شەت اۋدانىنداعى الاقانداي عانا كيىكتى اۋىلىنىڭ اۋەل باستا اتاعى كەنىمەن ەمەس, انىمەن شىققان. ولاي دەۋگە سەبەپ, بۇل توپىراق – قازاقتىڭ ايگىلى كومپوزيتورى سىدىق مۇحامەدجانوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان جەر. ارىگە سالساڭىز, وسى ولكە ارقادا شەرتپە كۇيدىڭ مەكتەبىن قالىپتاستىرعان اتاقتى قىزداربەككە, ول باستاعان نەبىر داۋلەسكەر كۇيشىلەرگە مەكەن بولعان. موگيكانداردىڭ سوڭعى تۇياعى بەگىمسال كۇيشى وسى اۋىلدا ءتۇتىن تۇتەتتى.
كيىكتىنىڭ ءوز باسىندا وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ ورتا شەنىنە دەيىن ايگىلى اك كەنىشى جۇمىس ىستەدى. بۇل كەنىش ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە دە, ودان كەيىن دە بالقاش مىس بالقىتۋ زاۋىتىن مەتاللۋرگيالىق ۇدەرىستەرگە وتە قاجەت قوسپا ەسەبىندەگى اك تاسىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىردى.
جالپى, كيىكتىنىڭ قويىن-قونىشى كەنگە تولى. مىسالى, قازىرگى تاڭدا وسى اۋىلدان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي اتشاپتىرىم جەردە تەمىردىڭ مول قورى بار «باپى» كەنىشى مەن كەن-بايىتۋ فابريكاسى جۇمىس ىستەپ تۇر.
ال وسىدان ءۇش جىل بۇرىن مۇندا «قازتسينك» تاۋ-كەن كومپانيا-حولدينگىنىڭ ۇلەستەس كومپانياسى – «ورالەلەكترسەرۆيس» جشس تاعى ءبىر كەنىش اشىپ, جۇمىسىن باستادى. ناقتىراق ايتقاندا, كومپانيا توتىققان كەندى تاجىريبەلىك-وندىرىستىك ماقساتتا ءوندىرىپ, كەندى بايىتۋ تەحنولوگياسىن انىقتاۋ ءۇشىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى بايىتۋ فابريكاسىنا تاسىمالداۋدى ىسكە اسىردى. تاجىريبەلىك-وندىرىستىك كەندى ءوندىرۋ پروتسەسى بايىتۋى وتە قيىن كەن مينەرالدارىن انىقتاۋدا قولدانىلادى.
* * *ۇزىنجال كەنىشى اشىلادى دەگەن اڭگىمە تاراعاندا سول كەن ورنىنا ەڭ جاقىن ەلدى مەكەن – كيىكتى اۋىلى تۇرعىندارىنان مازا كەتكەنى راس ەدى. ەل ىشىندە «ۇزىنجالدان قورعاسىن شىعادى ەكەن, ال قورعاسىن بار جەردە رادياتسيا دەگەن قاتار جۇرەتىن كورىنەدى», دەگەن قاۋەسەت جەلدەي ەسىپ, گۋلەپ كەتتى. بۇعان زەينەت جاسىنا جەتىپ, قالاداعى بالالارىنىڭ قاسىنا كوشىپ بارۋدى ۇيعارعان ەكى-ءۇش اعايىننىڭ تاپ سول كەزدە قونىس اۋدارۋى دا وتقا ماي قۇيعانداي اسەر ەتكەنى بار-تىن.
مىنە, جاعداي وسىلاي ۋشىعا باستاعان كەزدە كيىكتى اۋىلىنا قاراعاندى وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ سول كەزدەگى حاتشىسى رىسقالي ابدىكەروۆ, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى نازىر قوسۋباەۆ, شەت اۋدانىنىڭ اكىمى مارات جانداۋلەتوۆپەن بىرگە ۇزىنجال كەنىشىنىڭ باسشىلارى كەلىپ, جەرگىلىكتى حالىقپەن كەزدەسۋ وتكىزگەن بولاتىن. وسى جيىن بارىسىندا ەكى ارادا تۋىنداعان ماسەلەلەر كوتەرىلىپ, وعان تياناقتى جاۋاپ بەرىلۋى سۇرالدى. اتاپ ايتقاندا, كيىكتى تۇرعىندارى كەنىشتىڭ قورشاعان ورتاعا قانشالىقتى زيانسىز ەكەنىن بىلگىسى كەلىپ, وسى ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋداردى. وبلىستان كەلگەن دەلەگاتسيا كەنىشتەن رادياتسيا تاراۋى نەگىزسىز اڭگىمە ەكەنىن رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ دالەلدەدى. ەلدى كەنىشتەن كەلىپ-كەتەر قاۋىپ-قاتەردىڭ جوقتىعىنا سەندىرگەن.
