سۋ

بەيسەنبى, 7 اقپان 2013 7:33

3. قاۋىپسىزدىك قامىنداعى قارەكەت

الدىڭعى ماقالالارىمىزدا اششى دا بولسا اقيقاتتى ايتىپ, شولىركەگەن قازاق دالاسىنىڭ سۋعا دەگەن سۇرانىسىنىڭ ولشەمى وزگەنىڭ قولىندا ەكەندىگىن ءبىرشاما دالەلدەپ باقتىق.

بەيسەنبى, 7 اقپان 2013 7:33

3. قاۋىپسىزدىك قامىنداعى قارەكەت

الدىڭعى ماقالالارىمىزدا اششى دا بولسا اقيقاتتى ايتىپ, شولىركەگەن قازاق دالاسىنىڭ سۋعا دەگەن سۇرانىسىنىڭ ولشەمى وزگەنىڭ قولىندا ەكەندىگىن ءبىرشاما دالەلدەپ باقتىق. باتىستاعى ۇلكەن كورشىمىز رەسەي دە, شىعىستاعى الىپ كورشىمىز قىتاي دا, «باۋىرلاس اعايىندارىمىز» دەپ قانشالىقتى باۋىرىمىز ەزىلگەنىمەن, قىرعىزستان مەن وزبەكستان دا قازاقتارعا راحىمى ءتۇسىپ, ءوز جەرىنەن باستاۋ الاتىن ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ ارناسىن تۇگەلدەي اشىپ جىبەرە قويمايتىنىنا كوزىمىز جەتتى. سوندىقتان «قازاقستان – مۇنايلى دەرجاۆا» دەپ بوركىمىزدى اسپانعا اتا بەرمەي, ۇرپاق نەسىبەسىن دە ويلايتىن كەز كەلدى. وسى ءبىز ەرتەڭگى ۇرپاعىمىزدىڭ تۇششى سۋعا دەگەن سۇرانىسىن قالاي وتەمەكپىز؟

كەشەگى كەڭەس زامانىنداعى ەنشىسى ءبو­لىنبەگەن اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ باستى ءۇمىتى تۇششى سۋدىڭ سارقىلماس قورى – ءسىبىر وزەندەرىن بۇرۋ جوباسىندا بولاتىن. وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ مۇددەسىنە ت­ولىق جاۋاپ بەرەتىن بۇل عاسىر جوباسىنىڭ جوسپارى دا جاسالىپ قويعان ەدى. رەسەيدىڭ حانتى-مانسي قالاسى ماڭىنان باستالاتىن بۇل الىپ كانال جوبا بويىنشا وب وزە­نىنەن باستالىپ, ەرتىستى بويلاي, تورعاي دالاسى ارقىلى سىر وڭىرىنە كەلەدى. ودان ءارى جوسالى ەلدى مەكەنىنىڭ ماڭىندا سىر­دا­ريانى كەسىپ ءوتىپ, وزبەكستانعا بارادى. بارلىق وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ءمۇد­دەسىن بىردەي ويلايدى دەگەنمەن دە, كرەمل بۇل جوبانى قولعا الۋدىڭ مەرزىمىن كە­شەۋىلدەتە بەردى. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى, كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنداعى بارلىق رەس­پۋبليكالاردىڭ مۇددەسى تارازىنىڭ ءبىر باسىنا قويىلسا, ورىستاردىڭ مۇددەسى ەكىن­شى باسىنا قويىلاتىن ەدى. سوندىقتان رەسەي ءۇشىن ەكونوميكالىق تا, ەكولوگيالىق تا شىعىن اكەلەتىن بۇل عاسىر جوباسى قاۋاشاعىندا تۇنشىقتىرىلدى. ءاربىر رەس­پۋبليكا ءوز ەنشىسىن الىپ, بولەكتەنگەن بۇگىنگى زاماندا, ونسىز دا عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ءسوز بولىپ كەلە جاتقان جوبانىڭ جۇزەگە اسۋى مۇمكىن بە؟ ارينە, جوق. ءتىپتى, جۇزەگە اسقان كۇننىڭ وزىندە تۇششى سۋ تاۋارعا اينالاتىن ۋاقىتتا ونىڭ باعاسى بۇگىنگى «قارا التىنعا» بالايتىن مۇنايىمىزدىڭ باعاسىن بەس وراپ الاتىنى ايداي اقيقات.