«ەل ەرلىگى – بىرلىگى»

جۇما, 8 اقپان 2013 7:33

جولداۋ جۇرتشىلىق ءۇشىن كۇتپەگەن جاڭالىق بولدى. جولداۋدىڭ اتالۋى جاڭالىق. ول «قازاقستان-2050» سترا­تەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» دەپ اتالادى. «قالىپتاسقان مەملەكەت» دەگەن جاڭا ۇعىم. بۇل – تاۋەلسىزدىكتىڭ باياندى بولىپ, ەل ىرگەسى قالانىپ, قازاقستان الەمدەگى ىرگەلى, مىقتى مەملەكەتتىڭ ءبىرى بولدى دەگەن ساياسي تۇجىرىم. تاۋەلسىزدىكتىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى تابىستى اياقتالعان سوڭ, ەلباسى الەمگە ەگەمەن ەلدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى جاڭا سايا­سي باعىتىن جاريا ەتتى.

جۇما, 8 اقپان 2013 7:33

جولداۋ جۇرتشىلىق ءۇشىن كۇتپەگەن جاڭالىق بولدى. جولداۋدىڭ اتالۋى جاڭالىق. ول «قازاقستان-2050» سترا­تەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» دەپ اتالادى. «قالىپتاسقان مەملەكەت» دەگەن جاڭا ۇعىم. بۇل – تاۋەلسىزدىكتىڭ باياندى بولىپ, ەل ىرگەسى قالانىپ, قازاقستان الەمدەگى ىرگەلى, مىقتى مەملەكەتتىڭ ءبىرى بولدى دەگەن ساياسي تۇجىرىم. تاۋەلسىزدىكتىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى تابىستى اياقتالعان سوڭ, ەلباسى الەمگە ەگەمەن ەلدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى جاڭا سايا­سي باعىتىن جاريا ەتتى.

1997 جىلى قابىلدانعان «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ جەتى باعىتى دا ورىندالدى, ولار: 1. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك. 2. ەلدە ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق پەن ۇلتتىق بىرلىكتى ساقتاۋ, نىعايتۋ. 3. نارىقتىق ەكونوميكاعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق ءوسۋ. 4. قازاقستان ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىعى, ءبىلىمى مەن ءال-اۋقاتى. 5. ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار. 6. ينفراقۇرىلىم, اسىرەسە, كولىك پەن بايلانىس. 7. كاسىبي مەملەكەت.ەلباسى 2006 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «قازاقستاننىڭ الەمدەگى باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ستراتەگياسىن» جاريالادى. الەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ (2012) رەيتينگى بويىنشا قازاقستان 51-ورىنعا كوتەرىلدى. «سونىمەن, ەلۋ ەلدىڭ قاتا­­­­­­رى­­نا ەنۋگە ءبىر قادام قالدى», دەدى ءوز سوزىندە ەلباسى.«قازاقستان-2050» باعدارلاماسىندا قازاق ەلىنىڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىندا بولۋ ماقساتى باياندالعان, بىراق بۇل جولدا ءححى عاسىردىڭ جا­ھاندىق ون سىن-قاتەرىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. سون­داي-اق جولداۋدا ستراتەگيانىڭ جەتى باعىتى انىق­تالعان. شىركىن, وسى ماقساتتار ورىندالعاندا قانداي زامان, ءداۋىر بولادى دەسەڭىزشى. ەسەپسىز ءبىلىم, ءتۇپسىز عىلىم, تەجەۋسىز تەحنولوگيا ادامزات ساناسىن قانداي بيىكتەرگە ءارى قاتەرلەرگە جەت­كىزبەك. قازاق ەلى قانداي بولماق, ازاماتتارى شە؟جولداۋدا ەلباسى «ولار ءۇش تىلدە سويلەيدى», دەيدى. تەرەڭ ماعىنالى ءتۇيىن. ءۇش ءتىل دەگەن – ءۇش قۇندىلىق, ءۇش دۇنيەتانىم جانە ءۇش مادەنيەت. بۇگىندە ولاردى تەگىس مەڭگەرۋگە قولىمىز جەتپەي وتىرعانى انىق. سوندىقتان, بۇل ماسەلەنى جالاڭ ساياساتقا, دەرەكسىز دۇنيەتانىمعا, جالعان مادەنيەتكە اينالدىرىپ الىپ جۇرگەنىمىز جوق پا؟ ءۇش ءتىلدى بىردەي مەڭگەرۋ – ازاماتتاردىڭ تۇلعالىق قاسيەتىن انىقتاۋشى فەنومەن. ءۇش ءتىل, ءۇش اقپارات ءورىسى, سوندىقتان 2025 جىلى لاتىن الىپبيىنە كوشۋ دە وسى ماسەلەگە قاتىستى وركەنيەتتىك قاجەتتىلىك. جولداۋدا بۇل ماسەلە رەتىندە تۇڭعىش رەت ايتىلدى. لاتىن الىپبيىنە ءوتۋ كەلەشەك ءىسى بولعانىمەن, وعان دايارلىق جۇمىسى بۇگىننەن باستالماق.