ناقتى ايتقاندا, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, ۇزىنجال جوباسىنىڭ باس مەنەدجەرى دۋمان ءابدىرامانوۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پايدالى قازبالار قورى جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسياسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ۇزىنجال كەن ورنىندا زياندى قوسپالار مەن رادياكتيۆتى مينەرالدار جوق», دەپ رەسمي تۇردە مالىمدەدى.بۇدان كەيىن كوڭىلدەرى ورنىنا تۇسكەن اۋىل حالقى كيىكتىدەگى ۇزاق جىلداردان بەرى شەشىلمەي كەلە جاتقان ماسەلەلەردى قوزعاپ, «ۇزىنجال كەنىشى اشىلا قالعان كۇندە ودان اۋىل قانداي پايدا كورەدى», دەگەن اڭگىمەگە ويىسقان.
كيىكتى حالقى كوتەرگەن ەكى ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى – اۋىلدا مەكتەپ سالۋ بولسا, ەكىنشىسى جول ماسەلەسى ەدى. ماسەلەن, بۇرىن اۋدان ورتالىعى بولعان اقادىر كەنتىنەن گرەيدەر جول كيىكتىدەن 20 شاقىرىم جەردەگى اقشاعىل رازەزىنە دەيىن كەلىپ, مويىنتى ستانساسىنا قاراي بۇرىلىپ كەتەتىن. ياعني, وسى 20 شاقىرىم قارا جول قاراعاندىعا قاراي كولىكپەن شىققان اعايىندى قىستاعى ومبى قاردا, كۇز بەن كوكتەمدەگى لايساڭدا ابدەن زىقىسىن شىعارىپ, قاجىتىپ كەلگەن بولاتىن.
مىنە, سول كەزدەسۋدە اقادىر-مويىنتى تاس جولىنا شىعاتىن گرەيدەر جول سالىپ بەرۋدى ۇزىنجال كەنىشىنىڭ باسشىلارى ءوز مويىندارىنا العان ەدى. «ۋادە – قۇداي ءسوزى» دەگەن, ارادا جىل وتكەندە اتالعان ۋچاسكەگە جول سالىندى. «تاس جولدىڭ ءبىر جىلعا دەپ بەرىلگەن كەپىلدىك مەرزىمى بار. بۇدان بولەك, جۇمىس ىستەگەن ءۇش جىل بويى جولدىڭ كەم-كەتىگىن ءوزىمىز جوندەپ, كۇتىمگە الامىز دەگەن مىندەتتەمەمىز دە بار», دەگەن سوزىندە تۇرعان باسشى دۋمان ءابدىرامانوۆ.
***ۇزىنجال كەنىشى «ورتالىق», «سولتۇستىك-شىعىس», «وڭتۇستىك-باتىس» جانە «وڭتۇستىك» دەپ شارتتى تۇردە اتالاتىن ءتورت ۋچاسكەدەن تۇرادى. گەولوگيالىق بارلاۋ مەن زەرتتەۋدىڭ قورىتىندىسى بۇل جەردە قورعاسىننىڭ مول قورى بارىن انىقتاعان. كەنىش باسشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, قورعاسىننىڭ نەگىزگى قورى «سولتۇستىك-شىعىس» ۋچاسكەسىندە ەكەن, سونداي-اق «وڭتۇستىك-باتىس» ۋچاسكەسىندە دە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قور بار كورىنەدى. ال «ورتالىق» ۋچاسكەسىندەگى توتىققان قورعاسىننىڭ كەن قورى 4,5 ملن تونناداي بولادى دەپ بولجانعان.
مۇنداعى كەن قورى تەرەڭدە جاتىر دەگەندى ايتادى ماماندار. مىسالى, بىلتىر ارنايى باعدارلاما بويىنشا ۇزىنجالدا 500, 700 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن بۇرعىلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, زەرتتەلگەن. ياعني, بۇل قورعاسىننىڭ مول قورى وسىنشاما تەرەڭدىكتە جاتىر دەگەن ءسوز.
