمىن وقىپ, وسى بىلىكتى مامانداردىڭ جانىندا كوپ تاجىريبە جيناپ, الدىمىزدان شىققان ءارتۇرلى قيىن ىستەردى ءاردايىم وڭاي جولدارمەن شەشىپ وتىردىق. ارينە, الدىمەن ءوز ءومىرىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ, كۇن سايىن ارقان ءجىپتى پايدالاناتىن قۇرال-جابدىقتى تەكسەرىپ, قاداعالاۋدى ءوز مىندەتىمە الدىم. بۇل جۇمىس ءجۇز ەمەس, مىڭ پايىز جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ارتىندا ادامعا بەرىلەتىن كەرەمەت سەزىم بار. ءار شىققان بيىگىڭ ساعان ايرىقشا كوڭىل كۇي مەن رۋح سىيلايدى. كەيدە بيىكتەردەن كورىنبەي قالساڭ ساعىناسىڭ. جانىمداعى سەرىكتەستەرىمە ءاردايىم ايتىپ وتىرامىن, جۇمىستى كەلەشەكتەگى ءوز ءۇيىمىزدىڭ ءبىر كىرپىشىن قالاپ جاتىرمىن دەپ سەزىنىپ, ادالدىقپەن, شىنايىلىقپەن ىستەسەك, ەڭبەكتىڭ جانە اللانىڭ بەرەرى مول! ءاردايىم كوكتەگىگە جاقىن بولايىق!», دەيدى ول.
بۇل جىگىتتەر قىران جەتسە دە, كران جەتپەيتىن بيىكتەگى بارلىق جۇمىستاردىڭ حاس شەبەرى دەۋگە بولادى. سەبەبى بالكونعا شىقسا دا باسى اينالىپ, تىزەسى دىرىلدەيتىن قانشاما ادامدار بار ەمەس پە؟! ال سەيىت ۇلىنىڭ سەرىكتەستەرى بۇگىنگى تاڭدا بيىك عيماراتتاردا دا جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ نەگىزگى مىندەتىنە – بوياۋ-سىرلاۋ, ەلەكتر جەلىلەرىنە قاتىستى جۇمىستار, تازالىق, جارناما جانە بەزەندىرۋ قىزمەتى, توبەدەگى جوندەۋ جۇمىستارى جانە تاعى دا باسقا قىزمەت تۇرلەرى كىرەدى.
«بىزدە ساقتاندىرۋ, تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىكتى باقىلايتىن مامان بار. سونىمەن بىرگە جۋعا قاجەتتى بارلىق قۇرال-جابدىق جəنە ارقان, ءجىپ, كيىم-كەشەك بارلىعى سەرتيفيكاتپەن ساتىپ الىنعان. مامانداردىڭ قۇجاتتارى دۇرىس, ۋاقىتى جارامدى. ارنايى كيىم بارلىعىندا بار. الپينيستەردىڭ تاجىريبەسى 2-10 جىل ارالىعىندا ءارى وسى سالاداعى سان ءتۇرلى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋعا تەگىن كەڭەس بەرەمىز», دەيدى سۇلەيمەن سەيىت ۇلى.
ەكى كەيىپكەرىمىز دە ەرەكشە ماماندىق يەلەرى دەۋگە بولادى. ەكەۋى دە شىڭدا ءجۇرىپ شىڭدالعان, اسقاق ارمان مەن ماڭىزدى ماقسات جولىندا ىركىلمەي ءىس قىلۋدا. تەرلەپ تاپقان تەڭگەنىڭ قادىرىن بىلەدى. ءبىرى ادامداردىڭ اماندىعى جولىندا ەڭبەك ەتسە, ەندى ءبىرى ادامدار ءومىر سۇرەتىن ورتاداعى تازالىق پەن جايلىلىققا كۇش سالۋدا. تاۋەكەلدى تالاپ ەتەتىن ەكى ماماندىق يەسىنە دە تابىس تىلەيمىز.
