شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارى قازاقستاندىق تۇلەكتەردىڭ قالاعانىن, ال وتاندىق وقۋ ورىندارى بۇيىرعانىن قابىلدايدى. تالاپكەرلەردىڭ ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋگە قاتىسۋىنىڭ باسەڭدەۋى وسى پايىمعا نەگىز بولىپ وتىر.
78 مىڭ تۇلەك اۋتسايدەرلەر قاتارىندا ما؟
بيىل مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن 53 785 گرانتقا 64 452 ۇمىتكەر عانا قاتىستى. ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى فاتيما جاقىپوۆا 2019 جىلعى ءبىلىم گرانتىنىڭ كونكۋرسى وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا تومەن دەڭگەيدە ەكەنىن مالىمدەدى. بۇل رەتتە بيىل 143089 وقۋشى مەكتەپپەن قوشتاسقانىن دا ايتا كەتەلىك. ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ءبىر گرانتقا ورتاشا كونكۋرس 1,29 ادامدى قۇرادى. ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ سانى جىل وتكەن سايىن ازايىپ كەلەدى. ەڭ جوعارى كورسەتكىش 2012 جىلى تىركەلىپتى. سول جىلى 172 مىڭ 762 تۇلەك كونكۋرسقا قاتىسقان. سودان كەيىنگى جىلدارداعى كورسەتكىش 133 مىڭ مەن 143 مىڭ تالاپكەر اراسىندا قۇبىلىپ وتىرعان. ال 2015 جىلدان بەرى ءوسىم بەرە باستاعان دەموگرافيالىق ناتيجە بويىنشا جىل سايىن كەم دەگەندە 200-250 مىڭ تۇلەك تەستىلەۋگە قاتىسۋى ءتيىس-ءتىن... بىراق بۇل فاكتور ولاردىڭ گرانت ۇتۋ مۇمكىندىگى از بولعاندىقتان كونكۋرسقا قاتىسپادى دەگەندى بىلدىرمەيدى.
2000 جىلداردىڭ باسىندا شەتەلدە ءبىلىم جيىپ كەلگەن جاستارعا كوزقاراس سالماقتى ەدى. سەبەبى ولاردىڭ قاتارى كوپ ەمەس-ءتىن. سونداي-اق «شەتەلگە تەك اۋقاتتىلار بارا الادى» دەگەن كوزقاراس تا باسىم تۇسەتىن. قازىر بۇل تاراپتا كەدەرگى جوق. ءبىرى مەملەكەت ۇسىنعان مۇمكىندىكتى, ەندى ءبىرى جەكەلەگەن كومپانيالار گرانتتارىن پايدالانادى. كەشەگە دەيىن قاجەتتى مامانداردى شەتەلدە وقىتۋ مەملەكەتتە ترەند بولدى. سونىمەن بىرگە شەكارالاس رەسەي, قىتاي, قىرعىزستان جىل سايىن قازاقستاندىقتار ءۇشىن ءبىلىم گرانتىن بولەدى. رەسەيدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى قازاقستاندىق تۇلەكتەرگە 300-گە جۋىق ءبىلىم گرانتىن بولەتىنىن جىل باسىندا حابارلاپ, تۇلەكتەرىمىزدىڭ بەتىن وزدەرىنە بۇرىپ قويدى. بىلتىر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاراتقان مالىمەت بويىنشا, شەتەلدە ءبىلىم الاتىن قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ سانى 30 مىڭنان استى. ولاردىڭ 15 مىڭى – رەسەيدە, 10 مىڭعا جۋىعى – قىتايدا, 5 مىڭى ەۋروپا ەلدەرى مەن اقش-تا وقىپ ءجۇر. دەمەك, بۇل شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارى قازاقستاندىق تۇلەكتەردى تاڭداپ ءجۇرىپ قابىلدايتىنىن, ال قازاقستاندىق وقۋ ورىندارى بۇيىرعانىن قابىلدايتىنىن بايقاتادى.
دامىعان ەلدەردەگى دەموگرافيالىق داعدارىس
سوڭعى ۋاقىتتا كەي باسىلىمدار «قازاقستاندىق تۇلەكتەردىڭ شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنا كوپتەپ شاقىرىلۋى قازاقتىڭ ەرەكشە جاراتىلعان دارىنىنا بايلانىستى» دەگەن پىكىرگە دەن قويا باستاعانى بايقالادى. ساراپشىلار بۇل ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ءتان ورتاق قۇبىلىس ەكەنىن ايتادى. ماسەلەن, بيىل ەۋروپالىق وداق, جاپونيا جانە قىتاي جوعارى وقۋ ورىندارى قازاقستانمەن بىرگە وزبەكستان, تاجىكستان جانە قىرعىزستاننىڭ مەكتەپ بىتىرۋشىلەرى ءۇشىن دە ءبىلىم گرانتىن كوپتەپ بولە باستادى. قازىر دامىعان ەلدەردە دەموگرافيالىق داعدارىستىڭ اسەرى سەزىلەدى. سوندىقتان بۇل ەلدەر تالانتتاردى قولىنا شىراق الىپ ىزدەۋگە دايىن.
