ۇلى دالا تاريحىنىڭ باستى قىرى – التىن وردا

سوڭعى ۋاقىتتا جاريالانعان حاكاس مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى گ.تيۋندەشەۆتىڭ «ۆەليكي حان باتىي – وسنوۆاتەل روسسيسكوي گوسۋدارستۆەننوس­تي» اتتى كىتابى كوپتەگەن پىكىر قايشى­لىق­تارىن تۋدىرۋدا. «نىنەشنيايا روسسيا فورميروۆالاس نە نا پوچۆە كيەۆسكوي رۋسي, كوتورايا راسپالاس نا نەسكولكو سۋۆەرەن­نىح گوسۋدارستۆ ەششە ۆ XII ۆەكە, زا ۆەك دو پوياۆلەنيا «مونگولوۆ», نە ۆ سوپەرني­چەستۆە س وردىنتسامي, س كوتورىمي نە بىلو ۋ رۋسسكيح ترەني نا رەليگيوز­نوي يلي كۋلتۋرنوي پوچۆە. روسسيا ۆوزنيكلا نا سوۆەرشەننو نوۆوي موسكوۆسكوي پوچۆە, كوتورايا بىلا ورگانيچەسكوي چاستيۋ زولوتووردىنسكوي گوسۋدارستۆەننوستي; ونا ۆىروسلا يز سوپەرنيچەستۆا موسكوۆي س حانستۆامي, ۆحوديۆشيمي رانەە ۆ زولوتۋيۋ وردۋ, زا پراۆو ناسلەديا راسپادايۋششەگوسيا ۆەليكوگو گوسۋدارستۆا», دەيدى عالىم.

التىن وردانىڭ ەجەلگى تەرريتو­رياسىنىڭ قىرىق پايىزى بۇگىنگى قازاق­ستان يەلىگى, بايىرعى قازاق جۇرتىنىڭ اتا-مەكەنى. التىن وردانىڭ مۇراگەرىمىز دەپ پىكىر ايتۋعا ءبىزدىڭ دە تولىق قۇقىمىز بار. بيىل التىن وردانىڭ قۇرىلعانىنا 750 جىل تولىپ وتىر.

كەز كەلگەن توبىر ۇلت بولا المايدى. قازاق حالقى دا ۇلت بولىپ قالىپتاسۋ جولىندا قيلى-قيلى تاريحي كەزەڭدى باستان كەشىردى. بۇگىنگى قازاقتار كونە قىپشاقتاردىڭ زاڭدى جالعاسى, مۇراگەرى. قىپشاقتار قايدان شىقتى, قايدا باردى, قايدا كەتتى دەگەن كۇردەلى سۇراقتارعا عىلىمدا سوڭعى كەزدەرى ناقتى جاۋاپتار, تىڭ تۇجىرىمدار ايتىلا باستادى. بەلگىلى تاريحشى مۋراد ادجي بىلاي دەپ جازدى: «كىپچاك – ەتو يميا ودنوگو يز درەۆنەيشيح تيۋركسكيح رودوۆ. ۆوزموجنو, ون كوگدا-تو پەرۆىم وتسەليلسيا س التايا, ي درۋگيح پەرەسەلەنتسەۆ ستالي نازىۆات ەگو يمەنەم». بۇدان ءارى عالىم تاريحتاعى حالىقتاردىڭ ۇلى قونىس اۋدارۋىنىڭ كوش باسىندا قىپشاقتار بولعانىن ايتا كەلىپ: «…توگدا, تو ەست ك كونتسۋ V ۆەكا, كيپچاكي زاسەليلي پول ەۆروپى ي ۆسيۋ تسەنترالنۋيۋ ازيۋ. تيۋركسكايا رەچ زاگلۋشالا نا ەۆرازيسكوم كونتينەنتە ليۋبۋيۋ درۋگۋيۋ. تيۋركي بىلي سامىم منوگوچيسلەننىم نارودوم ميرا… ودين نارود دال جيزن دەسياتكوم درۋگيح نارودوۆ» دەيدى. مىنە, وسى قىپشاقتار پولوۆتسى, كۋماندار اتالا ءجۇرىپ, مىڭ جىلدان استام ۋاقىت تاريحتا بەلگىلى بولعان. «قىپشاق» ءسوزى ەڭ العاش سەلەنگى وزەنىنىڭ بويىندا تاسقا قاشالىپ بەدەرلەنگەن. ەلەتمىش كۇل بىلگە قاعاننىڭ (747-757) باسىنا قويىلعان قۇلپىتاستا بىلاي جازىلعان: «تۇرك كىبچاك ەلىگ يىل ول دۋرمىسىڭ (كوگدا تيۋركي-كىبچاكي ۆلاستۆوۆالي ناد نامي پيات­دەسيات لەت). اراب زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ەڭبەك­تەرىنە ۇڭىلسەك, قىپشاقتار ءىح عا­سىر­­دان بەلگىلى بولعان. سونىمەن قاتار ءىح-ح عاسىرلاردا تاريح ساحناسىندا و­عىز­داردىڭ دا ۇلكەن ورنى بولدى. ولار سولتۇستىك كاسپي, سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسى, ارال تەڭىزى ماڭايىن جايلادى. بىراق ءحى عاسىرداعى قىپشاق تايپا­لا­رى­نىڭ ءوسىپ-وركەندەپ, بيلىك باسىنا كەلۋى وعىز­داردى ىعىستىرىپ, باسقا دا ءتۇرلى تاي­پالاردىڭ قىپشاق وداعىنا ءسىڭىپ, ورتاق قىپشاق تىلىندە سويلەۋىنە ءماجبۇر قىلدى. س.گ.اگادجانوۆ بىلاي دەيدى: «ۆ كونتسە ح پەرۆوي پولوۆينە ءحى ۆ. ۆ پوليتيچەسكيح رامكاح دەرجاۆى سىردارينسكيح يابگۋ پرويسحوديت ينتەنسيۆنىي پروتسەسس فورميروۆانيا وگۋزسكوي نارودنوستي, ون ستيمۋليروۆالسيا راسپادوم ستارىح كروۆنورودستۆەننىح سۆيازەي, وبرازوۆانيام نوۆىح تەرريتوريالنو-حوزيايستۆەننىح وبەدينەني ي ستانوۆلەنيەم راننەفەودالنىح وتنوشەني. ودناكو داننىي پروتسەسس نە پولۋچيلي سۆوەگو زاۆەرشەنيا ي بىل پرەر­ۆان گيبەليۋ وگۋزسكوگو گوسۋدارستۆا ۆ سەرەدينە ءحى ۆ. ۆ رەزۋلتاتە كيپچاكسكوگو دۆيجەنيا».

