شىرايلى شىعىس وڭىرىندە تاريحى تەرەڭنەن تامىر تارتاتىن كيەلى دە تىلسىم ورىندار جەتەرلىك. سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – اباي اۋدانى اۋماعىندا ورنالاسقان قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى.
ابىلاي حاننىڭ تابانى تيگەن مەكەن
قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى جايىندا ەل اراسىندا اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمە كوپ. ونىڭ ىشىندە اۋىز ادەبيەتىندە ساقتالعان دەرەكتەردىڭ دەنى جوڭعار شاپقىنشىلىعىمەن بايلانىستى. قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى اتاۋى «قابانباي باتىر» مەن شاكىر ابەنوۆتىڭ «توقتامىس باتىر» داستاندارىندا دا كەزدەسەدى. سوناۋ 1750 جىلداردىڭ ورتاسىندا بولعان شاعان شايقاسى كەزىندەگى ءبىر ايقاستا قازاق جاساقتارىنىڭ سانى ايتارلىقتاي ويسىراپ قالادى. سوندا ابىلاي حان: «ەندى جاۋعا وكتەپ شابۋعا بولمايدى. قارامىزدىڭ از ەكەنىن جوڭعارلار بايقاپ قالدى. قاشا ۇرىس سالامىز», دەيدى. وسى كەزدە توپ ىشىندەگى جاس باتىر توقتامىس سۋىرىلىپ شىعىپ, حاننىڭ الدىنا كەلىپ دات سۇرايدى. «جاۋ بەتى قايتىپ تۇرعاندا سانىمىز از دەپ جاسقانىپ قالعانىمىز جاراماس. اتتىڭ قۇيرىعىنا قاراعان, شەڭگەل, بۇتا بايلاپ جاۋعا قارسى ۇران سالىپ شاپساق, قالىڭ شاڭنان جوڭعارلار قولدىڭ سانىن بايقاي المايدى» دەيدى. سوندا ابىلاي: «ياپىر-اي, مىناۋ قوزىكە بالانىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار ەكەن. نار تاۋەكەل, اتتىڭ قۇيرىعىنا بايلايتىن شەڭگەل, قاراعان, بۇتا شاۋىپ اكەلىڭدەر», دەپ بۇيىرادى. ايتقانداي-اق, وسى شايقاستا جاۋ جاعى قالىڭ شاڭنان قازاق قولىنىڭ ازدىعىن بىلمەي دۇركىرەي قاشادى. سول قاشقاننان شاعان تاۋىنىڭ ءبىر تاس ۇڭگىرىنە بارىپ تىعىلسا كەرەك. سول ۇڭگىر قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى ەكەن. ال بۇل شايقاس كەيىننەن «شاڭدى جورىق» نەمەسە «قالماققىرعان» دەگەن اتپەن تاريحتا قالىپتى. ايگىلى قابانباي باتىر «دارابوز» اتاعىن وسى جەردە العان دەسەدى. بۇل تۋرالى «اباي جولى» رومانىندا دا جازىلعانى بەلگىلى. ۇڭگىر ماڭىندا جوڭعارلارمەن قانشاما كەسكىلەسكەن قاندى شايقاستاردىڭ وتكەنىن سول توڭىرەكتەگى تاس قورىمداردىڭ ءوزى ايگىلەپ جاتقانداي.