بۇگىندە سۋدى سىرتتان تاسىپ ءىشىپ وتىر­عان ەلدەر ءۇشىن ونىڭ باعاسى ءبىرشاما قول­جەتىمدى دارەجەدە. ماسەلەن, ساۋد ارابياسى سۋدى ۇشاقپەن جاڭا زەلانديادان تاسىسا, گوللانديا مەن جاپونيا ەلى نورۆەگيادان جەتكىزەدى. گونكونگ تۇششى سۋدى قىتايدان تەڭىز ارقىلى تانكەرلەرمەن تاسىمالدايدى. بەتىن اۋلاق قىلسىن, ارينە, كۇننىڭ كۇندەرىندە سىبىردەن كەلەتىن تۇششى سۋعا تاۋەلدى بولىپ قالاتىن بولساق, «جۇمىرتقادان ءجۇن قىرىققان» باتىستاعى كورشىلەرىمىزدىڭ ونىڭ باعاسىن بۇلداپ باعاتىنى ءسوزسىز.«اسپاننان قۇيماق جاۋمايتىنى» جانە بەلگىلى. ەندەشە, ءبىز سۋ ماسەلەسىندە وزىمىزگە عانا ءۇمىت ارتىپ, قازىرگى كۇننەن باستاپ قولدا بار مۇمكىندىكتەردى بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋعا ءتيىسپىز. بۇل رەتتە ماماندار ترانسشەكارالىق وزەندەردەن كەلەتىن سۋ تاپشىلىعىنىڭ سالدارىن تومەندەتۋدىڭ باس­تى بالاماسى رەتىندە جاپپاي سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن قولدانۋ ءتارتىبىن ۇسىنادى. سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىنىڭ ءتيىمدى تۇرلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە وندىرىستىك كاسىپورىنداردا جابىق سۋ اينالىمى جۇيەسىن, ال اۋىل شارۋاشىلىعىندا تامشىلاتىپ سۋارۋ ءتاسىلىن كەڭىنەن قولدانۋدى جەدەل تۇردە تاجىريبەگە ەنگىزۋ كەرەك. ءبىرىنشى كەزەكتە سۋ تاپشىلىعىن رەتتەۋ ءۇشىن بارلىق سۋلاندىرۋ كانالدارىن جابىق جۇيەگە كوشىرۋ قاجەت.جۇمىر جەر بەتىندە تۇششى سۋ قورىنىڭ بارعان سايىن ازايا بەرەتىندىگىن عالىمدار ءبىراۋىزدان دالەلدەپ بەردى. تۇششى سۋ قورى مەيلىنشە ولشەۋلى قازاقستاندى تەك جاپپاي سۋ ۇنەمدەۋ تاسىلىمەن جارىتا المايتىندىعىمىز دا انىق. سوندىقتان, تاياۋ ۋاقىتتا جان-جاقتى ويلاستىرا وتىرىپ, بولاشاقتاعى قازاقستاننىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن عىلىمي تۇرعىدا نەگىزدەلگەن, تابيعي جانە تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەر تولىق ەسكەرىلگەن ستراتەگيالىق ۇلتتىق باعدارلاما قابىلدانۋى كەرەك. بۇل باعدارلامادا جەرىمىزدىڭ رەلەفتىك وزگەشەلىكتەرى, اۋا رايىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تولىق ەسكەرىلۋى ءتيىس. ماسەلەن, ءبىزدىڭ جەرىمىزدەگى تۇششى سۋ قورىنىڭ نەگىزى بيىك تاۋلاردىڭ باسىنداعى مۇزداقتار مەن ترانسشەكارالىق وزەندەردەن باسقا, كاسپي, ارال تەڭىزدەرىنىڭ جانە بالقاش كولىنىڭ ۇستىڭگى قاباتىنداعى سۋدىڭ بۋلانۋىنىڭ ناتيجەسىندە قالىپتاساتىن اتموسفەرالىق جاۋىن-شاشىن ىلعالىنان دا قۇرالاتىندىعى بەلگىلى. ماسەلەن, تەك كاسپي تەڭىزىنىڭ ءاربىر شارشى مەتر اۋماعىنان جىل سايىن 460 ليتر سۋ بۋلانىپ, اتموسفەرادا جاۋىن-شاشىن تۋعىزاتىن بۇلتقا اينالادى ەكەن. الايدا, كاسپي شەلفىندەگى قاشاعان, اقتوتى, قايران سياقتى كەن ورىندارىن