زامانىندا قوساعالى باتىر تولەك ۇلىنىڭ اتاق-داڭقى جەر جارىپ تۇرعان دەسەدى. ەل قورعاعان ەرلىگىمەن, تۋعان جەرىنىڭ توپىراعىنا ءتاۋ ەتكەن اسىل قاسيەتىمەن. باتىر ورتا ءجۇزدىڭ سوڭعى حانى – ءۋاليدىڭ زامانىندا عۇمىر سۇرگەن.
قايتپاس قايسار ەرلىگى جالپاق جۇرتقا بەلگىلى بولعاننان كەيىن ورلىگى مەن باتىرلىعىنا, تۋعان جەرى مەن جۇرتىنا دەگەن شەكسىز ماحابباتىنا سۇيسىنگەن, الاشتىڭ بەلگىلى كۇيشىسى داۋلەتكەرەي ءوزىنىڭ «قوساعالى» اتتى كۇيىن ارناپتى. كۇي مازمۇنى وتانىن سۇيۋگە, ەل مەن جەردى قورعاۋعا سايادى. ەلىن قورعاعان ەرلەردىڭ ەرلىگى, قياپات مايدان سيپاتتالادى. شۇرقىراي كىسىنەگەن كوپ تۇلپاردىڭ دابىسى, اجال اڭساعان اق جەبەنىڭ ىسقىرا ۇشۋى, الماس سەمسەرلەردىڭ قارجاسا ايقاسۋى. ارمان تۇنعان كەۋدەگە اجال نايزاسى قادالسا دا اتادان قالعان بايتاق جەرگە جاۋ تابانىن باستىرماعان باتىرلاردىڭ كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولار تاماشا ءتالىمى.
قازىرگى كۇنى كوكشەتاۋ مەن قاراوتكەلدىڭ اراسىنداعى ۇلان-عايىر دالادا قوساعالى باتىردىڭ اتىمەن اتالاتىن جەر-سۋ اتاۋلارى از ەمەس. باتىرلىقتى كىم بولسا دا باعالاعان عوي. زامانىندا ورىس پاتشالارى دا سىيلاستىقپەن قاراپتى. ەكاتەرينا ءىى پاتشايىمى ومبى قالاسىنداعى شەنەۋنىكتەر ارقىلى قازاق باتىرىنا التىن جىپپەن تىگىلگەن زەرلى تون سىيلاپ, قۇرمەت كورسەتكەن.
باتىردىڭ بەيىتى زەرەندى اۋدانىنداعى تويعان قوزىداي عانا تومپايىپ جاتقان شاعىن ازات تاۋىنىڭ شوقىسىندا. وتكەنىمىزدى تانىپ, وشكەنىمىزدى تاۋىپ جاتقان شاقتا ءتاۋ ەتىپ كەلۋشىلەر از ەمەس. قوساعالى باتىردىڭ ەل تاريحىنداعى ورنى مەن جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى قيان-كەسكى ايقاستارداعى وشپەس ەرلىگىن ناسيحاتتاۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن قور دا اشىلعان.
بىزگە جەتكەن دەرەكتەردى سارالاساق, باتىر ءوزىنىڭ بابالارى ءتارىزدى الىپ دەنەلى بولعان. بويى 276 سانتيمەتر بولسا كەرەك. جەرلەنگەن جەرىنىڭ ۇزىندىعى 4 مەتردى قۇرايدى. قابىرىنىڭ ماڭدايشاسىندا «رۋى جاقسىلىق قاراۋىل. بوگاتىر قوساعالى تولەكوۆ» دەپ جازىلعان.
شاعالالى وزەنىنىڭ ازات تاۋىن جاناي وتەتىن اڭعارىندا سۇيەگى جاقسىلىق-قاراۋىلعا جاتاتىن «جالعىز قاراعاي», «قىرداعى اۋىل», «بىلقىلداق», «تالدى اۋىل», «وزەن قاراعاي» دەيتىن اۋىلدار بولسا كەرەك-ءتى. شوق جۇلدىزداي شاعىن اۋىلداردىڭ سوڭعىسىن باتىردىڭ ءوزى مەكەندەگەن. كەيىن كەڭەس زامانىندا الگى اۋىلدار تۇگەل ۇدەرە كوشىپ, كوشكەن ەلدىڭ جۇرتىندا ازات دەيتىن ستانسا عانا قالعان. قوساعالى باتىر ارعىننىڭ قاراۋىلىنان تارايدى. بايان ۇلى بايتولەكتىڭ بالاسى. تانىمال جۋرناليست تورتاي سادۋاقاسوۆتىڭ 2004 جىلى جارىق كورگەن «ەل مەن جەر» جيناعىنداعى شەجىرەدە وسىلاي كورسەتىلگەن. ەل اۋزىنداعى ەستەلىككە قاراعاندا, باتىردىڭ اتاسىنا توعىز مىڭ جىلقى بىتكەن ەكەن. 1723-1730 جىلدارى ەل جۇتقا ۇشىراعاندا ات تۇياعى جەتەتىن جەردەگى جۇدەپ-جاداعان اعايىنعا كومەك قولىن سوزعانى ءۇشىن كوكشەتاۋ توڭىرەگى ونى باي تولەك دەپ اتاپ كەتكەن. ازات تاۋىنىڭ ەتەگىن جايلاعانىمەن, كىندىك قانى تامعان جەر بۇرىنعى رۋزاەۆ اۋدانىننىڭ بويىنداعى قوساعالى وزەنىنىڭ بويى ەكەن. ءبىز ايتىپ وتىرعان دەرەك 1910 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەگى ە.ح.براندتتىڭ كارتوگرافيالىق زاۋىتىندا دايىندالعان جەر پايدالانۋ كارتاسىندا «ۋروچيششە كوساگال» دەپ كورسەتىلىپتى. وسى دەرەكتە قوساعالى وزەنىنىڭ قويناۋىن جايلاعان جايلىباي, جالاڭاۋىز, شالاۋىل, قۇيرىق اۋىلدارىنا دا ءبىرشاما سيپاتتاما بەرىلىپتى. كەيىن الدەبىر سەبەپتەرمەن قوساعالىنىڭ كوشى شاعالالى وزەنىنىڭ بويىنداعى باعزى زامانداعى اتا قونىسقا ات باسىن تۇزەگەن. كەنەرەسىنەن اسىپ توگىلگەن, اتا مۇراسىن شاشاۋ شىعارماعان قوساعالى دا باقۋاتتى كۇن كەشسە كەرەك.
بۇل زاماندا جوڭعار شاپقىنشىلىعى ساپ تىيىلعان. ەندىگىسى ەدىلدىڭ بويىن جايلاعان قۇبا قالماقتىڭ قاراقشىلىعى. ونىڭ ۇستىنە رەسەيدىڭ قارا شەكپەندىلەرىنىڭ شىم-شىمداپ ەنە باستاعان شاعى. وسى جاي كوڭىلىن كۇپتى ەتكەن قوساعالى باتىر ەل باسىن بىرىكتىرىپ, قۇبا قالماقتى ەليستادان ءارى اسىرىپ, قۋىپ تاستاعان ەرلىگى اڭىز-قيسسالاردا وتە كوپ ايتىلادى. ىرگەدەگى رەسەيدىڭ تۇمەن, چەليابى وبلىستارىندا ۇلكەن قوساعالى, كىشى قوساعالى كولدەرى, ەمدىك سۋ قاينارى جورىق جولدارىنان قالعان بەلگى ىسپەتتى.
اقمولا وبلىسى