«جالپى, – دەيدى جوبا جەتەكشىسى دۋمان ءابدىرامانوۆ, – ءبىر توننا كەننەن 85 كيلو شاماسىندا قورعاسىن شىقسا, بۇل – وندىرىستىك تۇرعىدا ءتيىمدى بولىپ سانالادى. ال ۇزىنجال كەنىشىندەگى ءبىر توننا كەندەگى قورعاسىننىڭ ۇلەسى شامامەن العاندا 60 كيلو بولادى. بىراق سول كەندى بايىتۋدىڭ كوزىن تابۋ كەرەك». * * *جالپى, ۇزىنجال كەنىشىنىڭ اشىلعانى كيىكتى اۋىلى ءۇشىن شاراپاتى مول شارۋا بولدى.
ء«بىز بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىنە ايرىقشا ءمان بەرەمىز, – دەيدى كومپانيا باسشىسى دۋمان ءابدىرامانوۆ. – مىسالى, جىل سايىن ءوڭىردى الەۋمەتتىك دامىتۋ جوباسى اياسىندا ارنايى ەسەپشوتقا 19 ملن تەڭگە اۋدارىپ وتىردىق. ونىڭ سىرتىندا شەت اۋدانى اكىمدىگى تاراپىنان بولىپ تۇراتىن وتىنىشتەردى دە اياقسىز قالدىرماۋعا تىرىستىق. بىلتىر 9 ميلليون تەڭگەنىڭ كومەگىن كورسەتتىك. ايەلدەر قاۋىمىنىڭ مەرەكەسى كۇنى اۋدان بويىنشا 38 ارداقتى اناعا سىي-تارتۋ جاسادىق».
بىلتىر كەنىش باسشىلارى جەرگىلىكتى ءۇش بالانى كومبينات ەسەبىنەن وقىتۋعا شەشىم قابىلداعان بولاتىن. سونىمەن قاتار وقۋىن تامامداعان جاس مامان «قازتسينك» كومپانياسىنىڭ كەز كەلگەن بولىمىنە جۇمىسقا الىناتىن بولادى.
جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى جۇمىسقا تارتۋ ىسىندە دە وڭ وزگەرىستەر بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون. مىسالى, شەت اۋدانى بويىنشا 38 ادام كەنىشكە جۇمىسقا الىندى. ال كيىكتىدەن 8 ادام جۇمىسقا تۇردى.
مۇنىڭ سىرتىندا كەنىش اكىمشىلىگى الەۋمەتتىك تۇرعىدا از قامتىلعان ەكى وتباسىنىڭ ارقايسىسىنا مەرەكە كۇندەرىنە وراي 50 مىڭ تەڭگەنىڭ ازىق-ت ۇلىك كومەگىن كورسەتىپ وتىردى. بۇدان بولەك, كيىكتىدە ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاعاندا ارنايى كيىز ءۇي تىگىپ, ءتۇرلى سپورتتىق سايىستاردىڭ جەڭىمپازدارى مەن جۇلدەگەرلەرىنە تۇرمىستىق قىمبات تەحنيكالار تارتۋ ەتىپ, اۋىل حالقىنىڭ ريزاشىلىعىنا بولەندى. كيىكتىدەن ءتورت شاقىرىمداي جەردەگى تەمىر جول تۇيىعى سالىنىپ بىتكەندە, كەنىش باسشىلارى اۋىل حالقىنىڭ باسىن قوسىپ, ءدام بەرگەنى دە جەرگىلىكتى جۇرتقا كورسەتىلگەن ىقىلاستى سىي-قۇرمەت ەدى. سونداي-اق كومپانيا بالالار مەرەكەسىنە ارناپ اۋىلداعى ورتالىق كوشەلەردىڭ بىرىنەن ويىن الاڭىن سالىپ بەردى.