لاتىن الىپبيىنە ءوتۋ اسپاننان تۇسەتىن قۇبى­لىس ەمەس, ول دايارلىقتى, بىلىمدىلىكتى, عىلىمي سايكەستىلىكتى, مادەني قا­­جەتتىلىكتى, تىپتەن وركە­نيەتتىلىكتى قاجەت ەتەتىن جاعداي. وسى تۇس­تا ايتارىم, اكادەميالىق ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى وسى ءما­­­سەلەمەن تولىعىمەن اينالىسىپ, قوعامدى تەگىس لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ ىسىندە جەتەكشى بولۋى تابيعي جايت. بۇل – وركەنيەتتىك ءۇردىس. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ءۇشىن قوعامدا رۋحاني كەلىسىم قاجەت. لاتىن الىپبيىنە قوعامدىق قاجەتتىلىكتى تۋعىزۋ دا ورىندى ءىس بولماق. بۇل ىستە ءبىلىم جانە عىلىم, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىكتەرىنە نەگىزگى جۇك تۇسپەك. بۇل تاريحي جوبانى ىسكە اسىرۋدان قوعامدىق ينستيتۋتتار دا تىس قالماۋلارى كەرەك.جولداۋ – شىعارماشىلىق ىزدەنىس ناتيجەسى.جولداۋ قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋ ارالىعىن قامتيتىندىقتان, كەلەشەك ۇرپاق-بۋىندارعا وسيەت, ولاردىڭ ءۇمىت فيلوسوفياسى.ءۇمىت – ادامنىڭ اسىل قاسيەتى, بولاشاق نۇرى.سوندىقتان ەلباسىنىڭ: «ءبىز بولاشاققا كوز تىگىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدى «ماڭگىلىك ەل» ەتۋدى مۇرات قىلدىق», دەگەنى ءار قازاقتىڭ ارمانى ەمەس پە؟ەلباسى بۇل يدەياسىن ناقتىلاپ, «مەن ءححى عا­سىر قازاقستاننىڭ «التىن عاسىرى» بولارىنا سەنەمىن», دەگەن جۇرەكجاردى سوزىنە قوسىلا سە­نەتىنىمىزدى قالايشا ايتپاسقا, قالايشا ماقتان تۇتپاسقا!جولداۋدا مىنانداي تۇڭعىش رەت ايتىلعان وي-تۇجىرىمدار بار, ولار: «ءبارىمىز ءبىر اتانىڭ – قازاق حالقىنىڭ ۇلىمىز», «ءبا­­­رى­مىزدىڭ دە تۋعان جەرىمىز بىرەۋ – ول قاسيەتتى قازاق دالاسى», «بۇل دۇنيەدە ءبىزدىڭ ءبىر عانا وتانىمىز بار, ول – تاۋەلسىز قازاقستان».قازاقتىڭ قانىنىڭ بىرلىگى تۋرالى جولداۋدا تۇڭعىش رەت ايتىلدى. قازاق قانى ءبىر حالىقپىز, دەمەك, بىزگە وتكەن تاريحىمىز, بۇگىنگى كورىكتى كۇنىمىز جانە ءۇمىتتى بولاشاعىمىز – ءبارى ورتاق.وتاندىق عىلىمدا جاڭا تۇسىنىكتەر, ۇعىمدار پايدا بولدى. ولار: «قانى ءبىر قازاق», «قازاقتىڭ التىن عاسىرى», «قازاق مەملەكەتى» (ونىڭ قازاقتىڭ دەموگرافياسى ءارى تىلىنە قاتىستىلىعى), «ماڭگىلىك ەل», «قاسيەتتى قازاق دالسى», «قازاق حالقى ۇلى تاريح يەسى», «ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق كودى», «ەل بىرلىگى», «قازاقتىڭ بىرلىگى – شەجىرە بىرلىگى».جولداۋدا قازاق بولۋ يدەياسى بوي كورسەتىپ تۇر. قازاق دەگەن ازاماتتىق ۇعىم. قازاق ەلىنىڭ ازاماتتارى – قازاقتار دەگەن يدەيا. «قازاقستان-2050» سترا­تەگياسى ناتيجەسىندە وسى يدەيا جۇزەگە اسپاق. قازاق ەلىنىڭ ازاماتتارىنىڭ قازاقتانۋ ۇدەرىسى باستالماق.*      *      *جولداۋ تولىعىمەن يننوۆاتسيالىق ويلاۋعا قۇرىلعان. جولداۋ – كوپ جىلعى تەوريالىق, ءتاجى­­ري­بەلىك, پراگماتيكالىق ءارى تۇلعالىق ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسى.پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ 14 جەلتوق­­ساندا «استانا وپەراسىندا» سويلەگەن سوزىندە يننوۆاتسيالىق ويلاۋ دەگەن تىڭ ۇعىمدى قولداندى. جولداۋدا «جاڭا تەحنولوگيالىق تولقىن جولىنا جارماسىپ, ءابسوليۋتتى يننوۆاتسيالار جاساۋ بارلىق ەلدىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. ءبىز وسىنى جەتە تۇسىنۋگە ءتيىسپىز», دەي كەلە ەلباسى «ءبىز – جاس ۇرپاقپىز جانە بۇل ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلەدى», دەپ ويىن تۇيەدى.