يگەرە باستاعان كەزدە تەڭىز سۋىنىڭ ۇستىڭگى قاباتىن 0,1 مم. قالىڭدىقتاعى مۇناي قابىرشىعى باسىپ, سۋدىڭ بۋلانۋ مولشەرى كۇرت تومەندەيتىن كورىنەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە جاۋاتىن جاڭبىردىڭ كولەمىن كۇرت ازايتادى. ەندەشە, كاسپي تەڭىزىنەن اشكوزدەنە مۇناي يگەرىپ جاتقان شەتەلدىك ترانسشەكارالىق كومپانيالاردان جوعالعان وسى تۇششى سۋ قورىنىڭ وتەۋىن ءوندىرۋدىڭ جايىن دا ويلاس­تىرۋىمىز قاجەت.قازاقستاندى تۇششى سۋ تاۋقىمەتىنەن قۇتقاراتىن ەڭ باستى مۇمكىندىك جەراستى سۋ قورلارى بولۋعا ءتيىس. قايران بابالارىمىز قالدىرعان قازاق دالاسى قانشالىقتى كەڭ بولسا, ونىڭ جەراستى مۇمكىندىكتەرى دە سونشالىقتى زور. قازىرگى كۇنگە دەيىن زەرتتەلىپ وتىرعان جەراستى سۋلارىنىڭ ناقتى قورى مول ەكەندىگىن كورسەتەدى. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, بۇل سۋلاردىڭ ءار جىلدا پايدالانۋعا بولاتىن مولشەرى 40 تەكشە شاقىرىمنان كەم ەمەس. جەراستى سۋ كوزىنىڭ ارتىقشىلىعى, ول باسقا ەلدەردىڭ اۋماعىنان كەلمەيدى, نەگىزىنەن رەسپۋبليكا اۋماعىندا قالىپتاسادى. سوندىقتان, بۇل مول سۋ قورىن پايدالانۋدا كورىنگەنگە جالتاقتاپ, تاۋەلدى بولمايمىز.ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا: «بىزدە ەلەۋلى قورى بار جەراستى سۋلارىن ءوندىرۋ مەن ۇنەمدى پايدالانۋدىڭ ەڭ وزىق تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ قاجەت», دەپ اتاپ كورسەتتى. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە قازاقستاندىقتاردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا كەشەندى باعدارلامالار قابىلدانىپ, مول قارجى بولىنگەنى بەلگىلى. بۇدان بۇرىن قابىلدانعان «اۋىز سۋ» باعدارلاماسى اياسىندا كەتكەن ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرىپ, رەسپۋبليكا تۇرعىندارىن ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋ ماقساتىندا 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان «اق بۇلاق» اتتى جاڭا باعدارلاما قابىلداندى. اتالمىش باعدارلاما اياسىندا جەراستى سۋلارىنىڭ الەۋەتىن بارىنشا كەڭىنەن پايدالانۋ شارالارى قاراستىرىلعان. بۇل رەتتە ەلدى مەكەندەرگە جاقىن جەرلەردەن شىعاتىن جەراستى سۋلارىنا باسىمدىق بەرىلەدى. باعدارلاما شەڭبەرىندە تۇرعىنداردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە جەراستى سۋلارى شەشۋشى ءرول اتقارادى. ويتكەنى, بۇل سۋ كوزدەرى ءارى تازا, ءارى لاستانۋدان بارىنشا قورعالعان. سوندىقتان جەراستى سۋلارىن انىقتاۋدا گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 2018 جىلعا دەيىن جىل سايىن 6,2 ملرد. تەڭگە قارجى بولىنەتىن بولدى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جەراس­تى سۋ قورى انىقتالماعان 3206 اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر ماڭايىنان جەر استى سۋ قورىن ىزدەۋ ءۇشىن جىلىنا 400 اۋىلدىق ەلدى مەكەننىڭ جانىنان گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن بولادى. بۇل ەلدى مەكەندەردى جەراستى سۋلارىمەن قامتاماسىز ەتۋ شارالارى 2018 جىلى اياقتالۋعا ءتيىس. سونىمەن بىرگە, 63 قالانىڭ سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا 194 جەراستى سۋ كوزدەرىنە تولىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك.بۇگىندە بالقاشقا قۇياتىن سۋدىڭ 80 پايىزىنا جۋىعىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ىلە وزەنىن بوگەۋ ارقىلى قىتاي 3,5 تەكشە شا­قىرىم سۋدى ءوز اۋماعىندا قالدىرىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا قىتايلار ىلە وزە­نىنىڭ بويىندا جاڭا سۋ قويمالارىن سالۋ ارقىلى بۇل وزەننەن الىناتىن سۋ كولە­مىن 5 تەكشە شاقىرىمنان اسىرماق. بۇل جەتى­سۋ­دىڭ ءىنجۋ-مارجانى – ىلە وزەنىنىڭ سوڭعى تۇياق سەرپەرى, باعى تايعان بالقاشتىڭ ارال تەڭىزىنىڭ كەبىن كيەر كەزەڭى بولىپ جۇرمەسىن. ىلە مەن بالقاشتى قۇتقارۋ مۇمكىندىگىن قول­دان شىعارىپ العاندايمىز. ەندى قارا ەرتىستى قۇت­قارىپ قالۋدىڭ ءالى دە ۇزىلمەي تۇرعان بو­لىمسىز ۇمىتتەرىنەن ايىرىلىپ قالماساق ەكەن.قازىر قازاقستاندا اق قابا جانە قارا قابا وزەندەرىنىڭ ارناسىن بۇرۋ تۋرالى جوبا قاراستىرىلىپ جاتىر. بۇل ەكى وزەن باستاۋىن قازاقستان اۋماعىنداعى كاتونقاراعاي اۋدانىنداعى تاۋ سىلەمدەرىنەن الىپ, قىتاي جەرىنە قاراي اعادى. جولدا ول بىرقاتار شاعىن وزەندەردى قوسىپ الىپ, قىتاي اۋماعىندا قارا ەرتىسكە كەلىپ قۇيادى. قىتاي اۋماعىنداعى بوگەتتەردەن كەيىن سۋى تايازدانىپ, ارناسى كەپكەن ەرتىستى قۇتقارىپ قالۋ ءۇشىن وسى اق قابا جانە قارا قابا وزەندەرىن تاۋ شاتقالدارىندا كانالدار ارقىلى شەكارادان كەرى بۇرىپ, ەرتىسكە قوسۋ جۇمىسى جوسپارلانعان. بۇل جوبانىڭ قۇنى – 1 ميلليارد دوللار.سونىمەن بىرگە, قازاقستاندىق عالىمدار ەرتىستىڭ ارناسىن سۋعا تولتىرۋ ءۇشىن بەلوكاتۋن گەس-ءىنىڭ جوباسىن ۇسىنۋدا. بۇل جوبا بويىنشا باستاۋىن كاتونقاراعاي تاۋ سىلەمدەرىنەن الىپ, كاتۋن وزەنىنە كەلىپ قۇياتىن تيحوي وزەنىن رەسەي شەكاراسى ماڭىندا بوگەپ, ۇزىندىعى 4 شاقىرىمنان اساتىن تۋننەل ارقىلى بۇقتىرما وزەنىنە بۇرىپ اكەلىپ, ۇلكەن سۋ قويماسىن سالۋ كوزدەلىنگەن. جوبا قۇنى – 77 ميلليارد تەڭگە. ەكونوميكالىق الەۋەتى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلە جاتقان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇل جوبالاردى قولعا الۋعا قارجىلىق مۇمكىندىگى تولىق جەتەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوبالار جۇزەگە اسىرىلاتىن بولسا, ەرتىس وزەنىنىڭ ارناسىن قازاقستان اۋماعىنىڭ وزىندە عانا سۋعا تولتىرىپ, قاسيەتتى وزەندى قۇرعاپ قالۋ قاۋپىنەن قۇتقارۋ مۇمكىن بولار ەدى.عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, سوڭعى ۋاقىتتا سۋدى ولشەۋسىز جانە قايتارىمسىز مول پايدالانۋ جەراستى سۋلارى دەڭگەيىنىڭ تومەندەپ كەتۋىنە اكەلىپ وتىر. جەراستى سۋلارىنىڭ دەڭگەيى سوڭعى ۋاقىتتا جىلىنا 1 مەترگە دەيىنگى جىلدامدىقپەن تومەندەپ بارادى ەكەن. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, جەراستى سۋلارى رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە بىركەلكى تارالماعان. ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىستاعى تاۋ­لى اۋداندارىندا جەراستى سۋلارى مول شوعىرلانعان. ال ماڭعىستاۋ, ءۇستىرت جوتالارىندا, ەلىمىزدىڭ باتىس جانە ورتالىق وڭىرلەرىندەگى ويپات جەرلەردە جەراستى تۇششى سۋى تاپشى. عالىمدار التايدىڭ تاۋلى ورماندارىنىڭ قازىرگى احۋالىنا بايلانىستى دابىل كوتەرۋدە. ورمان القاپتارى جاۋىن-شاشىن شاقىرىپ, جەراستى سۋلارىن وزدەرىنە تارتادى. ورماندى وڭىرلەرگە كوبىرەك شوعىرلانعان جەراستى سۋلارى قاينار بۇلاق كوزدەرى ارقىلى, جەر ۇستىنە شىعادى. سوندىقتان جەراستى سۋلارىنىڭ نەگىزىن قالايتىن التايدىڭ قالىڭ جىنىستى تاۋلى ورماندارىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ كەرەك. الايدا, بۇگىندە ءبارى كەرىسىنشە بولىپ وتىر. ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, سوڭعى ون جىل شاماسىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ورمان القاپتارى 100 مىڭ گەكتار اۋماققا قىسقارىپ كەتتى. اعاش كەسىپ, اقشا ساۋعان بيزنەسمەنسىماقتار جۇزدەگەن جىلدىق تاريحى بار ورمانداردى ءبىر ساتتە وپىرىپ, جوق قىلادى. ونسىز دا ورماننان ۇياتتى قازاقستاندا اعاش دايىنداۋ بيزنەسىن تولىق توقتاتاتىن ۋاقىت جەتتى.قازاقستاندا سۋدى پايدالانۋ جانە ۇنەمدەۋ تۇرعىسىندا وزىق تەحنولوگيالاردى ومىرگە اكەلۋ كەرەك. بۇل رەتتە مەملەكەت تاراپىنان جان-جاقتى قارجىلىق قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىن اشىپ, بۇل كوكەيكەستى ماسەلەمەن اينالىساتىن جاس عالىمداردىڭ قاتارىن كوبەيتۋ كەرەك. تۇششى سۋ تاۋقىمەتىن جاقىن بولاشاقتا بارىنشا سەزىنەتىن قازاقستان ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالىق ادىستەر مەن تىڭ عىلىمي ىزدەنىستەر اشۋعا بارىنشا مۇمكىندىك جاسالۋى ءتيىس. سۋدى تازارتىپ, بىرنەشە رەت قولدانۋ ءادىسى ەۋروپادا 1975 جىلدان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلگەن. ال بىزدە بۇل ماسەلە ءالى دە تاجىريبە رەتىندە عانا قولدانىلىپ كەلەدى. سۋ پروبلەماسىندا ەلىمىزدى ترانسشەكارالىق سۋ كوزدەرىنە تاۋەلدىلىكتەن قۇتقاراتىن مۇمكىندىكتەر بار, تەك ولاردى دەر كەزىندە اشۋعا جاعداي جاساپ, مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلىپ, وندىرىسكە ەنگىزۋ قاجەت.