تەمىر جول تۇيىعى دەمەكشى, كيىكتىنىڭ باسىنان ساناعاندا ۇزىندىعى 3,2 شاقىرىم بولاتىن جاڭا تەمىر جول قۇرىلىسىمەن قوسا تاس جول دا سالىندى. تۇيىقتىڭ ءوز باسىندا 60-قا جۋىق ادام ەڭبەك ەتتى. ولار سول جەردە ءۇش مەزگىل تاماعىن ءىشىپ, تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتەرىنىڭ ءبارى بار جايلى ۆاگونداردا تۇردى. ال ۇزىنجال كەنىشىندە 250-دەي ادام ەكى اۋىسىم بويىنشا ۆاحتالىق تاسىلمەن جۇمىس ىستەدى. ولار دا تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتەردىڭ بارىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. الاتىن ەڭبەكاقىلارى دا قوماقتى بولدى.
***كومپانيا باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنشا, ءۇش جىل ىشىندە ۇزىنجال كەنىشىن يگەرۋگە 3 ملن اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالىنعان ەكەن.
«ۇزىنجال كەنىن ءبىز «قازتسينكتىڭ» قۇرامىنداعى «التاي» تاۋ-كەن بايىتۋ كەشەنىندەگى زەرتحاناعا تەمىر جول ارقىلى جونەلتىپ وتىردىق. بىلتىردان بەرى كەنىشتەن 170 توننا توتىققان قورعاسىن كەنىن جىبەردىك. ونداعى زەرتحانانىڭ مۇمكىندىگى كەن قۇرامىنان 34 مەتالدى انىقتاۋعا جەتەدى», دەيدى دۋمان ءابدىرامانوۆ.
زەرتحانا دەمەكشى, بۇگىنگە دەيىن ۇزىنجالدان كەن وندىرىستىك زەرتتەۋلەر ماقساتىندا الىندى, ويتكەنى كەڭەس داۋىرىندە لابوراتوريالىق كولەمدە جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەردە بايىتۋ تەحنولوگياسى تابىلماعان بولاتىن. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, كومپانيا باسشىلارى وندىرىستىك اۋقىمدا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ارقىلى كەندى بايىتۋ تەحنولوگياسىن تابۋعا بولادى دەپ شەشىم قابىلدادى.
بۇگىندە زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋگە قاجەتتى كولەمدە كەن قورىن الىپ, ۇزىنجال كەنىشى ءوز جۇمىسىن ۋاقىتشا توقتاتتى. ولار اراعا ۋاقىت سالىپ, بايىتۋ تەحنولوگياسىن زەرتتەپ, كەنىش جۇمىسىنىڭ جانداناتىنىنا كۇمان كەلتىرمەيدى. نەگە دەسەڭىز, ۇزىنجالدا قورعاسىن مەن كۇمىستىڭ مول قورى بار. بۇدان بولەك, بۇل جەردە كەندى تاسىمالداۋعا قاجەتتى ينفراقۇرىلىمنىڭ ءبارى سالىنعان.
«قازىرگى ۋاقىتتا, – دەيدى دۋمان ءابدىرامانوۆ, – كەندى ايىرۋ تەحنولوگياسىن تابۋمەن وندىرىستىك كولەمدە اينالىسىپ جاتىرمىز. بولاشاقتا بۇل ىستەن وڭ ناتيجە شىعار بولسا, وندا ۇزىنجالدا 500 ادامعا دەيىن جۇمىس ىستەيتىن كەن بايىتۋ فابريكاسىن سالۋعا بولادى. مۇنىڭ ءوزى ءوڭىردىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە يگى ىقپالىن تيگىزەر ەدى». قازىرگى تاڭدا ۇزىنجال كەنىشى مەن تەمىر جول تۇيىعىندا كەن جال-جال بولىپ ءۇيىلىپ جاتىر. كۇزەتشىلەر تۇراتىن ءبىر ۆاگون قالدىرىلعان. اۋەلدە ۇزىنجالدان «رادياتسيا» دەپ ۇرەيلەنگەن اۋىل حالقى ەندى كەنىش قايىرا اشىلسا ەكەن دەگەن تىلەك ايتادى. «جاقسىدان – شاراپات» دەگەن, ىرگەدە ىرگەلى ءوندىرىس وشاعى ىركىلمەي جۇمىس ىستەپ تۇرسا, اۋىل, اۋداننىڭ نەسىبەسى ءوز الدىنا, ونىڭ ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ ىلگەرىلەۋىنە دە تيگىزەر ىقپالى مول بولار ەدى.
قاراعاندى وبلىسى,شەت اۋدانى