ەلباسى يننوۆاتسيا دەگەندە ونى ناقتىلاپ, جاس ۇرپاققا ءابسوليۋتتى يننوۆاتسيا قاجەت ەكەنىن ايتىپ وتىر.سوندا ءابسوليۋتتى يننوۆاتسيا دەگەن نە؟الدىمەن يننوۆاتسيا دەگەن تۇسىنىك مانىسىنە نازار اۋدارساق, ول لات. «novatio» – «جاڭارۋ» نەمەسە «وزگەرۋ», لات. «in» – «با­­­­عىت­تا», «Innovatio» – «وزگەرىس باعىتىندا» دەگەن ماعىنادا اي­تى­­لاتىن ءسوز. يننوۆاتسيالىق ويلاۋ, دەمەك, جاڭاشا ويلاۋدىڭ با­­عىتىن بىلدىرەتىن ۇعىم. ماسەلە تەك جاڭالىقتا عانا ەمەس, ونىڭ باعىتىندا. جاڭالىق – قوزعالىستىڭ باعىتىن انىقتايتىن ءتۇ­­سىنىك. قانداي بولسىن ىلگەرىلەگەن, ياعني العا قادام باسقان قوز­عا­لىس – جاڭالىق. ونىڭ ءۇش ولشەمى بار: جاڭا وي (يدەيا), جاڭا ءىس, قارەكەت جانە جاڭا ناتيجە. ەلباسى ءابسوليۋتتى يننوۆاتسيا دە­­گەندە تەز ارادا قابىلدانىپ, ىسكە اساتىن جاڭالىقتى ايتىپ وتىر. جاڭالىقتىڭ جىلدامدىعى دەگەن ايتۋلى پروبلەما. جا­­­ڭا­­لىقتىڭ جىلدامدىعىنىڭ ينديكاتورىن بەلگىلەۋ بۇگىنگى اق­­­­پا­­راتتىق زاماندا باستى ماسەلە. قانداي جاڭالىقتى بولسىن قا­­­­بىلداپ الىپ, زامان شاپشاڭدىعىنا ساي ىسكە اسىرىپ, ناتيجە الۋ.جاڭالىق جىلدامدىعى دەگەندە تاعى ەكى ءىستىڭ ءمانىسى اي­­قىندالماق. الەمدەگى (ىلگەرى وركەنيەتتى ەلدەردەگى) بار جاڭا­­­­لىق­تى شاپشاڭدىقپەن قابىل­داي ءبىلۋ. جاڭالىقتى تانۋ, ءسويتىپ, ونى ءبىلىم, عىلىم, ەڭ باستىسى, تەحنولوگياعا اينالدىرۋ. ەگەر, بۇل ۇردىستە جىلدامدىق بولماسا, ءبىز ۇنەمى ەسكى تەحنولوگيا قۇرساۋىندا قالماقپىز. ول جاڭالىقتىڭ بىزگە ەسكىرىپ جەتۋى دەگەن ءسوز, سوندىقتان تەحنولوگيالىق, عىلىم پاركتەرى وسى ءما­سەلەمەن اينالىسۋى زامان قاجەتتىلىگى. ەسكى تەحنولوگيادان يننوۆاتسيالىق ويلاۋ شىقپايدى. وتكەن كەڭەس زامانىندا جاعداي ۇنەمى وسىلاي بولىپ كەلگەن, سونىڭ زاردابىن بۇگىنگى ۇرپاق شەگۋدە.ەكىنشى ءمانىس, ءابسوليۋتتى يننوۆاتسيانى ءوزىمىز جاساي الاتىن حالگە جەتۋ كەرەك. ول ءۇشىن ءبىلىم سالاسى, عىلىم ارناسى تەگىس, تۇگەلىمەن وزگەرۋى قاجەت. قازىرگى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارى كونسەرۆاتيۆتى, يكەمسىز, بيۋروكراتيالىق جۇيەگە نەگىزدەلگەن, مۇنداي حالدەن تەز ارادا ارىلماساق, ءابسوليۋتتى يننوۆاتسيا ءسوز عانا بولىپ قالماق.وسى تۇستا گرەك ويشىلى زەنوننىڭ اپورياسى (گر. «απορία» – قيىندىق) ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. احيللەس تاسباقادان ون ەسە جىلدام جۇگىرەدى دەلىك جانە ول تاسباقانىڭ ارتىندا مىڭ قادامدىق قاشىقتىقتا ورنالاسقان. وسى قاشىقتىقتى احيللەس جۇگىرىپ وتكەن ۋاقىتتا, تاسباقا تاعى دا ءجۇز قادام العا جىلجيدى. احيللەس ءجۇز قادامدى جۇگىرىپ وتكەندە, تاسباقا تاعى ون قادامعا جىلجيدى جانە تاعى سولاي. بۇل ءۇردىس شەكسىز جالعاسا بەرەدى, ال احيللەس تاسباقانى ەشقاشان قۋىپ جەتە المايدى.بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, ءبىز 2050 جىلى الەمدەگى وزىق وتىز ەلدىڭ قاتارىنا ءوتۋ ءۇشىن ولاردىڭ (وعان دەيىنگى وزگە ەلدەردىڭ قازىر ءبىز شامامەن ەلۋ ەلدىڭ قاتارىندامىز) سوڭىنان ءجۇرىپ وتىرساق, ەشقايسىسىنا جەتە المايمىز, ءبىز ولاردىڭ سوڭىنان ەرمەي, اينالىپ ءوتىپ بارىپ الدارىنا ءتۇسۋىمىز كەرەك. ەلباسىنىڭ ابسوليۋتتىك يننوۆاتسيا دەگەندە قويىپ وتىرعان ماسەلەسى وسى.جاڭالىقتىڭ جىلدامدىعىن قازىرگى زاماندا وي جىلدام­­دى­عىمەن ولشەۋ قاجەت, باسقا امال جوق. اقپاراتتىق, بيىك تەح­نولوگيا زامانى بىزگە تەك قانا وسى ولشەمدى, ياعني ويلاۋ جىل­دامدىعىن ۇسىنىپ وتىر. اتام قازاق ايتۋشى ەدى: «كوڭىل جۇيرىك پە, كوك دونەن جۇيرىك پە», دەپ. كوڭىل دەگەندى سانا دەپ ەسەپتەي بەرىڭىز, بۇل – بىرىنشىدەن.