الەمدە تۇرمە اتاۋلىنىڭ ادامدى تۇزەپ شىعارىنا ەشقانداي كەپىلدىك جوق. ازاپتاۋلار ءجيى تىركەلەتىن جەردە ادامنىڭ كەيىن قايتا جۇرت قاتارىنا قوسىلۋى دا قيىن. سول ءۇشىن كەزىندە شالت باسقانداردى «بوستاندىعىنان ايىراتىن جەرگە» قاتىستى كوزقاراستى وزگەرتەتىن كەز كەلگەن جوق پا؟
ەلىمىزدە سوتتالعانداردىڭ ادام رەتىندەگى قۇقىقتارىن قورعاۋ, دەنساۋلىقتارىن ساقتاۋ, ءتىپتى قاماپ ۇستاۋعا بايلانىستى حالىقارالىق تالاپتاردان كەيىن ءبىر جىلدارى قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلگەن ۋاقىت تا بولدى. بىراق بۇل تالپىنىس ناتيجە بەرمەي, اتالعان جۇيە كوپ ۇزاماي ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە قايتارىلدى.
ال 2010 جىلدىڭ باسىندا ەلىمىزدە شەتەلدىك تاجىريبەلەر نەگىزىندە جەكەمەنشىك تۇرمە سالۋ تۋرالى اڭگىمە قوزعالدى. كەيىن مۇنداي مەكەمەلەردى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى نەگىزىندە سالۋ تۋرالى ۇسىنىستار ايتىلدى. 2017 جىلى سول كەزدەگى ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆ مۇنداي جوبانىڭ تىم قىمباتقا تۇسەتىنىنە كوز جەتكىزىپ, جوعارىدا اتالعان ۇسىنىس قابىلدانباي قالدى. ءسويتىپ اۋەلى شىمكەنت, سودان سوڭ نۇر-سۇلتان, پەتروپاۆل, قىزىلوردا, ورال جانە قاراعاندى قالالارىندا ءمجا ارقىلى سالىنۋى ءتيىس بولعان مەكەمەلەر تۋرالى اڭگىمە ودان ءارى ءوربي قويعان جوق. ەلىمىزدەگى ەسەپتەۋلەر بويىنشا ءبىر تۇرمە سالۋعا شامامەن 20 ملرد تەڭگە قاجەت بولادى دەپ ەسەپتەلىنگەن-ءدى.
سونىمەن جەكەمەنشىك تۇرمەنىڭ ارتىقشىلىعى نەدە ەدى؟ ەڭ باستىسى – ۇنەمدىلىك. شەتەلدىك تاجىريبە بويىنشا جەكەمەنشىك تۇرمە يەلەرى بارلىق شىعىستاردى, ونىڭ ىشىندە سوتتالعانداردى اس-سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدەن باستالاتىن بارلىق شىعىندى ءوز موينىنا الادى. سونىمەن قاتار ادام قۇقىقتارىن قورعايتىن ۇيىمدار دا سوتتالعانداردىڭ قۇقىقتارىنا بايلانىستى بەلگىلەگەن تالاپتاردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋدى وڭاي جۇزەگە اسىرادى.
وعان قوسا, تۇرمەلەردى ۇدايى جاڭعىرتىپ وتىرۋ, سوتتالعانداردى ۇستاۋ مەن كۇزەتۋ جانە باسقا دا شىعىندارى مەملەكەتكە وڭاي جۇك بولمايتىنى راس. سوتتالعانداردى حالىقارالىق تالاپتارعا ساي كۇندەلىكتى تاماقتاندىرۋدىڭ ءوزى قاتارداعى وتباسىلاردىڭ ءوزىنىڭ شىعىنىنان جوعارى بولىپ جاتادى. ماسەلەن, سوتتالۋشىنىڭ كەشكى اسىندا ءبىر ءتۇيىر ەت بولماسا نەمەسە وعان تۇسكى اسىندا جەمىس-جيدەك بەرىلمەسە – حالىقارالىق ولشەمدەردە ونىڭ ادام رەتىندەگى قۇقىعىنىڭ بۇزىلعاندىعى.
سوتتالعانداردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا جۋىردا زارەچنىي اۋىلىنداعى كولونيادا بولعان ازاپتاۋ وقيعالارى قوعام نازارىن اۋدارعانى راس. ورتالىق ازياداعى حالىقارالىق تۇرمە رەفورماسى وكىلدىگى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى جاننا نازاروۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سوڭعى ءۇش جىلدا ءىىم قاراستى مەكەمەلەردە ازاپتاۋعا بايلانىستى 53 دەرەك انىقتالعان. 13 جاعدايدا قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرىندە, 33 رەت ىشكى ىستەر ورگاندارىندا وسىنداي قىلمىس تىركەلگەن. سونىمەن قاتار سوتتالعانداردى ءبىر-بىرىنە قارسى پايدالانىپ, ۇرعىزۋ, ازاپتاۋ دەرەكتەرى دە كەزدەسىپ تۇرعان.