باسىندا قيماق قاعاناتىنىڭ قۇرا­مىندا ءومىر ءسۇرىپ, كەيىن دارا تايپا بو­لىپ بولىنگەن قىپشاقتار ءحى عاسىردان باستاپ ءا. قۇرىشجانوۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا «تاريح ساحناسىنىڭ اۆانستسەناسىنا» شىعادى. ورتاعاسىرلىق قىپشاقتار تاريحىن ارنايى زەرتتەگەن س.م.اقىنجانوۆ: ء«ارتۇرلى تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا, قازاقستان دالاسىنىڭ سولتۇستىك ايماقتارىندا ءحى-ءحىى عاسىرلاردا تۇركى تايپالارىنىڭ باسىندا حان بيلىگى بار قىپشاقتار كونفەدەراتسياسى قالىپتاستى», دەپ تۇجىرىمدادى. قىپشاقتار ۇلان-بايتاق تەرريتوريانى يگەرىپ بالقاش كولىنىڭ جاعالاۋلارىنداعى جازىق دالالاردان باستاپ سولتۇستىك كاۆكاز تاۋلارى مەن قىرىم قىرقالارىنا دەيىنگى ارالىقتى مەكەندەدى. مافازات ءال-گۋزز (وعىزدار دالاسى) اتاۋىنىڭ ورنىنا دەشتى قىپشاق (قىپشاقتار دالاسى) اتاۋى پايدا بولدى. قىپشاق تايپالارى قىتاي قورعانىنان باستاپ شىعىس تۇركىستان, التاي تاۋلارى, ورتالىق ازيا, ەدىل ايماعى, التىن وردا, ودان ءارى ەۋروپاعا دەيىن تارادى.