ۇڭگىردىڭ قاي زاماننان بەرى قوڭىر اۋليە اتانعانىن ناقتى ەشكىم بىلمەيدى. جەرگىلىكتى جۇرت اراسىندا تىلسىم مەكەنگە قاتىستى ءتۇرلى اڭگىمە ايتىلادى. «بالا كەزىمدە اكەممەن بىرگە قوڭىر اۋليەنىڭ ۇستىنەن وتەتىنبىز. سول كەزدە ۇڭگىر الدى قاپتاعان بەلگىلەر بولاتىن. ءار قويىلعان تاستا ءار رۋدىڭ تاڭبالارى بىلىنەتىن. مىسالى, كوز, شوشاق نايزا دەگەن سەكىلدى. اكەم «بۇل – قازاق رۋلارىنىڭ تاڭبالارى» دەپ ايتاتىن. سول كەزدەگى قالىڭ قورىمنىڭ قازىر بىردە-بىرەۋى جوق. جاقىندا قازاقتىڭ ۇلكەن اقىنى نەسىپبەك ايت ۇلى سوناۋ ەلوردادان قازاق باتىرلارىنىڭ ەسىمدەرى قاشالىپ جازىلعان تاس جاساتىپ اكەلىپ, قوڭىر اۋليەنىڭ باسىنا قويدى. سوندا اقىن «بۇل جەردى «قازاقتىڭ بورودينوسى» دەپ اتاۋعا بولادى» دەيدى. ويتكەنى جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە ابىلاي حان باستاعان, قابانباي, بوگەنباي, توقتامىس, بايمۇرات سەكىلدى قازاقتىڭ اتاقتى باتىرلارى وسىندا اتاقتى شاعان شايقاسىنا قاتىسىپ, قالماقتارعا العاش سوققى بەرگەن. اڭىزداردا قازاق باتىرلارى جوڭعارلاردى ۇڭگىر ىشىنە تىعىلعان جەرىنەن قۋىپ شىققانى جايىندا ايتىلادى. بەرىرەكتە ەستىگەن اڭگىمەم, قوڭىر اۋليەگە اباي اتامىزدىڭ ءوزى دە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ارنايى كەلىپ كورىپ, «بۇل نە دەگەن سۋ؟» دەپ ۇڭگىر ىشىنە كىرىپ, ورىس دوستارىنىڭ بىرىمەن كولدىڭ ءبىراز جەرىنە دەيىن قايىقپەن بارعان سەكىلدى. بىراق ارىرەك بارا الماعان دەيدى. ورىس دوسى, مەنىڭ ويىمشا, دولگوپولوۆ بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى ول وسى جاقتى كوپ زەرتتەگەن عوي. بالا كەزىمىزدە ۇڭگىرگە ارقانمەن ءتۇسىپ جۇرگەنىمىزدە ۇڭگىر ىشىندە اۋليە دەگەن تاس بولاتىن. تاستان جاسالعان ءمۇسىن. قىز با, ۇل ما, بەلگىسىز. كەلگەن جۇرت الگى ءمۇسىندى اۋليە تۇتىپ, ءارتۇرلى زاتتار, اقشا, تيىن-تەبەن قالدىرىپ كەتەتىن. سول اۋليە تاس قازىر جوق. ول تاس ءمۇسىن وزەنگە تۋرا كەتكەندە سول جاق قاپتالداعى ۇڭگىردە جاتاتىن. سول تاس ءمۇسىن سول جەردەگى تاستاردىڭ ءبىرىنىڭ استىندا قالدى ما, بىرەۋ الىپ كەتتى مە, تۇسىنىكسىز. قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنە كەلمەگەن قازاق جوق شىعار. كەيىنگى كەزدە شەتەلدەن, اسىرەسە كورشى رەسەيدەن كەلىپ, سۋعا شومىلۋشىلار كوپ. سوعان قاراعاندا بەلگىلى ءبىر مولشەردە سۋىندا ەمدىك, دارۋمەندىك قاسيەتى بولعانى دا. ەلدىڭ ايتۋىنشا, ۇڭگىر ىشىندەگى سۋ ءارى قاراي قوڭىرشاۋلى, اقشاۋلى دەيدى, اياگوزگە قاراي كەتىپ, سولاردىڭ ۇلكەن سۋلارىنا قوسىلادى», دەيدى ەل-جەر تاريحىنا قانىق, ابايلىق بەلگىلى اقىن تولەگەن جانعاليەۆ.