ساراپشى توعجان قوجاليەۆا شەكارالاردىڭ اشىقتىعى بۇل ۇدەرىستى تەزدەتىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. «جاپونيا, قىتاي, رەسەي سىرتتان مامان تارتۋمەن بىرگە ەرەكشە قابىلەتتى ادام رەسۋرسىن ساقتاپ قالۋدى ستراتەگيالىق باعىت دەپ قارايدى. قازاقستان ماماندارىن سىرتقا ەكسپورتتايتىن ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا جاقىنداي باستادى. ويتكەنى ءبىلىم گرانتى كوبىرەك بولىنگەن سالالاردا دا ستۋدەنتتەردىڭ سانى جوسپاردان از بولىپ تۇر. ال اقىلى ءبىلىم بەرەتىن بولىمدەرگە ستۋدەنتتەر قابىلداۋ 40-85%-دىڭ اراسىندا ەكەن. جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋگە قاجەت شەكتi دەڭگەيدىڭ وتە تومەندىگى دە جاعدايدى وزگەرتە المادى. ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەر تىكەلەي مەملەكەتتىڭ قارجىلاندىرۋىمەن جۇمىس ىستەپ وتىرعاندىقتان قازاقستانداعى ءاربىر تالانت ءۇشىن تالاسۋى كەرەك», دەيدى ت.قوجاليەۆا.
تولىق تالداۋ جۇرگىزىلۋى ءتيىس
سوڭعى 15 جىلدا ورىس جانە قازاق تىلىندە ءبىلىم العان تۇلەكتەردىڭ ارا سالماعىن ۇبت ناتيجەسى ارقىلى بىلۋگە بولادى. ناتيجەسىندە, گرانت بولىنەر كەزدە «50ح50» دەگەن قاساڭ ولشەمنىڭ كۇشى جويىلدى. بۇعان قاراپ كەيبىر باسىلىمدار «قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىن بالالاردىڭ سانى ءوستى» دەگەن اقپاراتتى جاريالاپ تا جىبەردى. ال قوعام بولسا ورىس سىنىبىن بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى رەسەي نەمەسە شەتەل اساتىنىن كورىپ-ءبىلىپ ءجۇر. ەكونوميست ەرلان يبراگيموۆ بۇل كورسەتكىش تەك ۇلتتىق بىرىڭعاي تەست تاپسىرۋعا ءوتىنىش بەرۋشىلەردىڭ سانى ەكەنىن ايتادى. «قازاقستانداعى ورتا مەكتەپتەردى قانشا بالا ءبىتىرىپ شىقتى, ولاردىڭ قانشاسى قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىن تاڭدادى؟» دەگەن سۇراققا مەملەكەت تاراپىنان نازار اۋدارىلعان ەمەس. قانشا تۇلەك اتا-اناسىنىڭ قارجىسىمەن شەتەلدە وقىپ ءجۇر؟» دەگەن سۇراققا رەسمي تۇردە ءالى جاۋاپ بەرىلگەن جوق», دەيدى ە.يبراگيموۆ.