ال موڭعول ۇستەمدىگى كەزىندە قۇرىلعان التىن وردا قىپشاقتاردىڭ نەگىزگى وتانى بولدى. بۇل جەردە م. ءادجيدىڭ «دەشت-ي-كيپچاك پري نوۆوم مونگولسكوم پراۆيتەلە پولۋچيل ي نوۆوە يميا – زولوتايا وردا, …كوتورايا, كاك ەتو ني پارادوكسالنو, تسەليكوم ي پولنوستيۋ دەرجالاس نا كيپچاكاح» دەگەن ءسوزىنىڭ ماڭىزى زور. سول قىپشاقتار قازاق حالقىنىڭ جەكە ەتنوستىق توپ بولىپ قالىپتاسىپ, دەربەس ۇلت رەتىندە تاريح داستارقانىنان وزىنە لايىق ورىن الۋىنا, سونداي-اق قاراقالپاق, باشقۇرت, تاتار, نوعاي, قىرىم تاتارلارى, قاراشاي, بالقار, قۇمىق, قارايىم, التاي, قىرعىز حالىقتارىنىڭ ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىنا يگى ىقپالىن تيگىزدى.

التىن وردا دۇنيەجۇزىلىك تاريحتا, الەمدىك مادەنيەتتە وزىندىك ورنى بار ىرگەلى دە قۋاتتى مەملەكەت ەدى. بۇل سولتۇستىك-شىعىستا بۇلعار وبلىسى, ەدىلدىڭ ورتا جانە تومەنگى جاعالاۋىن, وڭتۇستىكتە قىرىم, كاۆكازدىڭ دەربەنتكە دەيىنگى, ءتىپتى ودان دا ارعى دالالاردى, شىعىستا باتىس ءسىبىر مەن سىرداريانىڭ تومەنگى جاعالاۋىن الىپ جاتقان كەڭ-بايتاق ەل بولاتىن. اۋەلدە جوشى ۇلىسى رەتىندە دۇنيەگە كەلگەن التىن وردا باتۋ حان (1227-1255), كەيىن بەركە حان (1257-1266) تۇسىندا داۋىرلەپ, موڭكە تەمىر حان (1266-1280), وزبەك حان (1312-1342) مەن جانىبەك حان (1342-1357) تۇسىندا ەۋرازيا­نىڭ ءاپايتوس دالاسىندا بيلىك قۇرعان قاھارلى مەملەكەتكە اينالدى. التىن وردانىڭ ناعىز گۇلدەنگەن كەزەڭى – بەركە حان مەن وزبەك حاننىڭ بيلىك جۇرگىزگەن ءداۋىرى. بەركە حاننىڭ يسلام ءدىنىن قابىلداۋى مەملەكەتتىڭ دامۋىنا يگى اسەر ەتتى. بەركەنىڭ سارايىنا مەملە­كەتتىڭ ءتورت بۇرىشىنان عالىمدار, اقىن­دار, سۋرەتشىلەر كەلە باستايدى. قالا مادە­نيەتى وركەندەيدى. بۇل جايىندا ە.ن.نادجيپ بىلاي دەپ جازدى: «ارابسكيە ي پەرسيد­سكيە يستوريكي, پوبىۆاۆشيە ۆ زولوتوي وردى سووبششايۋت و منوگيح ۋچەنىح, پيسا­تەلياح, بوگوسلوۆاح ي پوەتاح, كوتورىە جيلي نا تەرريتوري زولوتوي وردى, زانيما­ليس ناۋچنوي ي ليتەراتۋرنوي دەياتەلنوستيۋ. نىنە وبنارۋجەننىە پامياتنيكي ماتەريالنوي ي دۋحوۆنوي كۋلتۋرى زولو­توي وردى پودتۆەرجدايۋت ۆىسوكۋيۋ كۋلتۋرۋ ۆەس تسەنتراح». ءحىV عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا بۇكىل ەلگە مۇسىلمان ءدىنى كەڭىنەن جايىلدى. وزبەك حان قالالار, مەشىتتەر, مەدرەسەلەر سالۋعا كوڭىل ءبولدى. التىن وردا ساۋدا جولىندا ورنالاسقان ەڭ مادەنيەتتى مەملەكەتكە اينالدى.

التىن وردا مەملەكەتىنىڭ تەرريتوريا­سىن مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ ەتنوستىق قۇرامى تۋرالى ءارتۇرلى مالىمەتتەر بار. تۇركىتانۋشى پ.م.مەليورانسكي «اراب فيلولوگ و تۋرەتسكوم يازىكە» دەگەن ەڭبەگىندە: «زولوتايا وردا سوستويا­لا يز سمەسي رازليچنىح تۋرەتسكيح ي مون­گول­­سكيح پلەمەن» دەپ كورسەتكەن. بەلگى­لى عالىم ءا.قۇرىشجانوۆ تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, التىن وردا حال­قىنىڭ دەنى قىپشاق رۋلارى بولعان دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى. سول قىپشاق رۋ­لارى قازىرگى قازاق حالقىنىڭ ارعى تەگى ەكەنى داۋسىز. بۇل رۋ, تايپالار الەمدىك مادەنيەتكە ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ, كەيىنگى ۇرپاقتارعا مول مادەني مۇرا قالدىرىپ كەتتى.

