تابيعي ءسۇت ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ تاۋقىمەتى

وبلىستا وتكەن جىلى 383 مىڭ توننا ءسۇت ءوندىرىلىپتى. ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەۋمەن نەبارى 15 كاسىپورىن عانا اينالىسادى. وسى كاسىپورىندار جىل ىشىندە 146 مىڭ توننا ءسۇت ونىمدەرىن دايىنداۋعا قاۋقارلى. تۇتىنۋشىلاردىڭ ىشىندە نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ تۇرعىندارى دا بار. ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ كوپشىلىگى نۇر-سۇلتان قالاسىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ باعدارلاماسىنا قاتىسادى. ماسەلەن, تاۋلىگىنە 40 توننا ءسۇت ونىمدەرىن دايىندايتىن تسەلينوگراد اۋدانىنداعى «رودينا» شارۋاشىلىعى بارلىق ونىمدەرىن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ساۋدا سورەلەرىنە جەتكىزەدى.

ەندى ءبىر ءسات مىڭعىرتىپ مال باعىپ وتىرعان وبلىس نەلىكتەن ءوز ساۋدا سورەلەرىن تابيعي تازا ونىممەن قامتاماسىز ەتە الماي وتىر دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك. 420 مىڭ باس قارا مالدىڭ 138 مىڭى – سيىر. بىراق ءبىر ەسكەرە كەتەتىن جاي, قولدا بار قارا مالدىڭ نەبارى 16 پايىزى عانا اسىل تۇقىمدى.

– جەرگىلىكتى تۇقىمدى باعىپ كوسەگەڭ كوگەرمەيتىنى انىق, – دەيدى «قۇلان» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى قۇلان بولاتوۆ, – تۇقىمى ابدەن ازىپ كەتكەن جەرگىلىكتى سيىرلار شىنىن ايتقاندا, ەشكىنىڭ سۇتىندەي عانا ءسۇت بەرەدى. تۇ­سىنىكتى تىلمەن ايتقاندا, ءوزىنىڭ جەگەن جەم-ءشوبىن دە اقتامايدى. سوندىقتان سيىر­دى ساۋعاننان بۇزاۋعا ەمىزگەن ءتيىمدى. ءتولى جاقسى وسەدى. ماسەلەن, ءبىر سيىردى قىستان شىعارۋ ءۇشىن كەم دەگەندە ەكى تىركەمە ءشوپ, ءبىر توننا جەم قاجەت. باسقا مال ازىعىنا شاعىن شارۋانىڭ قولى جەتە بەرمەيدى عوي. ءشوپتىڭ ءار تىركەمەسى 40 مىڭ تەڭگەدەن. ءبىر توننا جەمنىڭ باعاسى دا سول شامادا. دەمەك, شارۋانىڭ ەڭبەگى ەش كەتتى دەي بەرىڭىز.

قازىر وبلىستا تاۋارلى ءسۇت وندىرى­سى­مەن اينالىسىپ وتىرعان ءىرى 45 شا­رۋا­شىلىق بار. ماسەلەن, «رودينا», «ەسىل-اگرو», «كامىشەنكو», «بەلاعاش» سەرىكتەستىكتەرى. جەكە شارۋاشىلىقتار ءۇشىن تىم اۋىر سوعاتىن بۇل ىسكە بەلسەنە كىرىسەتىندەر سانى از. سوندىقتان تابىس كوزىنىڭ ءبىر سالاسى ءسۇت ءوندىرىسى ەكەندىگىن سىنالاي ايتىپ كەتكەنىمىز دە ارتىق بولماس. ماسەلەن, بۋراباي اۋدانىنداعى ء«ابدىراحمانوۆ» جەكە كاسىپكەرلىگى بىرنەشە جىل بۇرىن جۇمىسىن نەبارى ون سيىردان باستاسا, قازىرگى كۇنى ساۋىن سيىردىڭ باسىن 200-گە جەتكىزىپ وتىر. جەكە كاسىپكەر نەگىزىنەن مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا دەن قويعان. سوڭعى سيىرلاردى سلوۆاكيادان اكەلگەن ەكەن.