قىتايدىڭ ءبىلىم ۆەدومستۆوسىنا سىلتەمە جاساعان اعىلشىن ءتىلدى «China Daily» باسىلىمى جىل باسىندا قىتايدا ءبىلىم الاتىن شەتەلدىكتەر سانى بويىنشا قازاقستان 9 ورىندا ەكەنىن جازدى. بۇل رەتتە ەلىمىز فرانتسيا, ۆەتنام, گەرمانيا, موڭعوليا, ۇلىبريتانيانىڭ الدىن وراپ كەتتى. «قىتايدا ءبىلىم الۋ جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋىندە ورنالاسقان ەلدەر ءۇشىن سانگە اينالۋدا. وعان قازاقستاندى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. 2005 جىلى قىتايدا 781 بالا ءبىلىم السا, 2018 جىلى بۇل كورسەتكىش 11 764 بالاعا جەتكەن» دەپ جازدى «China Daily». باسىلىمنىڭ جازۋىنشا, قحر مەملەكەتتىك كەڭەسى 2020 جىلعا قاراي قىتايدا ءبىلىم الاتىن شەتەلدىك ستۋدەنتتەر سانىن 500 مىڭعا دەيىن جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. قازاقستان ەلشىلىكتەرىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, رەسەيدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا 26 600 قازاقستاندىق ءبىلىم الۋدا. ونىڭ 19 100-ءى – كۇندىزگى وقۋ بولىمىندە, 1700-ءى – حالىقارالىق كەلىسىمشارت اياسىندا وقىپ ءجۇر. قحر-دا 9 670 وتانداسىمىز وقيدى. شامامەن ۇلىبريتانيادا – 4 مىڭ, اقش پەن چەحيادا – 1 مىڭ, مالايزيادا – 1500 (مالايزيانىڭ كوشى-قون قىزمەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا – 611), ءباا-دە – 715, تۇركيادا – 783, پولشادا 300 قازاقستاندىق ءبىلىم الۋدا.
قاجەتتى مامانداردى ەلدە دايىنداۋ كەرەك
«رەسەي فەدەراتسياسى مەن قىتايداعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقۋ قۇنى دا, دەڭگەيى دە بىزبەن سالىستىرعاندا ارزان ءارى ساپالى. كىرعىز ەلىندەگى جوعارى وقۋ ورىندارىن تاڭداپ جاتقان ۇل-قىزدار دا بار. فينليانديا مەن يران بيىلدان باستاپ شەتەلدىك ستۋدەنتتەرگە ءبىلىم گرانتىن كوپتەپ بولە باستادى», دەيدى ت.قوجاليەۆا. ول ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن الىس-جاقىن شەتەلدەرگە ءبىلىم ەكسپانسياسىن ۇيىمداستىرۋ ارقىلى تارقاتۋعا بولاتىنىن العا تارتتى. ماسەلە – وقۋ اقىسىندا عانا ەمەس. رەسەي, قىرعىزستان, وزبەكستان ەلدەرى الەمدىك رەيتينگتە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ بويىنشا الدىڭعى ورىندا. اتالعان ەلدەردىڭ الىس-جاقىن ەلدەرگە ءبىلىم ەكسپانسياسى بىزدەن بۇرىن باستالعان. شەتەلدەردەگى ديپلوماتيالىق كورپۋستارى ارقىلى وقۋ ورىندارى جارناماسىن دۇرىس جۇرگىزەدى. «مەملەكەت ەسەبىنەن قارجىلاندىراتىن ءبىلىم گرانتتارىن كوبەيتۋ ماسەلەنى شەشپەيدى. جوعارى وقۋ ورىندارى الەمدىك دەڭگەيدەگى تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن شەتەلدىك تۇلەكتەرگە بولىنەتىن ءبىلىم گرانتتارىن كوبەيتۋ كەرەك. بۇل وقۋ ورىندارىنىڭ تانىمالدىلىعىن ارتتىرادى. ەلىمىزدە شەتەلدىك كومپانيالار كوپ. ەگەر قازاقستاندا تىركەلگەن شەتەلدىك كومپانيالارعا قاجەت مامانداردى ەلدە وقىتۋعا مىندەتتەسەك, ولارعا قاجەتتى ماماندار ەلىمىزدە دايىندالار ەدى», دەيدى ت.قوجاليەۆا.
قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا شەتەلدىك تۇلەكتەردى تارتۋ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تالاي رەت ايتىلدى. جىل باسىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قازاقستاندا 18 مىڭ شەتەلدىك ستۋدەنت وقيتىنىن, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردەن كەلگەنىن جەتكىزدى. الداعى بىرەر جىلدا شەتەلدىك ستۋدەنتتەر سانىن شامامەن 40 مىڭعا دەيىن جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىرمىز. «جىل سايىن 20 پايىزعا كوبەيتىپ وتىرساق, الداعى 5-6 جىلدا قازاقستان ايتارلىقتاي اۋقىمدى ءبىلىم بەرۋ حابىنا اينالادى», دەيدى مينيسترلىكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى تاراتقان دەرەككوزدەردە.