شىڭعىس حان وسىندا جەرلەنگەن بە؟
سوناۋ 1892 جىلى «ۆيتەبسكيە گۋبەرنسكيە ۆەدوموستي» گازەتىنىڭ №63 سانىندا قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى جايىندا ماقالا جارىق كورىپتى. وندا بۇل ۇڭگىر جايىندا «قوڭىر اۋليە – قازاقتاردىڭ سەمەي ماڭىنداعى اۋليە ۇڭگىرى, وندا ادام بويىنداي ايەلدىڭ مۇسىنىنە ءتاۋ ەتۋگە كوپتەگەن ادام كەلىپ جاتادى. ونىڭ اينالاسىندا تاستان جاسالعان ۇساق زاتتار, مونشاق جانە قولا مۇسىنشەلەر شاشىلىپ جاتادى. اۋليە ماڭىندا قۇرباندىق شالىنادى, ىندەت بولعان جاعدايدا اۋىرعان مال دا وسى جەرگە اكەلىنەدى» دەپ جازىلىپتى. كەيىننەن «سەميپالاتينسكيە ۆەستي» باسىلىمىندا سەمەي ولكەسىن زەرتتەۋشى ۆيكتور بريۋحانوۆتىڭ قوڭىر اۋليەگە جاساعان ساپارى تۋرالى جازباسى جاريالانادى. 1897 جىلدان سەمەي قالاسىندا تۇرعان ول سەمەيدەگى قالالىق ۋچيليششەنىڭ 5-كلاسىن ءبىتىرىپ, 1900-1904 جىلدارى سەمەي وبلىستىق ستاتيستيكا كوميتەتىندە جۇمىس ىستەپتى. 1904 جىلى شارۋالار باستىعىنىڭ ءىس-قاعازدارىن جۇرگىزۋشى قىزمەتىن اتقارعان ۆ.بريۋحانوۆ ابايمەن بىرنەشە رەت جۇزدەسىپ, اقىننىڭ بالالارى, تۋعان-تۋىستارىمەن, اسىرەسە تۇراعۇل, شاكارىممەن ارالاسىپ تۇرعان كورىنەدى. جالپى, قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنە قاتىستى دەرەكتەردە وسى ۇڭگىر قابىرعالارىنىڭ بىرىندە ۇلى ابايدىڭ ارابشا جازىلعان قولتاڭباسى بار ەكەندىگى دە ايتىلادى. ۇلى اباي دەمەكشى, اقىننىڭ اكەسى قۇنانبايدىڭ دا كول سۋىنا تۇسكەنى «قۇنانباي» فيلمىندە كورسەتىلگەن.
قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىندەگى ەنى شامامەن 12-15, ۇزىندىعى 18-20 مەترگە سوزىلاتىن, ەڭ تەرەڭ جەرى 5 مەترگە دەيىن باراتىن كول سۋىنا, ۇڭگىردىڭ وزىنە قاتىستى دا ەل اراسىندا اڭگىمە كوپ. بىرەۋ «كول سۋىنىڭ ءدامى كۇشىكباي اسۋىنداعى بۇلاق سۋىنىڭ دامىمەن بىردەي» دەيدى. بىلاي قاراساڭىز, كۇشىكباي اسۋى قايدا, قوڭىر اۋليە قايدا؟! تاعى ءبىر قىزىق, تىلسىم دۇنيە, ۇڭگىردەگى كول سۋىنىڭ تەمپەراتۋراسى (4 گرادۋس) قىسى-جازى وزگەرمەيدى ەكەن. ال ۇڭگىردىڭ ىشىندەگى تەمپەراتۋرا +7. قىسى-جازى. بۇرىندارى جۇرت ۇڭگىر ىشىنە شىراقپەن, ءبىرىنىڭ قولىنان ءبىرى ۇستاپ كىرەتىن. ۇڭگىر تۇبىندەگى كولگە جەتكەندە ۇڭگىر اۋزىنداعى تەسىك جالعىز نۇكتە بولىپ قانا كورىنەتىن. ول كەزدە سۋعا تۇسپەك تۇگىلى, اۋەلدە «نە بار ەكەن؟» دەپ قىزىعۋشىلىقپەن قاراڭعى ۇڭگىرگە كىرگەن جۇرت اۋا جەتپەي سىرتقا شىعۋعا اسىعاتىن. 2002 جىلى مەكتەپ ءبىتىرىپ, قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنە بارعاندا ءوزىمىز دە سونداي كۇيدى كەشكەنبىز. قازىر عوي, تۇك بولماعانداي ۇڭگىردىڭ جارقىراپ تۇرعانى.