– ءسۇت ءوندىرىسىن دامىتۋ ءۇشىن كوپ قاراجات قاجەت, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قاسىم يتقۇسوۆ, – ونىڭ ۇستىنە بۇل سالا تىنىمسىز كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى. تاۋقىمەتى دە از ەمەس. ماسەلەن, ونىمدىلىگى جوعارى, ۇزاق جىل قىزمەت ەتەتىن ءسۇت ساۋ اپپاراتۋرالارى, مۇزداتقىش, مال قوراسى. ەڭ باستىسى, مال ازىعىنىڭ مىقتى بازاسى قاجەت. ەگەر وزدەرى مال ازىعىن دايىنداي الاتىن بولسا, سالادا سوندا عانا سەرپىلىس بولادى. ايتپەسە, جەم-ءشوپتى ساتىپ الاتىن بولسا, وندا ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنا دا اسەر ەتپەي تۇرمايدى. جەم-ءشوپ دايىنداۋشىلار جۇمساعان شىعىندارىنىڭ ۇستىنە ءوز ەڭبەكتەرىن دە ۇستەمەلەپ قوسادى عوي. ال وزدەرى دايىنداسا, پايدا تۇسەرى ءسوزسىز.

الداعى ءۇش جىلعا جوسپار جاسالىپ, بۇل سالادا سەرپىلىس جاساۋعا دەگەن ۇمتىلىس بار. بۇل ورايدا, اقكول اۋدانىنداعى «ەڭبەك», استراحان اۋدانىنداعى «كامىشەنكو», بۇلاندى اۋدانىنداعى «نيكولسكوە», زەرەندى اۋدانىنداعى «اققايىڭ ج» جانە «جاقسىلىق-اگرو» سەرىكتەستىكتەرى اسىل تۇقىمدى ساۋىن سيىرلاردىڭ باسىن كوبەيتپەك. ءبىر جاڭساقتىق, ءار باسىنا ورتا ەسەپپەن ءۇش جارىم مىڭ ەۆرودان قاراجات جۇمسالىپ, ەۋروپا ەلدەرىنەن اكەلىنەتىن اسىل تۇقىمدى مالدىڭ دەنى ەتتى باعىتتا ەكەنىن ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز. شەتتەن اكەلىنەتىن مالدىڭ دەنى ءسۇتتى تۇقىم بولعاندا عانا ءسۇت ونىمدەرىنىڭ مولشىلىعىن جاساي الامىز. وعان قوسا, جەرگىلىكتى جەردە مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان شارۋالاردىڭ قولىنداعى سا­ۋىن سيىردىڭ ءسۇتىن ساتىپ الۋدى دۇرىس ۇيىمداستىرۋ قاجەت.

بۇل باعىتتا وبلىستا 120-عا جۋىق ارنايى ورىندار جۇمىس ىستەيدى. ولار ءوز جۇمىستارىن 2016-2017 جىلدارى باستاعان. بۇل ءىستى ءبىرشاما وڭ جولعا قويىپ, ۇيلەستىرىپ وتىرعاندار اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى. ازىرگە ولاردىڭ سانى – 23. ال وبلىستىڭ جەر كولەمىن, مال سانىن ەسكە الساڭىز, ارينە ازدىق ەتەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, كووپەراتيۆتەر ءسۇت سالقىنداتاتىن توڭازىتقىشتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. كەيبىرەۋلەرى ءسۇت تاسيتىن كولىك تە ساتىپ الىپتى. وسى باعىتتاعى جۇمىستى شيراتا ءتۇسۋ كەرەك. وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى ەلدى مەكەندەر عانا بولماسا, شالعايداعى جۇرت مال ونىمدەرىنىڭ پايداسىن كورىپ وتىرعان جوق. جەكە شارۋاشىلىقتار 200-300 شاقىرىمنان 40-50 ليتر ءسۇتىن تاسىمالداي المايدى. بۇدان شىعاتىن جول, كەشكى جانە تاڭعى ساۋىندى ءبىر جەرگە جيناپ, ەكى ساۋىننىڭ باسىن قوسىپ, ءبىر-اق تاسۋ. سوندا تاسىمالداۋ شىعىنى ازايىپ, ءسۇتتىڭ وزىندىك قۇنى ءسال دە بولسا تومەندەيدى.

