مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى جولداۋىندا تىڭ يدەيا ايتتى. پرەزيدەنت زەينەتاقى جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن بەلگىلى ءبىر ماقساتقا جۇمساۋ تەتىگىن قاراستىرۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزىپ, ۇكىمەتكە ارنايى تاپسىرما بەردى. ەندى جىل اياعىنا دەيىن ۇكىمەت زەينەتاقى جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن باسپانا ساتىپ الۋ نەمەسە بىلىمگە ارناۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ, ارنايى تەتىكتەر ەنگىزۋى ءتيىس.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ەلىمىزدەگى زەينەتاقى جۇيەسىن دامىتۋدا قوردالانعان ماسەلەلەر كوپ ەكەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار زەينەتاقى جيناعى قازىرگى تاڭدا جەتكىلىكتى ەكەنىن, بىراق 10 جىلدان سوڭ جاعداي كۇرت وزگەرۋى مۇمكىن ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ەل ىشىندە ءوزىنىڭ زەينەتاقى جيناعىن كارىلىك كەلگەنىن كۇتپەستەن, قازىر-اق پايدالانعىسى كەلەتىندەر بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار وزدەرىنىڭ زەينەتاقى جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن بەلگىلى ءبىر ماقساتقا, سونىڭ ىشىندە باسپانا ساتىپ الۋعا نەمەسە ءبىلىم الۋ ءۇشىن پايدالانۋ ماسەلەسىن جىل سوڭىنا دەيىن پىسىقتاۋدى ۇكىمەتكە تاپسىرامىن», دەدى ق.توقاەۆ. مەملەكەت باسشىسى كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن جايدى ءدوپ باسقان جايى بار. ويتكەنى كوپشىلىكتىڭ اراسىندا «زەينەتاقى جيناعىنداعى قارجىنى قارتتىقتى كۇتپەي-اق قازىر پايدالانا بەرۋگە بولماي ما؟» دەگەن ساۋالدىڭ بولعانى بەلگىلى. بىراق بۇل باستامانىڭ دا وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار.
«بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى» اق دەرەكتەرىنە قاراعاندا قوردا 10 ملن 517 مىڭنان استام ادامنىڭ اتىنا ەسەپشوت اشىلعان. قازىر قوردا 10 ترلن 166 ملرد 570 ملن تەڭگە كولەمىندە قارجى تۇر. از اقشا ەمەس. الايدا بۇل قارجى ەرتەڭ زەينەتاقى رەتىندە ۇلەستىرىلەتىنىن, باقۋاتتى قارتتىقتىڭ كەپىلى ەكەنىن ەسكەرگەن ابزال. دەگەنمەن, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا ۇمتىلۋى دا ورىندى. سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىن ەل حالقىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ, باسپانا ماسەلەسىن شەشۋ باعىتىنداعى بالاما ءتاسىل رەتىندە باعالاعان ابزال ءارى بۇل باستامانىڭ جاناما اسەرلەرى دە بار.
بىرىنشىدەن, زەينەتاقى قورىنداعى قارجىنىڭ ءبىر بولىگىن باسپانا الۋ مەن وقۋ اقىسىن تولەۋ ءتارىزدى ماقساتتارعا پايدالانۋ ازاماتتاردىڭ زەينەتاقى جيناعىنا ىقتياتتى بولۋ داعدىسىن قالىپتاستىرادى. ازىرگە 10 ملن سالىمشىنىڭ 68 پايىزى نەمەسە 6,8 ملن ادامنىڭ شوتىندا 1 ملن تەڭگەگە جەتپەيتىن قارجى بار ەكەنىن ەسكەرسەك, اتالعان باستاما زەينەتاقى جيناقتاۋ ءىسىن جانداندىرارى ءسوزسىز. ويتكەنى 1 ملن تەڭگەنىڭ باسپانا تۇگىلى, كولىكتىڭ جارتى باعاسىنا دا جەتپەيتىنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. دەمەك, ونى ۇكىمەت ۇلەستىرىپ بەرە سالماسى انىق. سوندىقتان رەسمي تۇردە ء«وزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشىلار» دەپ اتالاتىن الەۋمەتتىك توپ تا, كاسىپكەرلەر دە, قوسىمشا تابىس تاباتىن ازاماتتار دا وسى باستامادان كەيىن زەينەتاقى جارناسىنىڭ ماڭىزدى ەكەنىن سەزىنىپ, تابىستارىنىڭ ءبىر بولىگىن جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا اۋدارۋعا بەلسەنە كىرىسۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن, بۇل باستاما زەينەتاقى جيناقتاۋ جۇيەسىنە دەگەن سەنىمدى نىعايتادى. سەبەبى وسى كۇنگە دەيىن قورداعى قارجىنى ازاماتتاردىڭ الۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولاتىن. ازامات وزگە ەلگە كەتىپ قالسا جانە ومىردەن وزسا عانا جيناقتاعى سالىم يەسىنە نەمەسە مۇراگەرىنە بەرىلەتىن. ودان بولەك جيناعان قارجىسى مول ادامدار زەينەتكە ەرتەرەك شىعۋعا مۇمكىندىك الاتىن. ەگەر جيناقتاعى قارجىنىڭ ءبىر بولىگىن ازاماتتار ناقتى ماقساتتار ءۇشىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك السا, جۇيەگە دەگەن سەنىم دە نىعايادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, پرەزيدەنت باستاماسىنىڭ جان-جاقتى اسەرى بولايىن دەپ تۇر.