اكادەميك اسقار جۇمادىلداەۆ ماماندىقتى تۇلەك ەمەس, گرانت تاڭدايتىنىن, ماماندىق پەن گرانت اراسىنداعى «الامان بايگەدە» گرانتتىڭ ءباسى باسىم بولىپ شىعاتىنىن جەتكىزدى. ال تۇلەكتىڭ ماماندىققا بەيىمى مەن ىنتاسى ەكىنشى كەزەككە ىسىرىلدى. وسى رەتتە سوڭعى جىلدارى تەحنيكالىق ماماندارعا گرانت كوپ بولىنە باستاعانى بەلگىلى. ماتەماتيكا نەمەسە جاراتىلىستانۋ پاندەرىنەن تومەنگى سىنىپتاردا ءجوندى ءبىلىم الا الماعان تۇلەك 11-سىنىپقا كەلگەندە جانتالاسىپ, تەست سۇراقتارىن جاتتاپ الىپ, قاجەتتى بالعا قول جەتكىزەدى. بىراق ءارى قاراي الىپ كەتۋگە قابىلەتى جەتپەگەندىكتەن, وقۋدى ورتا جولدان تاستاپ كەتەدى. «تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭنەن باستاپ بۇل ماسەلەگە ءمان بەرىلىپ, زەردەلەنگەن جوق. ىشكى نارىق ماماندىق دايىنداۋدا ۇسىنىس پەن سۇرانىستى رەتتەپ وتىراتىن تەڭگەرمەلى تەتىكتەن كوز جازىپ قالدى», دەيدى ا.جۇمادىلداەۆ. سونداي-اق ول ءبىلىم گرانتىن بەلگىلەيتىن كوميسسيا قۇرامى قوعامعا قۇپيا ەكەنىن ايتادى. عالىمنىڭ سوزىنشە, «قانداي سالاعا گرانت كوبىرەك ءبولىندى؟ سەبەبى نەدە؟» دەگەن ساۋالداردىڭ جاۋابى ۇبت قارساڭىندا ەمەس, وقۋ جىلى باستالعاندا بەلگىلى بولۋى ءتيىس. بۇدان بولەك, كوميسسيا قۇرامىنا ءوندىرىس ورىندارى باسشىلارى, ءوڭىر باسشىلارى كىرگەنى ءجون. سەبەبى ءوندىرىس باسشىلارى قانشا ماماننىڭ زەينەت جاسىنا جەتكەنىن, قاي سالاعا جاستاردى كوبىرەك تارتۋ قاجەتتىگىن ورتالىقتا وتىرعان شەنەۋنىكتەرگە قاراعاندا الدەقايدا جاقسى بىلەدى. ء«بىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جانىنان وسى ماسەلەنى زەرتتەيتىن ارنايى ساراپتامالىق ورتالىق اشاتىن كەز كەلدى. ماماندىققا تاپسىرىس بەرۋشىلەرمەن بايلانىس ارقىلى بولىنەتىن گرانت سانىن سۇرانىسقا قاراي رەتتەپ وتىرۋ قۇزىرەتى جۇكتەلۋى كەرەك. سوندا سۇرانىسقا يە ماماندار دايىندايمىز. ستۋدەنتتەر ماماندىعى بويىنشا جۇمىس تابا الاتىنىنا سەنىمدى بولادى. بۇگىنگى تاڭدا اعىلشىن ءتىلدى ەلدەر جەدەل دامىپ جاتىر. اقش-تىڭ اسكەرى دە, ەكونوميكاسى دا قۋاتتى, ويتكەنى ولار اقىلدى ادامدارعا جاعداي جاسايدى», دەيدى ا.جۇمادىلداەۆ.
مەملەكەت كادرلاردى دايارلاۋعا قوماقتى قاراجات بولۋدە. مىسالى, كادر دايارلاۋعا 2 جىل ىشىندە 234 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, جىل سايىن 300 مىڭداي جاس مامان جوعارى جانە كاسىپتىك تەحنيكالىق ءبىلىم الىپ شىعادى. الايدا بۇگىندە جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق رەسمي ستاتيستيكاعا سايكەس 82 400 ادامدى قۇرايدى.
ءتۇيىن
جاستاردىڭ الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا كوز تىگۋ ءۇردىسى قازاقستاندا عانا ءجۇرىپ جاتقان جوق. ەلىمىزدىڭ ورتالىق ورگاندارى بۇل ماسەلەنىڭ باقىلاۋدا ەكەنىن ايتقانىمەن, «حالىقارالىق ستاندارت», «تاجىريبە», «قالىپتى جاعداي» دەپ ءوزىمىزدى ءوزىمىز سەندىرىپ وتىرعاندا, بولاشاقتا نەگىزگى جۇمىس كۇشىنە اينالاتىن بۋىننان ايىرىلىپ قالماساق بولعانى. بۇل – قاپەرگە الاتىن ماسەلە.
الماتى