سىبىردەگى ورمان ءورتى رەسەيلىكتەردىڭ مازالارىن كەتىرگەنىن تەلەديدار ارقىلى كورىپ وتىردىق. سولتۇستىك وڭىردە دە ىستىق بولعاندىقتان پاۆلودار وڭىرىندەگى ورمانشىلار, ءورت سوندىرۋشىلەر, توتەنشە جاعدايلار باسقارماسى بيىل كۇندىز-ءتۇنى تابيعات كۇزەتىندە بولدى.
– ءبىزدىڭ باستى قىزمەتىمىز دە, ماقساتىمىز دا وسى ورماندى, تابيعاتتى قورعاۋ. ورتتەن ساقتاپ, ورمانىن, وسىمدىگىن, جان-جانۋارلارىن كوبەيتۋ. باياناۋىل ۇلتتىق پاركى 1985 جىلى قۇرىلدى. جالپى اۋماعى 68452,8 گەكتاردى قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە ورمانمەن قامتىلعان اۋماعى – 14 890 گەكتار. اۋماعى جاعىنان ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن تابيعي پارك. جىل سايىن پارك اۋماعىندا اعاش, قاراعاي وسكىندەرىن ەگەمىز. پارك بويىنشا 37 گەكتار كولەمدە 2 جىلدىق ورمان اعاشىنىڭ كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى, 73 گەكتارعا تولىقتىرۋ, 255 گەكتارىندا كۇتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى, – دەيدى پارك باسشىسى سۇيىندىك احمەتجانوۆ.
جالپى, باياناۋىل مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى باياناۋىل, جاسىباي, دالبا دەپ اتالاتىن ءۇش بولىمشەدەن تۇرادى. تابيعي پارك اۋماعى 9079 گەكتار, ەكولوگيالىق تۇراقتاندىرۋ ايماعى 4695 گەكتار, تۋريستىك جانە رەكرەاتسيالىق ايماعى 11615 گەكتار, شەكتەۋلى شارۋاشىلىق قىزمەت ايماعى 25304 گەكتار دەپ بولىنگەن.
س.احمەتجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق پاركتىڭ جەدەل باسقارۋ قۇزىرىنا اۋماعى 60 مىڭ گەكتار بولاتىن «قىزىلتاۋ» قورىعى ەنگەن, ول جەردە سيرەك كەزدەسەتىن جانە قىزىل كىتاپقا ەنگەن جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر قورعالادى. تابيعي پاركتە قىزمەت ەتەتىن 111 ادامنىڭ 102-ءسى مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار. ولار ەرەكشە قورعالاتىن اۋماقتا ورنالاسقان جانۋارلار جانە وسىمدىكتەر الەمىن قورعاۋ جۇمىسىمەن اينالىسادى.
قازىرگى كەزدە ۇلتتىق پاركتە وسىمدىكتەردىڭ 552 جانە جانۋارلاردىڭ 45 ءتۇرى بار. ونىڭ ىشىندە قىزىل كىتاپقا 5 وسىمدىك, 12 جانۋار ءتۇرى ەنگەن. ورتكە قارسى شارالار جانە بيوتەحنيكالىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋ ۇنەمى باقىلاۋدا. پارك بويىنشا 30 قۇستىڭ ۇيالارى ورمان اعاشتارىنىڭ زيانكەستەرمەن زاقىمدالعان ورىندارىنا ورناتىلدى.
– وسىمدىكتەر فاۋناسىندا تابيعات قۇپيالارى كوپ. ءبىزدىڭ ورماندا وتە سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەر بار, بۇل زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى, – دەيدى ورمانشىلار.
بۇل كۇندەرى ورمان القابىن كەڭەيتۋ, ورماندى ورتتەن قورعاۋ باعىتىندا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. مىسالى, «دالبا» ورمان شارۋاشىلىعىندا ەگىلگەن 18 گەكتار شىرشا قازىر ورمانعا اينالعان. قايىڭ, تەرەك ءبىر-بىرىمەن تالاسا ءوسىپ كەلەدى. ورمان شارۋاشىلىعى باياناۋىلدىڭ وڭتۇستىك شىعىسىنا قاراي ورنالاسقان. وعان كۇركەلى, جاڭاتىلەك اۋىلدىق اۋماعىنىڭ جەرلەرى قارايدى. قورعاۋعا الىنعان جالپى اۋماعى 26 355 گەكتار جەردىڭ 12 پايىزى ورمان جامىلعىلارى. بولىمشەدە 21 تاجىريبەلى ورمان ينسپەكتورى قىزمەت ەتەدى.
– شىرشا اعاشى جىلىنا 40-50 سانتيمەترگە دەيىن وسەدى, – دەيدى شارۋاشىلىق باسشىسى ەلامان كەندىروۆ. – اۋىلدان بوشكەلەپ سۋ تاسىپ, قولمەن سۋاردىق. جازدا ءارامشوبىن ج ۇلىپ, توپىراعىن قوپسىتىپ, باپتادىق. ورمانعا اينالا باستاعان وسكىندەردى كورگەندە ورمانشى بولۋدىڭ قاسيەتىن تۇسىنەسىڭ. جۇمىس مۇنىمەن دە بىتپەيدى. شىرشا القاپتارىن كەڭەيتۋ ويىمىزدا بار.
ورمانشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازىر زاڭسىز اعاش كەسۋ تىيىلعان. اۋىل تۇرعىندارى دا, جاستار دا ورمانشىلارمەن بىرگە بارىپ, اعاش وتىرعىزىپ, ونى كۇتىپ-باپتايدى ەكەن.
– جاس ەگىلگەن شىرشالارعا ءورت, قار دا زيان. قار باسىپ, بۇتاقتارىن سىندىرادى. سوندىقتان قىستا كۇتىمسىز بولمايدى. بۇرىندارى باياناۋىلدا قارااعاش كوپ ەگىلدى. شىرشامەن بىرگە قارااعاش القاپتارىن كوبەيتسەك, ورماننىڭ ەندى عانا ەگىلگەن القاپتارىن قورعاپ قالا الامىز, – دەيدى ورمانشى مۇرات كامالي.
ال بايىرعى ورمانشىلاردىڭ ءبىرى قۇرمان ەرمەكباەۆ قاراماعىنداعى 4 ينسپەكتورمەن بىرگە ورمان القاپتارىن كۇزەتەدى. ورمان القابىندا وتىرعىزعان 10 گەكتار شىرشا كوشەتتەرى قازىر «بويجەتىپتى».
وزدەرىمەن بىرگە حاميت يبراەۆ, ولجا زاكريانوۆ, مەرەكە ايحانوۆ, ەرسىن باكيروۆ, نۇرلان شەكەباەۆ, تالعات زاكريانوۆ, ساكەن ومىرباەۆ جانە باسقا دا بايىرعى ورمانشىلار ەڭبەك ەتۋدە.
ۇكىمەتتىڭ 2017 جىلعى قاۋلىسىمەن قازان ايىنىڭ ءۇشىنشى جەكسەنبىسى «ورمان شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇنى» كاسىبي مەرەكەسى بولىپ بەكىتىلگەن. بۇل مەرەكە ەلىمىزدىڭ, جەرىمىزدىڭ بايلىعىن قورعاپ, ساقتاپ جۇرگەن قاراپايىم ورمانشىلار ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە.
ورمان شارۋاشىلىعىندا وتباسىلارىمەن بىرگە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ايناعۇلوۆ, سولتانالين, تەمىروۆ, يمانوۆتار اۋلەتتەرىن باياناۋىلدىقتار ماقتان ەتەدى. مىسالى, قۇسايىنوۆتار اۋلەتىنىڭ جالپى ەڭبەك ءوتىلى 79 جىل, تۋربالو اۋلەتىنىڭ ءوتىلى 43 جىل جانە راحمەتوۆتەردىڭ ەڭبەك ءوتىلى 35 جىلعا جەتكەن.
– بۇل اۋلەتتەردىڭ ونەگەسى ورمانشى كاسىبىن وتباسىلىق مۇرا ەتۋگە, جاستار اراسىندا ەڭبەككە قۇرمەت, ماماندىققا دەگەن ماقتانىش سەزىمىنە تاربيەلەۋگە ىقپال ەتەدى, – دەيدى س.احمەتجانوۆ.
بۇگىندە پارك اۋماعىندا ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى بەكىتكەن 13 تۋريستىك باعىت بار. تابيعات قورعاۋ شارالارى بارىسىندا مەكتەپ وقۋشىلارى جىل سايىن ءىس-شارالار وتكىزىپ, ورمان القابىندا قۇستارعا ۇيالار ورناتىپ, سەنبىلىكتەر جاسايدى.
ال توسىننان بولاتىن ورمان ءورتىن قاداعالاۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان تابيعاتتى قورعاۋشىلار دامىل تاپپايدى. قاي ۋاقىتتا بولسىن ورمان شارۋاشىلىقتارىنداعى ماسەلە – ورمان ءورتىنىڭ الدىن الۋ.
جالپى مالىمەتتەر ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ورمان قورى 26,2 ميلليون گەكتاردى الىپ جاتقانىن كورسەتەدى. جەرىمىزدىڭ 4,6 پايىزىن ورمان القاپتارى قۇرايدى. ونىڭ ءبىر پايىزى پاۆلودار وبلىسىنىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى ەكەن. 2010 جىلى بولعان وڭىردەگى ورمان ءورتىنىڭ زاردابىن اۋىل تۇرعىندارى ءالى ۇمىتا قويعان جوق. ءورت سالدارىنان ورمانعا جاقىن وتىرعان وسى اۋىلداعى بىرنەشە وتباسىنىڭ ۇيلەرى, قورا-قوپسىلارى تۇتاستاي جانىپ كەتتى. 2005-2011 جىلدارى وڭىردەگى بەسقاراعاي, شالداي ورماندارىنا وت قويعاندار دا كەزدەستى. باياناۋىل ورمانى دا سونداي ۋاقىتتى وتكەردى. ءوڭىر تۇرعىندارى, اسىرەسە ورمانعا تاياۋ ورنالاسقان اۋىلدار الاپات ورمان ورتتەرىن باستان كەشىردى. ادام شىعىنى دا بولدى.
وبلىستىق ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى اۋماقتىق باسقارماسى 2004 جىلدىڭ 8 ايىندا وبلىس اۋماعىنداعى بۇكىل ورمان شارۋاشىلىعىندا 188 رەت ءورت وقيعاسىن تىركەپتى. ءورتتىڭ سالدارىنان جالپى اۋماعى 195 گەكتار ورمان القابى كۇلگە اينالدى. 2003 جىلى 164 ءورت بولىپ, 5 مىڭ گەكتارداي جەر ورتەنگەن. ورمان ورتتەرىنىڭ شىعۋ سەبەبى تابيعات قۇبىلىسىنان ەمەس, ادام قولىمەن جاسالعان كورىنەدى. كەزىندە وڭىردەگى ورتتەن كەيىنگى ورمانداردى ارالاپ كورگەن شەرحان مۇرتازا اعا «اقىندار مەن اكىمدەر» دەگەن كىتابىندا وسى جايدى جازدى دا. ايتپاقشى, سىبىردەگى ورمان ءورتىنىڭ قاسىرەتىن گەورگي ماركوۆ ءوزىنىڭ ء«سىبىر» دەگەن رومانىندا باياعىدا جازىپ كەتكەنىن قازىرگى جاس تىلشىلەر وقىپ كورسە تۇسىنەر ەدى, جىلار ەدى.
جامان ايتپاي, جاقسى جوق. جۋىردا وڭىرلىك توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنشە, اۋماعى شاعىن بولسا دا, باياناۋىلداعى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىندە شىلدە ايىندا ءورت شىققان. ءورتتى دەر كەزىندە ءسوندىرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى توتەنشە جاعدايلار بولىمدەرى, وسكەمەندەگى «قازاۆياورمانقورعاۋ» مەكەمەسىنىڭ «مي-8» تىكۇشاعى, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ «قۇتقارۋ» بولىمىنەن «مي-26» تىكۇشاعى جۇمىلدىرىلدى. بۇگىندە ءورت قاۋپى ءجىتى باقىلانۋدا. ءورتتىڭ شىعۋ سەبەبى مەن سالدارى, كەلتىرىلگەن شىعىندى انىقتاۋ ماقساتىندا ورمان شارۋاشىلىعىنان ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەۋدە.
– 2016-2018 جىلدارى الاپات ورتتەر بولا قويعان جوق. دەگەنمەن, ءبىر جىلدا 16 رەت شاعىن ءورت تۇتانعانى تىركەلدى. ونىڭ اۋماعى 0,3 گەكتاردى شارپىدى. ءبىزدىڭ نەگىزگى مىندەتىمىز بولعاندىقتان, ورماندى ورتتەن قورعاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارامىز, – دەيدى پارك باسشىلىعى.
– ورماندى ساقتاۋ – مىندەت. ورمان – بايلىق. ورمان شارۋاشىلىقتارىنا ۇستىنە سۋ بوشكەسى ورناتىلعان «ۋاز» اۆتوكولىكتەرى قاجەت. تەحنيكالاردى دا, بايلانىس راتسيالارىن دا جاڭارتاتىن ۋاقىت جەتتى. زامانعا ساي تەحنيكالاردى يگەرسەك, – دەيدى ورمانشىلار.
2017 جىلى ۇكىمەت تاراپىنان باياناۋىل ۇلتتىق تابيعي پاركى مەن الاكول دەمالىس ورتالىعىنا ءبىر-ءبىر 20 كىسىلىك كىشىگىرىم ۇشاق بەرىلگەن. قازىرگى ۋاقىتتا 4 تىكۇشاق الاڭى جانە 1200 مەترلىك ۇشۋ جولاعى بار اۋەجاي قۇرىلىسى جالعاسۋدا. پارك باسشىلىعى سۋ مۇناراسىن تۇرعىزىپ, كارىز جۇيەسىن ورتالىقتاندىرىپ, قوقىس وڭدەيتىن شاعىن زاۋىت اشۋدى جوسپارلاۋدا.
جالپى, باياناۋىل ورماندارى سوناۋ 1926 جىلدان باستاپ قورعاۋعا الىنعان ەكەن. قازاق ىرىمىندا اعاشتى كەسۋدى, ورتەۋدى جامانشىلىققا بالاپ جاتادى. باياناۋىل ورمانى دا جەر ءۇشىن كۇرەسىپ وتكەن اتا-بابالار جولىنىڭ ءىزى قالعان شەجىرە. قالماق قوسىندارىن قۋعان ابىلايدىڭ جاساقتارى ورماندى ولارعا بەكىنىس جاساۋعا بەرمەگەنى تاريحتان بەلگىلى. ۇرپاعىنا امانات ەتىپ قالدىرعان قالىڭ ورماندى امان ساقتاۋ – بارشامىزعا مىندەت.
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى