كيەلى جەردەگى كەلەلى ءىس

ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋ

ءيا, ءبىز اڭگىمەلەپ وتىرعان مە­درەسە-مەشىتتە بۇگىندە قاي­تا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇر­گى­زىلۋدە. بۇل يگى ءىس ەلباسى ن.نازار­باەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىنان كەيىن بەلسەندى جۇر­گىزىلە باستاعان بولاتىن. تۋ­عان جەرگە, ونىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرلەرىنە ايرىقشا ىڭكار­لىكپەن اتسالىسۋ – شىنايى ءپاتريوتيزمنىڭ ماڭىزدى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ وتكەن ەلباسى ءوز ەڭبەگىندە ۇسىن­عان ناقتى جوبالار ەكولوگيانى جاقسارتۋعا جانە ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋعا باسا ءمان بەرۋدى, جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن مادەني نىسانداردى قالپىنا كەلتىرۋدى كوز­دەيتىنىن ايتقان. كۇنى كەشە وبلىس­تا ۇيىمداستىرىلعان «تاريحى تەرەڭ تۇركىستان» اتتى اقپاراتتىق تۋردىڭ ماقساتى دا – وڭىردەگى كيەلى ورىندار تىزىمىنە ەنگەن نىسانداردى تانىستىرۋ, ناسيحات­تاۋ, تانىمالدىلىعىن ارتتىرۋ, ۇلتتىق سانانى جاڭ­عىرتۋ جانە ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ. تۇركىستان وبلىسى بويىنشا 24 جالپىۇلتتىق, 76 جەرگىلىكتى ما­ڭىزى بار, جالپى 100 قاسيەتتى, كيەلى ورىن ەسەپكە الىنعان. وب­لىستاعى كيەلى ورىنداردى رەتكە كەلتىرۋ, دامىتۋ ءۇشىن  وتكەن جى­لى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بو­لىنگەن 686 ملن تەڭگەگە جانە دەمەۋشىلەردىڭ 208,4 ملن تەڭگە قار­جىسىنا ءتيىستى جۇمىستار جۇر­گىزىلگەن.  كيەلى نىساندارعا كەلۋ­شىلەر ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاسالىپ, قوجا احمەت ياساۋي كە­سەنەسى اۋماعىن جانە كۇلتوبە قالاشىعىن قالپىنا كەلتىرۋ, ۇكاشا اتا كەسەنەسىنە باراتىن اۆتوكولىك جولىن سالۋ, اۆتوتۇراق جانە ورىندىقتارمەن قامتۋ, اپ­پاق يشان مەشىتىنىڭ شاتىرىن رەتكە كەلتىرۋ جۇمىستارى دا قول­­عا الىنعان. سونىمەن قاتار وتى­رار قالاشىعىن تۋريستىك نى­سانعا اينالدىرۋ ماقساتىندا قالاشىق قاقپاسىن قايتا قۇرۋ, ىر­گەلەس اۋماعىن اباتتاندىرۋ, كوگالداندىرۋ جوباسىنا وبلىستىق بيۋدجەتتەن   28,8 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, قۇرىلىس جۇمىس­تارى باستالدى.

وسى ارادا ايتا كەتە­تىنى, وب­لىس­تا بيىلدىڭ ءى جارتى­جىلدى­عىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ»  باع­دارلاماسىنىڭ باعىتتارى بو­يىن­شا 2200-دەن اسا ءىس-شارا وت­كىزىلىپ, 487 مىڭنان استام تۇر­عىن قامتىلعان. ال «تۋعان جەر» ارنايى جوباسىنىڭ «اتامە­كەن» كىشى باعدارلاماسى  اياسىن­دا 62 جوبا جۇزەگە اسىرىلدى.­ ەلباسىنىڭ: «پراگماتيزم – ءوزىڭ­­نىڭ ۇلتتىق جانە جەكە باي­­­­لىعىڭدى ناقتى ءبىلۋ, ونى ۇنەم­دى پايدالانىپ, سوعان ساي­كەس بولاشاعىڭدى جوسپارلاي الۋ, ىسىراپشىلدىق پەن اس­تامشىلىققا, داڭعويلىق پەن كەردەڭدىككە جول بەرمەۋ دەگەن ءسوز. قازىرگى قوعامدا شىنايى ما­دەنيەتتىڭ بەلگىسى ورىنسىز ءسان-سالتانات ەمەس. كەرىسىنشە ۇس­تامدىلىق, قاناعاتشىلدىق پەن قاراپايىمدىلىق, ۇنەمشىلدىك پەن ورىندى پايدالانۋ كور­گەن­دىلىكتى كورسەتەدى», دەگەن ونە­گەلى ءسوزى نەگىزگە الىنا, ءاربىر ازا­ماتتىڭ تۋعان ولكەسىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن ارتتىرۋ, قام­قور­لىعىن كۇشەيتۋ, ىسىراپ­شىل­دىقتىڭ الدىن الىپ, قايى­رىمدىلىققا باعىتتاۋ ماق­سا­تىندا ىسكە اسىرىلا باس­تا­عان «التىن ۇيام» جوباسى بيىل دا ناتيجەلى جالعاسىن تاپ­تى. مىسالى, تۇركىستان قالاسى, باي­دىبەك, تۇلكىباس, تولە­بي, شار­دارا اۋداندارىندا  بۇرىن­عى جىلدارى مەكتەپ  بىتىرگەن تۇلەكتەر دەمەۋشىلىگىمەن قۇنى 20,6 ملن تەڭگەدەن اساتىن قارا­جاتقا كومەككە مۇقتاج 6 وتباسى باسپانامەن قامتاماسىز ەتىلدى.