جالپى, حالىقارالىق تاجىريبەدە مۇنداي زاڭسىزدىقتارعا جول بەرمەۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى رەتىندە جەكەمەنشىك تۇرمەلەردىڭ ءباسى جوعارى. بۇل سالاداعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – سوتتالعانداردىڭ ەڭبەك كۇشىن پايدالانۋ. ياعني مەكەمە اۋماعىنان جۇمىس ورىندارىن اشىپ, باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم وندىرىلسە, بۇدان بارلىعى دا ۇتار ەدى. جازاسىن وتەۋشى ۋاقىتىن ء«ولتىرىپ» قانا قويماي, تابىس تابادى, كاسىپكە بەيىمدەلەدى. بۇل داعدى وعان ومىرلىك ازىققا اينالۋى دا مۇمكىن. ال كاسىپكەرگە كەرەگى – تارتىپكە مويىنسۇنعان جۇمىسشى. بۇل ارىپتەستىكتىڭ پايداسى جوعارى بولعانىمەن, ءالى كۇنگە رەتتەلمەي كەلەدى.
وسى ورايدا ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرلان تۇرعىمباەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى سالاسىندا بىرقاتار جاڭا باستاما جۇزەگە اسىپ جاتىر. اتاپ ايتار بولساق, قازاقستانداعى سوتتالعاندارعا تۋعان-تۋىستارىمەن قاشىقتىقتان بەينەبايلانىس جاساۋ قولجەتىمدى بولماق. قازىرگى ۋاقىتتا قاناتقاقتى جوبا اقمولا وبلىسىندا ىسكە قوسىلعان.
سونىمەن بىرگە ءىىم سوتتالعاندارعا قاجەتتى تاۋارلاردىڭ ەلەكتروندى دۇكەنىن ىسكە قوسۋ باعىتىندا جۇمىستار جۇرگىزۋدە. سول ءۇشىن Sizoshop.kz جانە Vnimaniye.kz ينتەرنەت-دۇكەندەرى قۇرىلدى. سونىڭ ارقاسىندا سوتتالعاندار كۇندەلىكتى تۇتىنۋعا قاجەتتى رۇقسات ەتىلگەن تاۋارلار تىزىمىنەن قاجەتتى تاۋاردى, تۋىسقاندارى مەن جاقىن-جۋىقتارىن شاقىرماي-اق ساتىپ الا الادى.
قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتىنە قاراستى مەكەمەلەردىڭ بارىندە سوتتالعانداردى ەڭبەكپەن قامتۋ – ەڭ باستى نازار اۋدارىلاتىن ىستەردىڭ ءبىرى. سونىڭ ارقاسىندا قازىر بارلىق سوتتالعانداردىڭ 75%-ى, ياعني جازاسىن وتەپ جاتقان 14,6 مىڭ ادامنىڭ 11 مىڭعا جۋىعى ەڭبەكپەن قامتىلىپ وتىر. وسى ماقساتتا قاج مەكەمەلەرىنىڭ وندىرىستىك بازاسىن دامىتۋ جانە جاڭارتۋ شارالارى قابىلدانىپ جاتىر. قازىرگى كۇنى سوتتالعاندار مەتالل بۇيىمدارىن جاساۋ, جيھاز جاساۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ, تىگىنشىلىك سەكىلدى تسەحتاردا ەڭبەك ەتۋدە. ءتىپتى, تۇزەۋ مەكەمەلەرىنە شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى بەلسەندى تۇردە تارتىلۋدا. ولار تۇرمەلەردە ءوز ءوندىرىس ورىندارىن اشىپ, 3 مىڭ سوتتالعاندى ەڭبەكپەن قامتىپ وتىر. بۇدان بولەك بۇگىندە 63 سوتتالعان ءوز بيزنەسىن اشىپ, اتاپ ايتقاندا نان, ماكارون, كونسەرۆى ونىمدەرىن شىعارۋدا. مىنە, سوڭعى اتالعان جاڭاشىلدىقتاردىڭ بارلىعىن الەم ەلدەرىندە جەكەمەنشىك تۇرمە يەلەرى ىڭ-شىڭسىز جۇزەگە اسىرۋدا.
ە.تۇرعىمباەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جىلدان-جىلعا ەلىمىزدە تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ سانى قىسقارىپ كەلەدى. سالادا جۇرگىزىلگەن ىزگىلەندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە «تۇرمە تۇرعىندارى», ياعني سوتتالعاندار قاتارى 2009 جىلدان بەرى ەكى ەسەگە قىسقارعان. جالپى, قازىر ەلىمىز بويىنشا پەنتيتەنتسيارلىق سالادا 86 مەكەمە جۇمىس ىستەيدى. سوتتالعاندار سانىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى سوڭعى 5 جىلدا 12 مەكەمە, سونىڭ ىشىندە بيىلدىڭ وزىندە 4 مەكەمە جابىلعان.
جەكەمەنشىك تۇرمە جۇيەسىن دامىتۋ اقش-تا باستالىپ, ەۋروپا مەن ازيانىڭ كوپتەگەن دامىعان مەملەكەتىندە بىرىزدەندىرىلگەن. ال ءبىزدىڭ ەلدە وسى تەكتەس باستامانىڭ ءوزىنىڭ عۇمىرى قىسقا بولدى.