ءا.كەكىلباەۆ «قازاقتىڭ ءتورت مىڭ جىلدىق تاريحى بار, دايەكتى, دەرەكتە­مەلى تاريحى ەكى مىڭ جىلدىڭ كولە­مىن­دە» دەسە, ال قازاقتىڭ سۇيەگىن زەردەلەپ جۇرگەن انتروپولوگ عالىم ورازاق سماعۇلوۆ «قازاقتىڭ تاريحى ءبىر تال شاشىندا» دەپ, ۇلتىمىزدىڭ 40 عاسىرلىق تاريحىن بۇلتارتپاس دەرەكتەرمەن دالەلدەپ وتىر. الاش ارداگەرى ءا.بوكەيحان «قازاق تاريحى – قازاق ادەبيەتىندە» دەگەن ەدى, ال ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەڭ دايەكتى, ەڭ دەرەكتەمەلى تاريح ءتىلدىڭ بويىندا ساقتالادى. قازاقتىڭ تاريحى – قازاق تىلىن­دە. سول تىلدە سويلەپ, سول ءتىلدى جازىپ ءجۇرىپ, وسىدان ءتورت, ءتىپتى بەس مىڭ جىل بۇرىنعى اتا-بابامىز ايتقان ءسوزدى, ءتۇبىردى, جۇرناقتى, ءتىپتى دىبىستى ايتىپ, كۇندە قايتالاپ جۇرگەنىمىزدى ءوزىمىز بايقا­ماي­مىز.

قازاق ءتىلى ءبىرتۇتاس, ءمونوليتتى ءتىل, بىراق بۇل تۇتاستىقتىڭ باستاۋى كونە تۇركى زامانىنان باستالىپ, ورتا عاسىرلاردا شىڭدالىپ, ۇلتتىق دەڭگەيدە دارالانا باستايدى. سول داۋىرلەردەن ءباز-باياعى قالپىندا, دىبىستىق جانە ماعىنالىق تۇلعاسى وزگەرمەي قازاق تىلىنە جەتكەن سوزدەر بايىرعى سوزدىك قوردى قۇرايدى. ال التىن وردا جازبا ەسكەرتكىشتەرىندە قازاق تىلىندەگى بالامالارىمەن دالمە-ءدال 420-دان استام ءسوز بار. ولار: ادىم, ازىق, اي, الما, الا, سارى, كەڭ, تار, ءتورت, توقسان, ايىر, بار, كەت, ت.ب. كەيبىر سوزدەردىڭ قولدانىلۋ جيىلىگى 20-عا دەيىن بارادى.

قازاق ءتىلىنىڭ ماتەريالدىق مادەنيەت لەكسيكاسى قالىپتاسۋىنىڭ ءبىر ارناسى التىن وردا ءداۋىرى مۇرالارى. وسى جازبا ەسكەرتكىشتەردىڭ تىلىنەن بايقاعانىمىز, اتا-بابالارىمىزدىڭ باققان مالىن (ات, باعلان, يىلقى, وعلاق, سىعىر, تەۆا, قىسراق, قوزى, قوي) ءبىز دە باعىپ ءجۇرمىز. ال تاققان اشەكەيىن (اسىرعا, يۇزۋك) تاعىپ, ىدىس-اياقتارىن (اياق, ىزىش, بىچاق, چاناق, ءچومچا, قازعان, قاشۋق,), ءۇي-ءىشى م ۇلىكتەرىن (اچعۋچ, بەشيك, ياستۋق, يوعۋرعان, كييز, كيليم, سيپۋرتكا) تۇتىنىپ, كيگەن كيىمدەرىن (تون, چاپان, كامار, قۇر, كافتان, كونلاك, بورك, باشپاق) كيىپ ءجۇرمىز. كيىم تىگىلەتىن ماتەريالدارىن دا ء(بوز, ءيۇڭ, چوبراك, قايىش, اتلاس, يبەك, كون, مامۇق, ءتاري), ەڭبەك قۇرالدارىن دا (بالتا, بۋرعۋ, ىرعاق, كورۇك, تارعاق/تىرناۋىش, اراۆا, يب, تۋزاق, چالاك, قازۋق, قوڭىراعۋ) قولدانىپ, ىشكەن-جەگەن تاماعىن دا (اش, ەت, بال, يوعۇرت, سارقۋت,تۋز, ۋن, قايماق, ءسۇت) ءىشىپ ءجۇرمىز. مۇنىڭ ءوزى ەتنومادەني ساباقتاستىقتى كورسەتەدى.