تۋراسىن ايتقاندا, قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنە كەلەتىندەردىڭ ءبىر توبى قىزىعۋشىلىقپەن, ەكىنشى ءبىر توبى ىشتەي ءبىر سەنىممەن ەمدەلۋگە كەلەدى. كول سۋى كىمگە شيپا بولىپ, كىمگە قالاي اسەر ەتىپ جاتقانى ءبىر قۇدايعا ايان. ايتپەسە ۇڭگىر الدىندا «كول سۋى مىناداي اۋرۋعا شيپا» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ جازىلعان نۇسقاۋلىق جوق. ءيا, ءبىزدىڭ ايتىپ وتىرعانىمىز – كەلۋشىلەر ءتۇسىپ جۇرەتىن بەرگى كول. ونىڭ ءار جاعىنداعى كول تۋرالى دا اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمە كوپ. كەيبىر باسىلىمداردا ۇڭگىر تۇبىندە كولەمى 35ح5 مەتر بولاتىن تاعى ءبىر كولدىڭ بار ەكەندىگى دە ايتىلىپ ءجۇر. ءتىپتى, وسىدان جەتى-سەگىز جىل بۇرىن ەلىمىزدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن تۋريزم قىزمەتكەرى س.كيستانوۆ, تۋريزم جانە سپورت عىلىمي-زەرتتەۋ لابوراتورياسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ك.ميلياەۆ جانە «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى ۆ.ۆولوشين باستاعان توپ قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىندەگى كولدىڭ تۇبىنە سۇڭگىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن دا جۇرگىزىپتى. ناتيجەسىندە, كول سۋىنىڭ استىندا كولەمى 10ح10 م بولاتىن قارا قۋىستىڭ بار ەكەنى, ونىڭ ارعى جاعىنىڭ تۇڭعيىق تەڭىز ەكەنى انىقتالىپتى. ەل اراسىندا وسى قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىندە ايگىلى شىڭعىس حان جەرلەنگەن دەگەن دە ءبىر بولجام بار ەكەنىن ايتا كەتەيىك. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن سەرگەي افاناسەۆ دەگەن تاريحشى دا وسىنداي توقتامعا كەلىپ, ونىسىن «ەكسپرەسس ك» باسىلىمى ارقىلى كوپتىڭ تالقىسىنا ۇسىنعانى بەلگىلى. عالىم شىڭعىس حان سەكىلدى تاريحي تۇلعانى قاراپايىم ادام ءتارىزدى جەرگە كومىپ, ونىڭ ۇستىنەن جىلقى ايداپ ءوتتى دەگەنگە سەنۋ قيىن دەيدى.
ۇڭگىر ىشىندەگى تاستاردان ءارتۇرلى تۇسىنىكسىز جازۋلاردى, قاشالعان ءارتۇرلى بەينەلەردى دا اڭعارۋعا بولادى. اباي اتامىز قالدىرعان قولتاڭبا سونىڭ اراسىندا سان جىلعى ىستان كورىنبەي كوزگە تۇسپەي قالدى ما ەكەن؟! الايدا بۇعان مۇقيات ءۇڭىلىپ, ۇڭگىر ىشىندەگى تاستارداعى تاڭبالاردى زەرتتەپ-زەردەلەپ جاتقان جان جوق سەكىلدى ازىرگە.