مەشىت قاراۋسىز قالعان ەدى...

ءسوزىمىزدىڭ باسىندا ايتقان اپپاق يشان مەشىت-مەدرەسەنىڭ قۇرىلىسى ءحىح عاسىردا باستالىپ, ونداعان جىلدارعا سوزىلعان. تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا, ءحىح عاسىردىڭ باسىندا شايان ءوڭىرىن مەكەندەگەن جۇرت ءوزارا اقىلداسا وتىرىپ, بالالاردىڭ ساۋاتىن اشاتىن مەشىت-مەدرەسە سالۋ قاجەت دەپ شەشەدى. وسى ماق­­ساتتا ولار تۇركىستاننان اعايىندى قوسىم جانە قۇلاتاي دە­گەن اراب ءتىلىن جەتىك بىلەتىن, ءدىن­دار ازاماتتاردى شاقىرتقان. ءسويتىپ جەرگىلىكتى حالىق اسارلاتىپ شايانعا قام كىرپىشتەن مەشىت سالادى. مەشىت-مەدرەسە اشىل­عانى تۋرالى حابار تەز تاراپ, قاراتاۋ, تەرىسكەي, ارىسى شۋ, اۋليەاتا ءوڭىرىنىڭ حالقى با­لالارىن وقىتۋعا الىپ كەلە باستايدى. اسارلاتىپ سالىنعان شاعىن مەشىت ۋاقىت وتە تارلىق ەتەدى. وسىدان كەيىن ءحىح عاسىر­دىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا قوسىمنىڭ بالاسى سەيداحمەت ەۋروپالىق ۇلگىدەگى كۇيدىرىلگەن قىشتان مەشىت-مەدرەسەنىڭ قۇ­رىلىسىن باستايدى. 1830-1840 جىل­دارى باستالعان كەشەن مە­شىت-مەدرەسە, 29 قۇجىرا, ازان­حانا, ءدارىسحانا سياقتى بىر­نەشە بولىكتەن تۇرعان. سوڭعى قۇرىلىسى 1906 جىلى اياقتالعان مەشىت-مەدرەسەنىڭ كەيىنگى تاريحى ەل اۋزىندا اپپاق يشان دەگەن اتپەن تانىلعان سەيداحمەتتىڭ ۇلى اپپاق ماقسۇممەن تىعىز بايلانىستى. اكەلەرى سەيداحمەت 1895 جىلى ومىردەن وتكەن سوڭ بالالارى اتادان جالعاسىپ كەلە جاتقان ءداستۇر بويىنشا بالا وقىتۋعا كوشەدى. الايدا 1926 جىلى كەڭەس وداعىندا ءدىن ۇستانۋعا تى­يىم سالىنىپ, قوجا-مولدالار قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرايدى. وسى ساياساتتىڭ سالدارىنان سەي­داح­مەت ۇرپاقتارىنىڭ توز-توزى شىعىپ, تاشكەنت وڭىرىنە باس ساۋعالاۋعا ءماجبۇر بولعان. ال مەشىت-مەدرەسە جۇمىسىن توق­تاتقان.  دەرەكتەردە زامانىندا سوپىلىق اعىمدى ۇستانىپ, عۇلاما اتانعان اپپاق يشاننىڭ 1930 جىلى تۇتقىنعا الىنعانى ايتىلادى. سونداي-اق مۇراعات مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, اپپاق يشان 1931 جىلى تاشكەنت تۇر­مەسىنەن شىمكەنتتەگى اباق­­تى­­عا جەتكىزىلگەن. سودان كەيىن پاۆ­لودار وبلىسىنداعى تۇرمە­لەردىڭ بىرىنە اۋىستىرىلىپ, سول جىلى 67 جاسىندا باقيلىق بولادى.  شايان مەشىت-مەدرەسەسى سول وتىزىنشى جىلداردان ەلۋىنشى جىلدارعا دەيىن ەسكىلىكتىڭ قال­دىعى رەتىندە قاراۋسىز قالعان.

اتاۋى  2000 جىلى بايدى­بەك اۋداندىق ساۋلەت-كوركەم مۇراجايى بولىپ وزگەرتىلگەن اپپاق يشان مەشىتى ەلباسى­نىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا كوزدەلگەن ماقسات­تارعا سايكەس, «قازاقستان­نىڭ كيە­لى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» ارنايى جوباسىنا ەنگەن. سول 2000 جىلى اۋدانداعى مەكەمەلەر اسار ادى­سىمەن مەدرەسەنىڭ بولمەلەرىن قايتا قالپىنا كەلتىردى. وسى كەزدەن باس­تاپ مۇراجاي بايدىبەك اۋدانىنىڭ تاريحىنا قاتىستى جادىگەرلەرمەن تولىعا باستادى. مەشىت-مەدرەسەنىڭ بۇگىنگى زا­مانىمىزعا جەتۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوسقانداردىڭ ءبىرى –  كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, تاريحشى, ەتنوگراف وزبەكالى جا­نىبەكوۆ ەدى. اتەيزم ءورشىپ تۇرعان سەكسەنىنشى جىلدارى وسىندا ءو.جانىبەكوۆتىڭ باستاماسىمەن «كوركەم-ساۋلەت كىلەم جانە كى­لەم­نەن جاسالىنعان بۇيىمدار» مۇراجايى اشىلادى. وسىلايشا شايان مەشىت-مەدرەسەسى العاش رەت تاريحي جادىگەر رەتىندە مەملەكەت قورعاۋىنا الىندى. اتالعان نىساندا رەستاۆراتسيا جۇمىستارى 2017 جىلى باستالعان. مەشىت توبەسىندەگى 35 كۇمبەز قالپىنا كەلتى­رىلگەن. بىرىنەن-ءبىرى بيىكتە­لىپ, ساتىلانىپ جاسالىنعان كۇم­بەزدەر مەشىت ىشىندە دىبىس كۇ­شەيتكىش مىندەتىن اتقارعان. مەشىتتىڭ ۇستىندە بيىكتىگى 11,5 مەترلىك باس كۇمبەزى بار. وتكەن جىلى 29 قۇجىرانىڭ بارلىعى جوندەلىپ, قازىرگى تاڭدا مەشىتتىڭ, ءدارىسحانانىڭ ىشكى-سىرتقى جون­دەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.

جايناماز – ەڭ كونە جادىگەر

مۇراجايداعى ءاربىر جادى­گەر­دىڭ وزىندىك تاريحى بار. حال­قى­مىزدىڭ ەجەلدەن تۇرمىس­تا قولدانعان زاتتارى مەن با­تىر­­لاردىڭ جاۋگەرشىلىك زاماندا قولدانعان قارۋلارى توپ­تاستىرىلعان. قۇجىرالاردىڭ بى­رىنە ەتنواۋىل جاسالىپ, كيىز  ءۇي  تىگىلىپ, قازاق حالقىنىڭ تۇر­مىس-تىرشىلىگىن بەينەلەيتىن ار­نايى ەكسپوزيتسيالىق بولمە دايىندالعان. سونىمەن قاتار مۇراجاي ىشىندە اۋداننىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقان ازاماتتارعا ارنالعان كورمە بولمەلەرى بار. «جالپى, مۇراجاي ون سەگىز ەكسپوزيتسيادان تۇرادى. باستاپقى ەسىگى ءدارىسحانادان باستالادى. مۇن­داعى كىتاپحانا قورىن اپپاق يشاننىڭ تۋىستارى جيناقتادى. 2014 جىلى ابىز تۇلعانىڭ 150 جىلدىعىنا ارنالعان جيىندا تۋىستارى 40-قا جۋىق كىتاپ وتكىزگەن بولاتىن. مەدرەسەدە ءبىلىم العان شاكىرتتەردىڭ پايداسىنا جاراعان كىتاپتار ەسكى شاعاتاي, تۇرىك تىلىندە تۇسىرىلگەن. مۇراجايدا ساقتالعان ەڭ قۇندى جادىگەر – اپپاق يشان قولدانعان جايناماز. ونى اجەسى حVIII عاسىر سوڭىندا, تىقىر كىلەم ادى­­سىمەن توقىعان. جاراتىلىس كەڭىس­تىگى بەينەلەنگەن قاستەرلى جاينامازداعى بەينەلەر جەتى ءبولىم بويىنشا كورىنىس تاپقان. ولار – جانناتتىڭ سەگىز ەسىگى, بەس پارىز, كاليما, نۇح پايعامبار, رۋح الەمى, ءومىر تىرشىلىگى, توزاقتىڭ جەتى ەسىگى. بۇل  جايناماز مۇرا­جاي­داعى ەڭ كونە جادىگەردىڭ ءبى­رى», دەيدى ساۋلەت-كوركەم مۋ­زەيى­نىڭ ديرەكتورى باقىتجان باي­­­سارى. ءبىز جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان باعدارلاما ارقىلى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردىڭ بىر­قاتا­رىنا عانا توقتالدىق. جالپى, باع­دارلامانىڭ 6 باسىمدىعى نە­گىزگە الىنعان 6 ارنايى جوبا بويىنشا وڭىردە اتقارىلعان جۇمىس از ەمەس جانە يگى ىستەر جالعاسىن تابۋدا.

تۇركىستان وبلىسى