ەكىنشىدەن, جاڭالىقتىڭ جىلدامدىعىنىڭ ءمانى – ونىڭ تەحنولوگيالىق پروتسەسكە ەنۋى نەمەسە جاڭالىقتىڭ ءوزىنىڭ تەح­نولوگياعا اينالۋى. بۇل – يننوۆاتسيالىق ويلاۋدىڭ اسا ماڭىزدى ءورىسى. جاڭا ءبىلىم, عىلىمنىڭ تەحنولوگياعا اينالۋ قارقىنى جانە ونىڭ قانداي تاسىلدەرمەن اينالۋى ماسەلەنىڭ ماسەلەسى. بۇل – ءبىلىم, عىلىم جانە تەحنولوگيانىڭ بىرلىگىن قاجەت ەتەتىن جاعداي. بۇل ۇشەۋى كەڭەس زامانىندا جەكە-جەكە ورىستەردە بولدى. يننوۆاتسيالىق قازىرگى زاماندا ولاردىڭ جەكە-جەكە بولۋىنىڭ ەشقانداي ءمانىسى جوق. ماسەلە ۇشەۋىنىڭ بىرلىگىندە عانا ەمەس, ەڭ باستىسى, ولاردىڭ بىرىنەن بىرىنە قانداي جىلدامدىقپەن وتۋىندە. ىركىلىستەرگە جول بەرىلمەۋى, تەجەۋشى كۇشتەر بولسا, ولاردان ارىلۋدىڭ جولدارى شۇعىل قاراستىرىلۋى كەرەك. بۇل – يننوۆاتسيالىق ويلاۋدىڭ باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى.ۇشىنشىدەن, تەز ناتيجە كەرەك. ۋاقىت جاعىنان سوزىلمالى بولاتىن ناتيجەلەر ەسكىرىپ قالۋى ابدەن ىقتيمال, سەبەبى, الەمدىك كەڭىستىكتەگى يننوۆاتسيالىق ويلاۋ ناتيجە الۋ ءۇشىن ۋاقىت سوزىلمالىعىن كۇتتىرمەيدى. كەشىگىپ الىنعان ناتيجە ناتيجە بولماي قالادى, ياعني ناتيجەنىڭ ساپاسى جويىلادى. ءسويتىپ, ەسكى تەحنولوگيانىڭ شىرماۋىندا قالۋ ىقتيمالدىعى ارتادى. بۇل – يننوۆاتسياعا جاتپايتىن كونسەرۆاتيۆتىك ويلاۋ.استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا 2012 جىل­عى 25 جەلتوقساندا 2012 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىنداعى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىندا بەلگىلەنگەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ تۇساۋكەسەرىنە ارنالعان جالپىۇلتتىق تەلەكوپىردە سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت وسى ماسەلەنى ناقتىلاپ بەردى.قازىرگى كۇنى كوپتەگەن الدىڭعى قاتارلى ەلدەردە كلاستەر­­­لەر­دىڭ جاڭا تولقىنى – يننوۆاتسيالىق كلاس­تەردى قالىپتاستىرۋ ءىسى بەلسەندى تۇردە باس­تالىپ كەتتى. ءوسىمنىڭ نەگىزگى درايۆەرلەرى ونەر­­كاسىپتىك كاسىپورىندار ەمەس, يننوۆاتسيالار مەن ءبىلىم ور­تالىقتارى – ۋنيۆەرسيتەتتەر, تەحنولوگيالىق جانە ينجە­نەر­لىك ۇيىمدار. وسى ارقىلى بيزنەس, ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن مەم­لەكەتتىڭ ءوزارا باي­لا­نىسۋىنىڭ «ءۇش سيپاتتى ءسپيرالى» قۇرىلادى.– وسىنداي ءسپيرالدى قازاقستاندا دا قۇرۋ قاجەت. ءداستۇرلى اكىمشىلىك جۇيە بۇل مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋدا السىزدىك تانىتۋدا. سوندىقتان كلاستەرلىك دامۋدى قالىپتاستىرۋدى جاڭاشا ۇيىمداستىرۋ تالاپ ەتىلەدى, دەدى ەلباسى. مەملەكەت باسشىسى وسىلاي دەي كەلە, ەڭ الدىمەن, كلاستەرلىك دامۋدىڭ ۇتىمدى مودەلىن تاڭداۋدى جۇزەگە اسىرىپ, جاڭا زامانعا ساي كلاستەرلەردى ىسكە قوسۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى.بۇل جەردە «ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا» دەگەن ۇعىمعا نازار اۋدارۋ قاجەت. جولداۋدا: «ول ءوندىرىس ۇعىمىنىڭ ءوزىن ءوز­گەرتەدى. تەحنولوگيالىق جاڭالىقتار الەمدىك نارىقتىڭ قۇ­رى­لىمى مەن قاجەتتىلىكتەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى», دەلىنگەن. وسىن­داي جاڭا تەحنولوگيالىق بولمىسقا ەلىمىزدەگى جاعداي قانداي؟