ءبىزدىڭ بۇل پايىممەن بىرقاتار ساراپشى دا كەلىسىپ وتىر. ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قايرات بوداۋحان ۇسىنىستىڭ بىرقاتار ناتيجەلى تۇسى بار ەكەنىن ايتادى. «پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇسىنىسى حالىقتىڭ زەينەتاقى قورىنا قارجى اۋدارۋ ىنتاسىن ارتتىراتىن بولادى. ەگەر قورداعى قارجىنى پايدالانۋدىڭ ناقتىلى تەتىكتەرى جاسالسا, ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋىنە مۇمكىندىك اشىلارى ءسوزسىز. دەگەنمەن, مەملەكەت ماڭىزدى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىن بەلگىلەسە, باسپانا ماسەلەسىن شەشۋگە, ياعني تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى ارقىلى باسپانا الۋدىڭ باستاپقى جارناسى رەتىندە تۋرا ەسەپشوتقا اۋداراتىن تەتىك جاساسا, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا باعىتتالعان ۇتىمدى جوبالارى بولسا, باستاپقى «كاپيتال» رەتىندە قابىلداپ, ءارى قاراي جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تەتىكتەر بەلگىلەسە, وقۋعا تۇسكەن بالالارىنىڭ وقۋ تولەمىن وتەۋگە بەرىلسە جانە سول سياقتى وزگە دە تەتىكتەر بولعان جاعدايدا عانا حالىق دۇرىس باعىتتا پايدالانۋ مۇمكىنشىلىگىنە يە بولادى» دەيدى ەكونوميست. سونىمەن قاتار ساراپشى زەينەتاقى قورىنداعى از سومانى قولعا بەرۋدەن مەملەكەت تە, جەكە ادام دا ۇتپايتىنىن ايتادى. دەمەك, الدىمەن قارجىنى ناقتى ماقساتتارعا جۇمساۋعا ماجبۇرلەيتىن تەتىك ازىرلەنۋى ءتيىس. «ونداي بولماعان جاعدايدا قارجىعا مۇقتاج جاندار ونسىز دا ماردىمسىز اقشانى بالاسىنىڭ تويىنا, شەتەلگە دەمالۋعا, قۇدا كۇتۋگە جۇمسايدى دەگەن كۇدىك بار. سوڭىندا مەملەكەتتەن جاردەم سۇراپ, الەۋمەتتىك پروبلەمالار قاتارى ارتا ءتۇسۋى بەك مۇمكىن» دەدى قايرات بوداۋحان. ال ەكونوميست-قارجىگەر ساپارباي جوباەۆ بولسا پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىنا قاتىستى ەكىۇشتى پىكىردە ەكەنىن ايتتى. ويتكەنى «الماقتىڭ دا سالماعى» بولاتىنىن ەسكەرۋ كەرەك دەيدى ساراپشى. «مەن قور قارجىسىن وزگە ماقساتقا پايدالانۋدى ونشالىقتى قوستاي قويمايمىن. زەينەتاقى قورىنىڭ اتى مەن ماقساتى ونداعى قارجىنى زەينەتكە شىققان شاقتا قولدانۋ كەرەك ەكەنىن كورسەتەدى. وتە مۇقتاج جاندارعا جانە ينۆەستيتسيا ءۇشىن, اتاپ ايتقاندا ءۇي الۋ, بالالاردى وقىتۋ سياقتى قاجەتتىلىك ءۇشىن پايدالانۋعا عانا رۇقسات ەتىلسە بولادى. وزگە ماقساتتا پايدالانۋعا جول بەرىلمەگەنى دۇرىس. سونىمەن قاتار جيناقتاعى قارجىنى پايدالانۋدىڭ ەرەجەلەرى جاساقتالۋى كەرەك. مەنىڭشە 40-45 جاسقا تولماعاندارعا باسپانا الۋ ءۇشىن زەينەتاقى جيناعىنداعى قارجىنى پايدالانۋعا رۇقسات بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. ولار باسپانا ماسەلەسىن ءوز قارجىلارىمەن جانە يپوتەكامەن شەشەدى. ال 45-50 جاستان اسقاندارعا جيناق قارجىنىڭ ءبىر بولىگىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرگەن دۇرىس شىعار. ويتكەنى ولار زەينەتكە شىققانعا دەيىن باسپانا ماسەلەسىن شەشىپ العاندارى ءجون», دەدى ەكونوميست.