بىلتىر 5 مىڭ تۋريست كەلدى
قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى 2017 جىلى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «قازاقستاننىڭ كيەلى ورىندار كارتاسىنا» ەنگىزىلىپ, مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنعان بولاتىن. قازىر قاسيەتتى مەكەن اباي اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ قاراۋىندا. ء«ۇش قىزمەتكەرىمىز بار. ءبىرى ەكسكۋرسوۆود, ەكىنشىسى شارۋاشىلىق جۇمىستارىنا جاۋاپتى, ءۇشىنشىسى تازالىقشى. ۇڭگىردىڭ ينفراقۇرىلىمى جىلدان-جىلعا جاقسارىپ كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا وبلىس اكىمىنىڭ تاپسىرماسىمەن جەكە كاسىپكەر وراز ءابدىلدين 25 ورىندىق قوناقۇي سالىپ جاتىر. قۇرىلىس جىل سوڭىنا دەيىن اياقتالىپ قالاتىن شىعار. تۋريستەر سانى دا جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2018 جىلى 5 مىڭداي ادام كەلدى. بيىلعىسىن ءالى ەسەپتەپ ۇلگەرمەدىك. مۇندا تۋريستەر نەگىزىنەن ماۋسىم, شىلدە, تامىز, قىركۇيەك ايلارىندا كەلەدى. اسىرەسە الاكول سەكىلدى شىلدە مەن تامىزدا كەلۋشىلەر قاتارى كوبەيەدى. قوڭىر اۋليەگە شەتەلدەردەن دە تۋريستەر كەلىپ جاتىر. بيىل گەرمانيا, اۋستريا مەن چەحيادان كەلدى. رەسەيدەن كوپ كەلەدى. ءبىرى ۇڭگىردى كورۋگە, ءبىرى ەمدەلۋگە كەلەدى. ۇڭگىر ىشىندەگى سۋعا اركىم ءوز قالاۋىنشا تۇسەدى. بولاشاقتا تۋريستەر سانى ارتاتىن بولسا, بالكىم شاعىن مەديتسينالىق بەكەت اشىپ, مەدبيكە قويۋعا دا بولاتىن شىعار. ۇڭگىرگە «سەمەي-قاراۋىل» تراسساسى ارقىلى بارساڭىز – 35 شاقىرىم, ال «سەمەي-قاينار» تراسساسى ارقىلى جولعا شىقساڭىز, 23 شاقىرىم دالا جولىمەن جۇرەسىز. بىزدەگى ءبىر ماسەلە – ۇڭگىرگە جارىق تارتىلماعان. جارىق تارتۋ جۇمىستارى باستالادى دەگەن. وسى جۇمىس قولعا الىنسا جاقسى-اق بولار ەدى», دەيدى اباي اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ ديرەكتورى سايلاۋ نۇرپەيىسوۆ.
قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنە قاتىستى ماسەلەلەردىڭ انىق-قانىعىن بىلەيىك دەپ وبلىستىق تۋريزم باسقارماسىنىڭ باسشىسى مارات قاباقوۆقا حابارلاسقانىمىزدا مىناداي جاعىمدى جاڭالىقتاردى جەتكىزدى. «بۇل جەر 2017 جىلدان بەرى وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن جۇيەلى تۇردە دامىتىلىپ جاتىر. سول جىلى ۇڭگىر ءىشىن اباتتاندىرۋعا, سان جىلعى ىس-كۇيەنى تازارتۋعا, كىرىپ-شىعاتىن باسپالداقتاردى سالۋعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 50 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىندى. «سەمەي-قاراۋىل» تاس جولى 2 جارىم ميلليارد تەڭگەگە جوندەۋدەن وتكىزىلدى. ۇلى اقىن ابايدىڭ 175 جىلدىعى قارساڭىندا قوڭىر اۋليەگە ەلەكتر جەلىسىن تارتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇعان جالپى سوماسى 171 ميلليون تەڭگە قارجى قاراستىرىلعان. ونىڭ 48 ميلليونى ءبولىندى. جارىق تارتۋ جۇمىستارى 2020 جىلى اياقتالۋى كەرەك. سونىمەن قاتار قوڭىر اۋليەگە اپاراتىن دالا جولى (25 شاقىرىم, 120 ميلليون تەڭگە) جوندەلەدى, ياعني كوتەرمە جول سالىنادى. بۇل جۇمىس كەلەسى جىلى باستالىپ, اياقتالۋى ءتيىس» دەيدى ول.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
اباي اۋدانى