ەكىنشىدەن, ۆەتەرينارلىق قىزمەتتى جاقسارتۋ. ءسۇت وندىرۋدەگى باستى ماسە­لەنى وڭ جولعا قويۋ ءۇشىن وڭىرلىك كاسىپ­كەرلىك پالاتاسىنىڭ باستاماسىمەن بيىل ءساۋىر ايىندا ۋكراينانىڭ «Dairy Global Experts» كومپانياسىنىڭ ساراپشى ماماندارىن تارتۋ ارقىلى زەرەندى اۋدانىنداعى «جاقسىلىق-اگرو» سەرىك­تەستىگىنىڭ بازاسىندا العاشقى ۆەتەري­نارلىق وقىتۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى اشىلعان بولاتىن. باستى ماقسات – يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ. قازىر ورتالىققا بەس تاۋارلى ءسۇت فەرماسى ەنگىزىلدى. وسى زامانعى دياگنوستيكالىق اپپارات ارقىلى مال اۋرۋىن انىقتاۋعا جانە ەمدەۋگە مۇمكىندىك مول. الدىمەن جۇمىستىڭ تەحنولوگيالىق كارتاسى ازىرلەنگەن. ساۋىن سيىرلاردى مال ازىعىمەن قامتۋدىڭ تولىق ءتۇزىلىمى جاسالعان. ولقى تۇستاردى انىقتايتىن اۋديت جۇرگىزىلگەن. دەگەنمەن كوپتەگەن مال­ساق قاۋىمنىڭ ۆەتەرينارلىق قىز­مەتكە قولجەتىمدىلىگى ءالى دە ءماز ەمەس. وسى سەبەپتى اقكول اۋدانىنداعى «ەڭبەك» سەرىكتەستىگىنىڭ بازاسىندا ءدال وسىنداي ورتالىق جۇمىسى قولعا الىنىپ وتىر.

ساۋدا سورەلەرىندە قۇرعاق سۇتتەن جاسالعان ونىمدەردىڭ سىڭسىپ تۇرۋىنىڭ ءبىر سەبەبى, بۇل ونىمدەردىڭ ۇزاق ۋاقىت ساقتالاتىندىعى. ءتىپتى مۇزداتقىش تا قاجەت ەمەس, ايلاپ تۇرا بەرەدى. ال تابيعي تازا ءونىم توڭازىتقىشقا سالعان كۇننىڭ وزىندە 2-3 تاۋلىككە عانا شىدايدى. سوندىقتان ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرىنىڭ يەلەرى ۇزاق ۋاقىت ساقتالاتىنىنا ۇمتىلادى. جەرگىلىكتى ءونىمنىڭ جولىن كەسىپ تۇرعان ءبىر جايت وسى. ەكىنشىدەن, تۇتىنۋشىنىڭ سۇرانىسىن تولىق قاناعاتتاندىرا الماۋ. بۇل ءۇشىن تىعى­رىق­تان شىعاتىن جالعىز جول – مال باسىن ءوز ءتولى ەسەبىنەن اسىلداندىرۋ.

ت ۇلىك نەگە ءوز ءتولى ەسەبىنەن وسپەيدى؟!

شارۋاسى شالقىعان شەتەلدەردىڭ وزىندە قولدا بار مالدىڭ بارلىعى اسىل تۇقىمدى ەمەس. ءتىپتى, ءبىز تۇقىمىنان تابارىك اكەلىپ جاتقان ەۋروپا ەلدەرىندەگى مالدىڭ 35-40 پايىزى عانا اسىل تۇقىمدى. قانشا جىل قارەكەت ەتكەندە, ءبىزدىڭ وسى دەڭگەيگە جەتە الماي وتىرعانىمىز شارۋانى ۇيىمداستىرۋداعى شالاعاي­لى­عىمىزدى كورسەتەدى.