جان قالاۋى جۇرگىزۋشىلىك
ال ەرلان ەسىمدى كەيىپكەرىمىز الىسقا قاتىنايتىن جۇرگىزۋشى بولىپ 22 جىل ەڭبەك ەتۋدە. اۋىر تەحنيكانى ارقانداپ, جۇك كولىگىن جۇرەگىنە جاقىن تارتقان ول باسقا سالاعا باس سۇقسا دا بۇيرەگى بۇرماعانىن, كوڭىلى قالاماعانىن اقتارىپ سالدى.
«اكەم 1990 جىلدارى ۇزىن «كاماز» جۇرگىزۋشى ەدى. سونى كۇندە كورگەسىن بە, مەنىڭ دە تەحنيكاعا قىزىعۋشىلىعىم باستالىپ كەتتى. ول كىسىنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ كوپ نارسەنى ۇيرەندىم, يگەردىم. «كاماز» جۇرگىزۋدى, جوندەپ, قۇراستىرۋدى ەندى مەڭگەرە باستاعانىمدا اسكەرگە اتتاندىم. ۇيدە جۇرگەندە سپورتپەن شۇعىلدانىپ, سالاماتتى ءومىر سالتىن بەرىك ۇستاندىم. سونىڭ اسەرى ءتيدى مە, اسكەرگە بارعاندا مەنى اسكەري ۋچيليششەگە شاقىردى. اكەم بارلىق قۇجاتتارىمدى دايىنداپ اكەلسە دە, ىشتەي قالاۋىم تەحنيكا سالاسى بولعاندىقتان ودان باس تارتتىم. ودان كەيىن دە اكەم كوپتەگەن وقۋ ورىندارىنا ءتۇسىردى. كوبىسىن وسى «كاماز» ءۇشىن تاستاپ كەتتىم. تىپتەن بىرنەشە ءىرى قۇرىلىس كومپانيالارىندا باسشىلىق قىزمەتتەرگە دە ورنالاستىم. ءبارىبىر جانىڭ قالاپ, جاقسى كورگەن ماماندىق بويىنشا ەڭبەك ەتپەسەڭ, ەش ناتيجە شىقپايتىنىنا كوزىم جەتتى. تەحنيكاعا دەگەن ماحابباتىم تەرەڭ ەكەنىن سەزىپ, اكەمنىڭ جانىندا ءجۇرىپ الىس-جاقىن ساپارلارعا شىعا باستادىم. ودان كەيىن قاسىما ادام الىپ جۇرمەدىم, تەك قانا ءبىر ءوزىم ساپار شەكتىم. جانىما كىسى وتىرعىزىپ, وعان ءرولدى بەرسەم دە ۇيىقتاي المايتىن ادەتىم بار», دەيدى ول.
اسكەري ۋچيليششەدەن دە, قۇرىلىس كومپانيالارىنان دا باس تارتىپ, اكە جولىنا اۋەس بولعان ەرلاننىڭ ەڭبەك جولى, ءومىر جولى وسىلاي ءورىلىپتى. ماماندىققا ماحابباتپەن قارايتىن كەيىپكەرىمىز الماتى قالاسىنداعى «رەسپۋبليكالىق فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبىندە ءبىلىم العان ەكەن. ۇزاق جولعا ۇقىپتىلىقپەن دايىندالىپ, ەكى تاۋلىك ۇيىقتاماي ەركىن جۇرۋگە ۇيرەنگەن ەرلاننىڭ ەڭبەگى دە ەرلىك پە دەرسىڭ. ءسوز اراسىندا قازاقستاندا بارماعان جەرى, باسپاعان تاۋى قالماعانىن اڭعاردىق. ەلىمىزدى بىلاي قويعاندا كورشى مەملەكەتتەردىڭ تالايىنا تابانى تيگەنىن ەستىدىك.
قالاي دەسەك تە ءاربىر ماماندىقتىڭ وزىنە ءتان وزگەشەلىكتەرى مەن ەرەكشەلىكتەرى بار. ونى قىزىقتى ءھام سۇيىكتى ىسكە اينالدىرۋ ادامنىڭ كوڭىل قالاۋىنا بايلانىستى بولماق.
سۋرەتتى تۇسىرگەن دوسجان بالابەك ۇلى.