ماسەلەن, جەراستى سۋلارىن زەرتتەپ, پايدالانۋ ماقساتىندا ۇزاق جىلداردان بەرى ىزدەنىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن اكادەميك جۇرىمبەك سىدىقوۆ «سۋلاندىرۋ ىسىنە ساۋاتتى كوزقاراس قاجەت» اتتى ماقالاسىندا («ەگەمەن قازاقستان», 29.01.2013) «جىلدىڭ ءار مەزگىلىندە, اسىرەسە, كوكتەمدە قار ەرىپ, جاۋىن-شاشىن مولايۋى سالدارىنان سۋ تاسقىنى بولىپ, ەلدى مەكەندەردىڭ شىعىنعا ۇشىراۋى ءجيى ورىن الاتىنى بەلگىلى. سول سۋلاردى جەرگىلىكتى جەر بەدەرىنىڭ ىڭعايلى (ويىس) جەرلەرىن پايدالانا وتىرىپ جيناۋ, ءتيىستى جاعدايلار جاساۋ ارقىلى جەر قويناۋىنا ءسىڭىرۋ مولشەرىن كوبەيتەتىن بولساق, قانشالىقتى قوسىمشا سۋ قورى پايدا بولار ەدى. ەكىنشى جاعىنان, الىس­تان ارنايى اكەلىنگەن تازا اۋىز سۋلاردى ءىرى ەلدى مەكەندەردە, قالالاردا, ءوندىرىس ورىندارىندا كولىك قۇرالدارىن, ماشينالارىن, باسقا دا كولىكتەردى جۋعا, جاز ايلارىندا قوراداعى باۋ-باقشالاردى سۋارۋعا پايدالانۋدى توقتاتساق, ۇيگە كىرگىزىلگەن قۇبىرلاردىڭ شۇمەگىن دەر كەزىندە جاپپاي, اعىزىپ قويۋدى توقتاتار بولساق, قانشاما سۋ ۇنەمدەلەر ەدى», دەيدى.اكادەميك وتە وزەكتى ماسەلە كوتەرىپ وتىر. قالالارداعى قاپتاعان كولىك جۋ ورىندارىندا دالاعا اققان سۋدا ەسەپ جوق. ەڭ سۇمدىعى سول, بۇل بيزنەس سۋبەكتىلەرى كولىك جۋعا ءوندىرىس ورىندارىندا پايدالانىلاتىن تەحنيكالىق سۋدى قولدانبايدى, كادىمگى كوپ قاباتتى ۇيلەرگە كەلىپ تۇرعان, تازارتىلعان اۋىز سۋدى پايدالانادى.قازىر قازاقستاننىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگى تارازى باسىندا تۇر. تۇششى سۋ ستراتەگيالىق رەسۋرسقا اينالعان بۇگىنگى ۋاقىتتا سۋدىڭ ءار تامشىسىن ەسەپكە الۋ – مەملەكەتتىك مىندەت. ەندەشە, ەلىنىڭ ەركىندىگىن, جەرىنىڭ كەڭدىگىن, ۇرپاق بولاشاعىنىڭ باياندى بولۋىن ويلاعان ءاربىر قازاقستاندىق سۋ ۇنەمدەۋ ماسەلەسىنە وسى تۇرعىدان قاراۋى كەرەك. بۇگىنگى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتالعان ءبىر ليتر سۋ ەرتەڭگى ۇرپاق تاۋەلسىزدىگىنىڭ تۇعىرى ەكەنىن ۇمىتپايىق.جىلقىباي جاعىپار ۇلى,«ەگەمەن قازاقستان».