تورتىنشىدەن, يننوۆاتسيالىق ويلاۋ تەك ساپالى ناتيجەنى عانا قاجەت ەتپەك. ساپاسىز ناتيجە يننوۆاتسيالىق ويلاۋ ەمەس. يننوۆاتسيالىق ويلاۋ دەگەنىمىزدىڭ ءوزى – ساپا, ونسىز دامىعان وتىز ەل قاتارىنا ەنۋ مۇمكىن ەمەس. ەلباسى جاڭاشىلدىققا سىني كوزقاراس قاجەت ەكەنىن ايتتى:«ولاردى ىزدەۋ, دايىنداۋ جانە جان-جاقتى قولداۋ قاجەت. مەن ۇكىمەتتىڭ الدىنا 100 ابسوليۋت­­تىك يننوۆاتسيانى ىزدەۋ مىندەتىن قويعان بولاتىنمىن. بۇل رەتتە مەن ابسوليۋتتىك يننوۆاتسيالار دەپ الەمنىڭ ەشبىر جەرىندە قالىپتاسپاعان يننو­ۆاتسيالاردى ايتىپ وتىرمىن. بىزدە دە وسىنداي شەشىمدەردى تابۋ جانە ىسكە قوسۋ الەۋەتى بار. ءبال­كىم, ءبىز ابسوليۋتتىك يننوۆاتسيالاردىڭ بار­لىعىن بىردەي قامتاماسىز ەتە المايتىن بولار­مىز. سوندىقتان مەن 2020 جىلعا دەيىن 10 يننوۆاتسيانى تابۋ, سونان كەيىن تاعى دا 10-ىن ىزدەۋ مىندەتىن قويۋ ورىندى بولار دەپ سانايمىن. بۇل جۇمىستى جۇيەلى, ۇزدىكسىز نەگىزگە قويۋىمىز قا­جەت. بۇل, ارينە, جەڭىل مىندەت ەمەس. ۇكىمەتكە بۇل ماسەلەنى شەشۋمەن جەدەل جانە جۇيەلى تۇردە شۇ­عىلدانۋ كەرەك», – دەپ اتاپ كورسەتتى مەملەكەت باسشىسى.بەسىنشىدەن, ايتپاعىم, يننوۆاتسيالىق ويلاۋدا كوررۋپتسياعا ورىن جوق. كوررۋپتسيا يننوۆاتسيالىق ۇردىستەرگە ەنسە, ول ءوز ءمان-ماعىناسىن جويا باس­تاماق. يننوۆاتسيا جاھاندىق كرەاتيۆتىك رەسۋرس, وعان اسا قۇرمەت قاجەت, وعان جول باستالدى, ول – «ەكسپو-2017»-گە دايارلىق جۇمىسى.التىنشىدان, يننوۆاتسيالىق ويلاۋدىڭ گۋمانيتارلىق ماعىناسى, ياعني قوعامدىق سانانى قايتا قۇرۋ ماسەلەسى.تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىندا جاساعان بايانداماسىندا ەل­باسى: «يننوۆاتسيالار. بۇل – ەكونوميكانى عانا ەمەس, سونى­مەن بىرگە, قوعامنىڭ باسقا دا بارلىق سالالارىن قامتيتىن تا­ري­حي جۇيە. بۇل – ءححى عاسىرداعى الەمدىك دامۋدان قالىپ قويماۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى», دەگەن ەدى.قوعامنىڭ توتاليتارلىق جۇيەسىنەن ارىلۋى قاجەت. توتاليتارلىق ويلاۋ دەگەن كەڭەستىك زاماندا قالىپتاسقان, ادەت, داستۇرگە سىڭگەن وي-سانا. ولار قانداي دەسەڭىز, ءتۇسىن تۇستەپ بەرە­يىن. بولشەۆيكتىك سانا, پرولەتارلىق سانا, كوم­مۋنيستىك سانا, سوتسياليستىك سانا, كەڭەستىك سانا, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ماركستىك-لەنيندىك سانا. ماركسيزم-لەنينيزمنىڭ توتاليتارلىق فيلوسو­فياسى تۋرالى كارل پوپپەر «اشىق قوعام» كىتا­بىندا تولىق بايانداپ بەرگەن, مۇنداي سىني كوزقاراستى بەرتران راسسەلدىڭ «يستوريا زاپادنوەۆروپەيسكوي فيلوسوفي» دەگەن كىتابىنان تابۋعا بولادى. نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى البەرت شۆەيتسەردىڭ دۇنيەتانىمى لاي سۋعا قۇيعان تازا بۇلاق.جاڭا باعىتتاعى سانا قالىپتاسپاي, قوعامدا يننوۆاتسيا قالاي بولماق. جاڭاشا ويلاۋ جۇيەسىنىڭ العاشقى ۇلگىلەرىن قازاق جەرىندە ناسيحاتتاۋدى كۇن تارتىبىنە قويعان, سول ىسكە بەلسەنە كىرىسكەن ءاليحان بوكەيحانوۆتان باستاپ مۇحتار اۋەزوۆكە دەيىنگى الاش قايراتكەرلەرى بولاتىن. دەمەك, وتكەن تاريحىمىزعا زەر سالساق, كرەاتيۆتىلىك ويلاۋ جۇيەسى بولعانىنا كوزىمىز جەتەدى. امال قانشا, ول جەمىس ساياسي دۇربەلەڭدەرگە قاتىستى ءۇزىلىپ قالدى. ەندىگى ماسەلە ساباقتاستىقتا. بۇل جەردە ناقتىلى ايتاتىن جاي, الاش قايراتكەرلەرى كوركەمسوز بەن ساياساتتى اجىراتپاعان, حالىق مادەنيەتىنە سول زاماندا يننوۆاتسيا اكەلگەن تۇلعالار بولاتىن. ولار كوركەمسوزدى, ادەبيەتتى, ياعني مادەنيەتتى ساياساتتان جوعارى قويعاندار. مۇنداي ويلاۋ – تابيعي بولمىسى جاعىنان يننوۆاتسيالىق ويلاۋ. سەبەبى, كوركەمسوز قاي زاماندا, قاي ەلدە بولسا دا, ۇنەمى ساياساتتىڭ الدىندا جۇرەدى. كوركەمسوز – حالىقتىڭ ساناسى, كوركەمسوز حالىقتىڭ ەركىندىككە, بوستاندىققا دەگەن رەفلەكسياسى. بۇل رەفلەكسيا­سىز ساياسي قوزعالىستار, سايا­سي پارتيالار ناتيجەلى ىسكە بارا المايدى. بۇل – قاعيدا. وتكەن تاريحتا سولاي بولعان, بۇگىن دە سولاي, ەرتەڭ دە سولاي بولماق. حالىقتىڭ رەفلەكسياسى ونەر مەن ادەبيەتتە كورىنەدى. بۇل – قازاق مەنتاليتەتىندە تىپتەن تەرەڭدەپ كەتكەن فەنومەن. قازاق تاريحىنا كوز جىبەرسەڭىز, قانداي ساياسي تۇلعانى الماڭىز, ءبارى-ءبارى حالىقتىڭ ونەرى مەن كوركەم سوزىنەن (ادەبيەتىنەن) ەشقاشان تىس كەتىپ, ساياسي ىستەرگە بارماعان. بۇعان, اسىرەسە, جىراۋلار تۆورچەستۆوسى ايقىن دالەل. جەلماياعا ءمىنىپ الىپ, قازاق مەملەكەتىنە جەر ىزدەگەن, جەرۇيىق ىزدەگەن اسان-قايعى دا, بۇقار جىراۋ دا وسىنداي قىزمەتتەر اتقارعان. ونەر مەن كوركەم ءسوز – حالىق پەن ساياساتتىڭ اراسىنداعى كوپىر.پرەزيدەنت: «ەلدى بىرلىككە باستاعان ابىزدار مەن جىراۋلار­­دىڭ قازىرگى جالعاسى – زيالى قاۋىم وكىلدەرى بولىپ سانالادى. بۇگىنگى قوعامدا تاۋەلسىزدىك ساناسىن ورنىقتىرۋ – وسى زيالى قاۋىمنىڭ قاستەرلى بورىشى», دەگەن ەدى تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىنداعى جاساعان بايانداماسىندا. بۇگىنگى ماسەلە سول زيالى قاۋىمدا بولىپ تۇر, ولاردىڭ ءبىر پاراسىنىڭ ساناسىنان ءسوتسياليزمنىڭ «تۋا بىتكەن تاڭبالارى» كەتەر ەمەس.*      *      *يننوۆاتسيالىق وي – ءبىلىم, عىلىم سالالارىنىڭ «تازا اۋاسى». جولداۋدا ەلباسى «جاپپاي ساۋاتتىلىق جەتكىلىكسىز بولىپ قالعالى قاشان», دەي كەلە, فۋنكتسيالىق ساۋاتتىلىققا زور كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. اسىرەسە, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اكادەميالىق اۆتونوميا كەپىلدىگى, زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىن اشۋ, ولاردىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ ستاندارتتارىن ءوز بەتىنشە جاساۋى سياقتى يگى شارالار يننوۆاتسياعا جول اشپاق, بۇل جونىندە قوس پالاتالى پارلامەنت قىزۋ تالقىلاپ, 2011 جىلى (اقپاندا) «عىلىم تۋرالى» زاڭ قابىلداندى, ونىڭ 10-بابى تۇگەل زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە ارنالعان. زاڭدا كورسەتىلگەن شارالاردىڭ تەز ارادا ىسكە اسۋى كەرەك-اق!بىلىم تۋرالى زاڭ دا (2007 جىلى قابىلدانعان) قوعامدا قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ, وعان 2011 جىلى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. بۇل جەردە جولداۋدا اتاپ كورسەتىلگەندەي, «ەسكىرگەن نەمەسە سۇرانىس جوق عىلىمي جانە ءبىلىم پاندەرىنەن ارىلۋ» ماسەلە بولىپ وتىر. وقىتۋ ادىستەمەلەرىن جاڭعىرتۋدا يننوۆاتسيا قاجەت, بۇل ماسەلە دە كادرلارعا بارىپ تىرەلەدى.دۇنيەنىڭ قىمباتى ۋاقىت دەسەك, ەلباسى ايت­قانداي, ورتا, ارنايى, جوعارى, تىپتەن ما­گيستر­لىك دارەجەدە ەسكىرگەن, سۇرانىستان شىق­قان پاندەرگە جاستار ۋاقىتتارىن بوسقا ءراسۋا ەتىپ جاتقان قالپى بار. بۇل ءبىلىم, عىلىم سالالارىنداعى سوتسياليزم زامانىنان قالىپتاسىپ قالعان كونسەرۆاتيزمدى جەڭۋ بۇگىنگى كۇندە قيىننىڭ قيىنى بولىپ تۇرعانىن قىنجىلىسپەن ايتۋعا تۋرا كەلەدى. كادرلار كورپۋسىندا يننوۆاتسيا بار ما؟استانادا وتەتىن «ەكسپو-2017» مۇلدەم تىڭ يننوۆاتسيالىق ولشەمدەردى قاجەت ەتپەك. جالپى ساۋات كوتەرۋ ماسەلەسى – كەشەگى كۇن. ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سانى – 140, ونىڭ ىشىندە: ۇلتتىق – 9, مەملەكەتتىك – 33, ازاماتتىعى جوق – 13, «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» ااق – 1, ق.ا. ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق كازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى – 1, اكتسيونەرلىك – 16, جەكە مەنشىك – 67. ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى باكالاۆريات ستۋدەنتتەرىنىڭ سانى – 571 691, ونىڭ ىشىندە: كۇندىزگى وقۋ بولىمىندە – 362 551 ادام, سىرتقى وقۋ بولىمىندە – 195 520 ادام, كەشكى وقۋ بولىمىندە – 13 620 ادام.