ماسەلەن, زەرەندى اۋدانىنداعى مالىك عابدۋللين اتىنداعى اۋىلدىڭ ماڭىندا «ششۋچە ءسۇت زاۋىتى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ بورداقىلاۋ الاڭى بار. بورداقىلاۋ الاڭى نەگىزىنەن ءبىرجان سال اۋدانىنداعى اسىل تۇقىمدى مال تابىنىنىڭ تولىمەن تولىقتىرىلادى. جەرگىلىكتى جەردەگى مالساق قاۋىمنىڭ قولىنداعى قارا مالدىڭ سىڭىرە بۋدانداستىرىلعان ءتولىن دە ساتىپ الادى. بۇل جەرگىلىكتى جۇرت ءۇشىن وتە ءتيىمدى قارەكەت. ماسەلەن, بورداقىلاۋ الاڭى جەرگىلىكتى شارۋا قوجالىقتارىنان ءوز تالاپتارىنا ساي كەلەتىن بۇزاۋدى ساتىپ العان كەزدە تىرىدەي سالماعىنىڭ ءار كيلوسى ءۇشىن 750 تەڭگە كولەمىندە تولەيدى. وعان مەملەكەت تاراپىنان ءار كيلوعا 200 تەڭگە سۋبسيديا تولەنەتىنىن ەسكەرسەڭىز, ءسوز جوق, شارۋا قوجالىعى ۇتىپ شىعادى. ال اۋىل ءۇشىن ارالاپ جۇرگەن الىپساتارلار قازىر قارا مالدىڭ تازا ەتىن 800-900 تەڭگەدەن الادى. دەمەك, اسىلداندىرۋ ارقىلى مالشى قاۋىمنىڭ ەڭبەگى جانىپ, ەكى ەسە پايدا تابا الار ەدى.

– بورداقىلاۋ الاڭدارىن جاساقتاۋداعى نەگىزگى جاقسى ويدىڭ ءبىر ۇشقىنى وسى, – دەيدى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قاسىم لاتيف ۇلى, – نەگىزىندە مالدىڭ قىس ورتاسىندا تولدەگەنى ءتيىمدى. كەلەسى كۇزگە دەيىن ءار باستىڭ تىرىدەي سالماعىن 250 كيلوعا دەيىن جەتكىزۋگە بولادى. قىستان شىعارىپ العان سوڭ جازعى جايىلىمدى ءتيىمدى پايدالانسا, مال ازىعىنا جۇمسالاتىن شىعىن ازايىپ, وزىندىك قۇنى ارزانداي تۇسەدى. قوڭىر كۇزدە بورداقىلاۋ الاڭىنا تاپسىرسا, ءار باستان ورتاشا ەسەپپەن 230-240 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تابىس تابۋعا بولادى.

ماماننىڭ ايتۋى دۇرىس. ءتولدى تاعى ءبىر قىستاتىپ, تىرىدەي سالماعىن 400 كيلوعا جەتكىزۋ شارۋا قوجالىعى ءۇشىن قيىن. ويتكەنى ونىڭ قولىنداعى بار مال ازىعى ءشوپ پەن سابان عانا. ال بورداقىلاۋ الاڭىندا 18 ايدىڭ ىشىندە ءار مالدىڭ تىرىدەي سالماعىن 400 كيلوعا جەتكىزۋگە تولىق مۇمكىندىك بار.

سولاي بولا تۇرا, مال باسىنىڭ ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتىلۋىنە كوڭىل كونشىر ەمەس. سوڭعى ون جىل بويى شەتەلدەردەن قارا مال مىڭداپ تاسىلسا دا, باعىمداعى مالدىڭ تەك جيىرما پايىزى عانا اسىل تۇقىمدى. سوندا قانشاما قاراجات جۇمساپ, اۋپىرىمدەپ اكەلگەن مالدى قازانعا توعىتىپ جاتقان جوقپىز با؟!

– مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ءۇشىن ۇزاق ۋاقىت كەرەك, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى سەرىك شايگوزوۆ, – اسىل تۇقىمدى بولۋى ءۇشىن ونىڭ قۇجاتتارى دۇرىس تولتىرىلۋى كەرەك. سوندا عانا اسىل تۇقىمدى بولىپ ەسەپتەلەدى. نەگىزىندە بۇل باعىتتا جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر.

اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستى ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. ايتكەنمەن, تابيعي تازا ءسۇت پەن ەت ءوندىرۋدىڭ تەتىگى مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋدا ەكەنى راس.

اقمولا وبلىسى