ال التىن وردا مۇرالارى قازاق جازبا ادەبيەتىنىڭ دە باستى ارناسى. قازاق جازبا ادەبي ءتىلىنىڭ نەگىزىن سالۋشى ۇلى ابايدىڭ عىلىمدا ءۇش مەكتەبى ايتىلادى. ءبىرىنشىسى – اۋىز ادەبيەتى, ەكىنشىسى – شىعىس ادەبيەتى, ءۇشىنشىسى – ورىس جانە باتىس ەۋروپا ادەبيەتى. ابايدىڭ اقىن بولىپ قالىپتاسۋىنداعى تاعى ءبىر ارنا, ءتورتىنشى مەكتەپ – ول ج.بالاساعۇننىڭ «قۇداتعۋ بىلىگىنەن» باستالعان تۇركىلىك جازبا ادەبيەت ەدى. اباي وزىنە دەيىنگى جازبا ءداستۇردى, جازبا ادەبيەتتى جاقسى بىلگەن جانە سودان ءنار العان. ابايدىڭ قازاق ادەبيەتىندە العاش قولدانعان ايشىق­تى ءسوز تىركەستەرىنىڭ ءتۇپ نەگىزى التىن وردا ادەبيەتىندە جاتىر.مىسالى, قۇتىپ اقىندا:كوڭىل قۋشى بۋ عاشىق وتىندا ۋچار,حايالى ول شىرىن حۋسراۋنى قۋچار دەپ, كوڭىل قۇشى تۇرىندە ايتىلسا, ابايدا: كوڭىل قۇسى قۇيقىلجىتار شار تاراپقاادام ويى تۇرلەنىپ العان شاقتا,دەگەن سياقتى كوڭىل قۇسى تۇرىندە ماعى­نا­لىق, تۇلعالىق جاعىنان دالمە-ءدال كەلىپ, قۇتىپتا دا, ابايدا دا بۇل فرازا «جۇيرىك قيال» ماعىناسىندا ايتىلىپ وتىر. نەمەسە سىنۋق كوڭۇل تۇراقتى تىر­كە­سى قۇتىپتا:مەنى قادعۋمدا از حور قىلعىل,سىندۋق كوڭۇلۇمنى ءباس ازار قىلعانتۇرىندە ايتىلسا, ابايدا:سىنىق كوڭىلىم كوپ كەشەرمايدا قولمەن ۇستاساڭ,دەپ كەلەدى. وسىنداعى سىنىق كوڭىل فرازەماسى ەكى ءداۋىر اقىنىندا «جابىر­قاڭقى, قايعىلى كوڭىل كۇيدى» بىلدىرەدى. سونىمەن قاتار ۇلى ابايدا كوڭىلدىڭ جايلاۋى, كوڭىلدىڭ كۇنى سياقتى بوياۋى قانىق, جاڭاشا ورىلگەن فرازەولوگيزمدەر ۇشىراسادى.

بۇل دەرەكتەرگە قاراپ, ءحىح عاسىرداعى اباي پوەزياسى, ورتاعاسىرلىق قىپشاق جازبا پوەزيا ءداستۇرىنىڭ زاڭدى جالعاسى, ءداستۇرلى ونەر ساباقتاستىعى دەپ ايتۋعا بولادى. عاسىرلار قويناۋىنان وزگەرمەي, تاريحتىڭ ىزعارلى جەلىنە ءتۇتىلىپ كەتپەي كەلە جاتقان تۇراقتى تىركەستەردەن تۇ­تاس ءبىر ۇلتتىڭ قازاقي بەت-بەينەسى انىق كورىنەدى.

قورىتا ايتقاندا, وسىنداي تاريحي, تىلدىك جانە ادەبي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتى­رىپ, التىن وردانىڭ بۇگىنگى باس­تى مۇراگەرى – قازاق ۇلتى, قازاقستان رەس­پۋبليكاسى دەپ تۇجىرىمداۋىمىزعا تو­لىق نەگىز بار.

مۇرات سابىر,باتىس قازاقستان يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور

ورال