جالپى باستاما كوڭىلدەن شىققانىمەن, ۇكىمەت جان-جاقتى پىسىقتاۋى ءتيىس ماسەلەلەر دە بار ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. اتاپ ايتقاندا, قازىرگى تاڭدا بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنداعى سالىمشىلاردىڭ 68 پايىزىنىڭ نەمەسە 6 ملن 800 مىڭنان استام ادامنىڭ جيعان-تەرگەنى 1 ملن تەڭگەدەن از, 26 پايىزىنىڭ نەمەسە 2,6 ملن ادامنىڭ جيناعانى 1 ملن-نان 5 ملن تەڭگەگە دەيىن عانا. جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا 20 جىل بويى قارجى اۋدارىپ كەلە جاتقان ازاماتتاردىڭ ىشىندە ايەلدەر ورتا ەسەپپەن 3,5 ملن, ەرلەر 5 ملن تەڭگە جينايدى. ولاردان بولەك جيناقتاعان قارجىسى جوعارى دەڭگەيگە جەتكەن ازاماتتار دا بار. ولاردىڭ سانى شامامەن 100 مىڭداي بولادى. ياعني, جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنداعى ەسەپشوتىندا 10,1 ملن تەڭگەدەن اساتىن اقشاسى بار ەرلەر مەن 8,2 ملن تەڭگەدەن اساتىن قارجىسى بار ايەلدەر عانا جيناقتارىنىڭ ءبىر بولىگىن باسپانا مەن وقۋ ءۇشىن جۇمساي الادى. ويتكەنى اتالعان سومالار زەينەتاقى تولەۋگە جەتكىلىكتى سوما بولىپ ەسەپتەلەدى. ودان ارتىلعانىن قازىرگى نورمالار بويىنشا پايدالانۋعا تەوريالىق بولسا دا مۇمكىندىك بار. الايدا مۇنداي كولەمدەگى تابىسقا قول جەتكىزگەندەردىڭ ورتاشا جالاقىسى دا جوعارى بولاتىنىن ەسكەرسەك, بالكىم ولار ءۇشىن باسپانا ماسەلەسىن شەشۋ وزەكتى ەمەس تە شىعار. ويتكەنى 20 جىلدا 10 ملن تەڭگە جيناۋ ءۇشىن ەرلەردىڭ ورتاشا جالاقىسى 416 مىڭ, ايەلدەردىڭ ايلىعى 330 مىڭ تەڭگەدەن كەم بولماۋى كەرەك. 20 جىل بويى! ال بىزدەگى 170 مىڭ تەڭگە شاماسىنداعى ورتاشا جالاقى ارقىلى زەينەتاقى قورىنا 5 ملن تەڭگە جيناۋ ءۇشىن 30 جىلعا جۋىق ۋاقىت كەرەك. مىنە, ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى وسىنداي. سودان دا بولسا كەرەك, ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆ پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن ءالى ءبىراز ماسەلەنى پىسىقتاۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ول جۋرناليستەرگە جىل اياعىنا دەيىن ۇلتتىق بانكتىڭ ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ جاعدايدى باعامداپ, وڭتايلى جۇيە ەنگىزەتىنىن ايتتى. سوندىقتان ازىرگە اسىقپاۋعا كەڭەس بەردى.