جارتى ميلليوننان استام جاس ءبىلىم, عىلىم جولىنا تۇسكەنى قۋانىشتى, بىراق سولاردىڭ قانشاسى زامان تالابىنا ساي مامان بولىپ شىقپاق, ويلاناتىن ماسەلە! بىلىكتى ماماندارعا سۇرانىس قالاي وتەلۋدە, قالاي ىسكە اسۋدا؟*      *      *يننوۆاتسيا قوعامعا قاجەت. قوعام تۋرالى اڭگىمە كوپ. ءبىز زامانىندا ماركستىك-لەنيندىك ىلىمگە ساي مىنانداي جىكتەۋ جاسادىق, ولار: العاشقى قاۋىمدىق قوعام, قۇلدىق قوعام, فەودالدىق قوعام, سوتسياليستىك قوعام, كوممۋنيستىك قوعام, وتپەلى قوعام, دامۋشى قوعام. بەرتىن كەلە قوعامدى تاپتىق تۇرعىدان ەمەس, وركەنيەتتىڭ ولشەمىمەن انىقتاي باستاعاندا ءداستۇرلى قوعام, ازاماتتىق قوعام, ءترانزيتتى قوعام, كلەريكالدىق قوعام, توتاليتارلىق قوعام, دەموكراتيالىق قوعام, كونۆەرگەنتتىك قوعام, اقپاراتتىق قوعام, كارل پوپپەردىڭ ايتۋىنشا, «اشىق قوعام», «جابىق قوعام» جانە دەنيەل بەللدىڭ جىكتەۋىنشە, يندۋسترياعا دەيىنگى قوعام, يندۋس­تريالى قوعام جانە پوستيندۋستريالى قوعام.وسىلاردىڭ ءبارى اكمە-قوعام, ياعني «ۇلگىلى قوعام» دارەجەسىنە جەتە المادى. داعدارىس – سونىڭ كورىنىسى. ەندىگى ماقسات اكمە-قوعام قۇرۋ, مۇمكىن سول قوعام شىن مانىندەگى كاپيتالدىڭ نۇق كەمەسى بولار.اكمە-قوعام دەگەن ابدەن جاۋىر بولعان «يزم»-نەن ارىلۋ جولىنداعى ىزدەنىستەن تۋعان. سوتسياليزم ءوزىنىڭ تاريحي دارمەنسىزدىگىن دالەلدەدى, كاپيتاليزم تەرەڭ داعدارىستا. جۇرتقا ساۋ اقىلعا سىيىمدى قوعام («وبششەستۆو زدراۆومىسلياششيح ليۋدەي») كەرەك.قازاق ەلى توتاليتارلىق جۇيەدەن دەموكراتيا­لىق, زايىرلى قوعامعا ءوتتى, مۇندا ەڭبەك ەركىندىگى, ءدىني سەنىم ەركىندىگى, تۇلعا ەركىندىگى, ىسكەرلىك ەركىندىگى ىسكە اسا باستادى. بۇلار – اشىق قوعام ولشەمدەرى. اكمە-قوعام – ەركىن, تاۋەلسىز قوعام. ارينە, ەركىندىكتى اڭساۋ – ادامزاتتىڭ ەجەلگى ارمانى, بىراق ونى ىزگىلىككە پايدالانا ءبىلۋ قيىننىڭ قيىنى. ادامزات تاريحىندا قوعامدىق, ساياسي قوزعالىستار, ارتەكتى رەۆوليۋتسيالار ەركىندىكتى «تۋ ەتىپ كوتەرىپ», اقىر سوڭىندا توتاليتاريزمگە ۇرىنا بەرگەنى ءمالىم, سەبەبى, ەركىندىكتى تولىق مەڭگەرۋ, ءسىرا, ادام بالاسىنىڭ پەشەنەسىنە جازىلماعان با دەگەن دە ويعا كەلەسىڭ.اكمە-قوعام ىزگى جاندار قوعامى, يننوۆاتسيالىق قوعام دەسەك, بۇل قوعامدا جاڭا سانا قالىپتاسۋى كەرەك. جەتپىس جىل ىشىندە بەكىپ ۇلگەرگەن سوتسياليستىك ادەتتەردەن, سوتسياليستىك يدەيالارعا نەگىزدەلگەن ادەبيەت, ونەر تۋىندىلارىنان تازارۋ يننوۆاتسيالىق قاجەتتىلىك.*      *      *ەلباسىنىڭ جولداۋداعى ۇرپاقتار ساباق­تاس­تىعى تۋرالى ويى دا جاڭا. جولداۋدا: «قا­زاقستان-2050» ستراتەگياسى وسىناۋ ماڭگىلىك جولداعى بۋىندار بىرلىگىنىڭ, ۇرپاقتار ساباق­تاس­تىعىنىڭ كورىنىسى», دەگەن تولىمدى تۇجىرىم بار.بولاشاق بولماي قويمايدى. اقىرزامان ەلەس. ەلباسى كەلەشەكتە ورىن الاتىن, ىسكە اساتىن ناقتى ءىس-شارالار جۇيەسىن ۇسىنىپ وتىر. ونى بۇگىنگى عۇمىر كەشىپ وتىرعان اتا, اعا, نەمەرە بۋىنداردىڭ ويلانۋى تابيعي جاعداي. بولاشاق باسى بۇگىنگى كۇننەن, الىس ساپار العاشقى قادامنان باستالماق. بۇگىندە ءۇش ۇرپاق ءبىر وتباسىنىڭ باسىندا عۇمىر كەشۋدەمىز. ارقايسىنىڭ ءوز بۋىنىنا ءتان كوزقاراسى, دۇنيەتانىمى, ۇزدىكسىز, تۇراقسىز وزگەرىستەرگە ءوز ولشەمدەرى بار. اتا ۇرپاق سوتسياليزمنەن ءوسىپ-ءونىپ شىققان, اعا ۇرپاق وتپەلى كەزەڭ ازاماتتارى, نەمەرە ۇرپاق بۇل ومىرگە نەسىمەن ەنىپ كەلەدى, ويلانۋ كەرەك.كەزىندە شاكارىم «قۇبىلعان الەم جارىسى, اقىلدى جاننىڭ تابىسى» دەپ ەدى. بۇكىل الەم عالامتورعا سىيىپ كەتكەندە, تاعى دا شاكارىمنىڭ «اقىلدى جاننىڭ مۇلكى الەم» دەگەنى ەسكە تۇسەدى.ءۇش بۋىن ءبىر-ءبىرىمىزدى ءتۇسىنىسىپ, ۇعىنامىز با؟ ءۇش ۇرپاقتىڭ ءبىر-بىرىنە بەرەرى نە؟ ەلباسى ءدوپ تاۋىپ ايتقانداي, بۋىندار بىرلىگى ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ەمەس پە؟ تاربيەدە, تۇرمىستا, كوزقاراستا وسى ماسەلە قالاي شەشىلۋدە, ويلاناتىن جاي. ۇرپاقتار ساباقتاستىعى التىن وزەك, تاريحتان ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. بۇگىنگى ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن مايا وركەنيەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان بىردە-ءبىر عۇلامانىڭ, تاريحي تۇلعانىڭ ەسىمدەرىن قازىرگى مايالار بىلمەيدى, سەبەبى, الدەقالاي زامانداردا ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ۇزىلگەن. بۋىندار بىرلىگى ساباقتاستىققا اينالماعان. ۇرپاقتان ۇرپاقتارعا قۇندىلىقتار اۋىسپاعان. ارينە, بۇل جەردە تاريحي-مادەني مۇرانى جويىپ, تەك التىننان وزگە قۇندىلىقتى كوزگە ىلمەگەن يسپانيا كونكيستادورلارىنىڭ جاۋىزدىعى جانە دە بار ەكەنىن ايتقان ءجون. ءسوزدىڭ قىسقاسى, ەلدىك رۋح جويىلعان. وسى مايا وركەنيەتى كەزىندە عۇمىر كەشكەن دانا قورقىتتى ءبىز ءالى ۇمىتقان ەمەسپىز. بۋىندار بىرلىگىنىڭ ساباقتاستىققا اينالۋى دەگەن وسى. قازاقتار ەلدىك رۋحىن جوعالتپاعان – حالىق. ەلدىڭ ماڭگىلىك بولۋى رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ ۇرپاقتان ۇرپاققا ۇلاسىپ, بۋىندار بىرلىگىن ساقتاۋشى بولاتىن ساباقتاستىقتا. بۇگىنگى اتقارىپ وتىرعان ىستەرىمىز, ايتار سوزدەرىمىز, كورسەتكەن ونەگەمىز, تاربيەمىز, ءبىلىمىمىز, نيەتىمىز, ءۇمىتىمىز, ارمانىمىز, قيالىمىز ەلىمىزدىڭ ماڭگىلىك بولۋىنا قىزمەت ەتۋدە.*      *      *ارمانسىز ءومىر بولا ما؟ جولداۋ – پراگماتيزم مەن اسىل ارماننان تۋعان يننوۆاتسيالىق ىزدەنىس. تاۋەلسىزدىك قۇرداستارى 60-قا تاقاپ, عاسىر باسىندا دۇنيەگە ەنگەن ۇرپاق 50-ءدى تولتىرعاندا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى ورىندالىپ, كەلەر ۇرپاققا باعا جەتپەس ءۇش قۇندىلىق مۇرا بولماق.ءبىرىنشى قۇندىلىق – جەتىلگەن 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋىمىز. ول كەلەر ۇرپاق الدىنا تىڭ مىندەت قويماق, سەبەبى, باسەكە زامانىندا كوشتەن قالىپ قويماۋ, جەتكەن جەتىستىگىمىزدى ءارى قاراي قارقىندى جەتىلدىرۋ, سەبەبى, ەشبىر ەل ءبىزدى توسىپ تۇرمايدى, ول زامان ناعىز باسەكە, يننوۆاتسيالار ءداۋىرى بولماق, ءسال باسەڭسۋ – قاۋىپتى, وكشەلەپ كەيىنگىلەر كەلەدى. بۇل ەلباسى ايتقان ءابسوليۋتتى يننوۆاتسيالار زامانى بولماق. وسىنداي جاعدايعا يە بولاتىن ۇرپاق ەل تاعدىرىنا جاۋاپتى.ەكىنشى قۇندىلىق – ول ەلىمىزدىڭ قازاق مەملەكەتى دەپ اتانۋى. وسى ماقساتقا وراي ستراتەگيادا ناقتىلى اتالعان ءىس-شارالاردىڭ ورىندالۋى دا ۇرپاقتار پارىزى, ولاردىڭ تاريحي ميسسياسى. قازاق مەملەكەتى اتاندىراتىن نەگىزگى فاكتورلار ونىڭ دەموگرافياسى مەن ءتىلى.ءۇشىنشى قۇندىلىق – ەل ماڭگىلىگى. بۇل – ەلباسىنىڭ كەيىن­­­­گى­لەر­گە وسيەتى. ەلباسى «ماڭگىلىك ەل» ۇعىمىن جولداۋدا ءار قى­­­رى­نان ءتورت رەت قايتالاۋى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى. جولداۋداعى «با­­با­لاردىڭ ەرلىگى, بۋىننىڭ ەرەن ىستەرى جانە جاس ۇرپاق جا­­سامپازدىعى اراسىنداعى ساباقتاستىق بولسا عانا ءبىز «ءماڭ­گى­­لىك ەل» بولامىز», دەپ جازىلۋى ءاربىر ازاماتتىڭ پارىزى, قا­­نى ءبىر قازاقتىڭ ۇلى تاريحتىڭ يەسى بولۋى جولىنداعى قارىزى.ەلباسىنىڭ ءسوزى:«ۇدەۋدىڭ سىرى – بىرلىكتە,جۇدەۋدىڭ سىرى – الاۋىزدىقتا».جامبىل جىراۋ: «ەل ەرلىگى – بىرلىگى», دەگەن ەدى.بۇلار – ماڭگىلىك ەل قاعيدالارى.عاريفوللا ەسىم,اكادەميك, سەناتور.