قاراعاندىلىق تانىمال تاريحشى يگور كۋكۋشكين ارقا ءتوسى بىرنەشە مىڭداعان جىل بۇرىن قولا ءداۋىر مادەنيەتىنىڭ ورتالىعى بولعان دەگەن نارتاۋەكەل پىكىردى نىق سەنىممەن ايتادى. عالىمنىڭ بۇل تۋراسىنداعى دالەل رەتىندە كەلتىرەر ءۋاجى ءوزىنىڭ قيسىندىلىعىمەن نازار اۋدارتادى.
– بۇل ماڭدا مامانداردىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىن باعزى زامان ەسكەرتكىشتەرى مەن قورىمدارى مولىنان شوعىرلانعان. قولا ءداۋىرى كەزىندە بوزقاراعان مەن بەتەگە عانا باسقان قۋ مەكيەن دالانىڭ ورنىندا وزەندەرى سارقىراعان, ءشوبى شۇيگىن, تاۋلارى اسقاقتاعان جازيرالى القاپ بولعان. كونە زامان ادامدارى ءۇشىن مۇنداي تابيعاتى قولايلى جەر تاپتىرماس مەكەن بولعانى ءسوزسىز. ءتىپتى بۇل جەرلەردە حانداردىڭ وردالارى ورىن تەپكەن دەپ تە باتىل بولجام جاساۋعا بولادى, – دەيدى تاريحشى.
ءيا, ارقا ءتوسى نەبىر تىلسىم سىر مەن تاريحي تۇرعىداعى باعا جەتپەس قازىنالار قۇپياسىن باۋىرىنىڭ استىنا باسىپ الىپ جاتىر. بۇعان سوڭعى جىلدارى ارحەولوگتاردىڭ سول كەزدىڭ قىمبات كيىمدەرى مەن باعالى بۇيىمدارىنا مالىنعان كونە زامان ادامدارىنىڭ سۇيەگى جاتقان قورىمداردى ءجيى تابا باستاۋى ناقتى دالەل بولا الادى. بۇدان بولەك, وسى اۋماقتان شامامەن العاندا ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى حIII-VIII عاسىرلاردا بوي كوتەرگەن دەپ بولجانعان پيراميدا قۇرىلىسى دا تابىلعان ەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, قازىر اتالعان كونە ەسكەرتكىش وبلىس اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن تولىقتاي قالپىنا كەلتىرىلىپ, ول جەردى تۋريستەر نازارىنا ۇيالماي ۇسىناتىن نىسانعا اينالدىرۋ بويىنشا كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. ناقتىراق ايتقاندا, اتالعان پيراميدانى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى 2018 جىلدان باستاپ جۇرگىزىلدى. قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى ەرلان قوشانوۆ مۇندا اشىق اسپان استىنداعى ارحەولوگيالىق ساياباق قۇرۋدى ۇسىنعان بولاتىن. «تاپسىرماعا ساي, ءۇش جىلدىق باعدارلاما ازىرلەندى. بيىل مۇندا بەس ەكسپەديتسيا جۇمىس ىستەيدى. جالپى, بۇل جەردە 100 شاقىرىم راديۋستا 200-گە تارتا ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش بار», دەيدى وبلىستىق مادەنيەت, مۇراعاتتار جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەركەبۇلان اعىمباەۆ.
تاياۋدا شەت اۋدانىنا قاراستى تالدى اۋىلىنداعى «قىزىلتاۋ» قورىمىنان ارحەولوگتار قولا ءداۋىردىڭ التىن بۇيىمدارىن تاپتى.
– بەس قورعاننان تۇراتىن قورىمنىڭ قازىر ءبىز ءتورتىنشىسىن زەرتتەپ جاتىرمىز. ءبىز تاپقان زيراتتا ەر ادام مەن ايەل ءبىر-بىرىنە قاراتا قاتار جەرلەنگەن. بۇلاردىڭ اقسۇيەكتەر اۋلەتىنەن بولۋى ابدەن مۇمكىن. نەگە دەسەڭىز, زيراتتىڭ باي ادامدارعا تيەسىلى ەكەنى كورىنىپ تۇر: قىزدىڭ قولىندا ۇشتارى بۇراتىلعان سپيرالعا ۇقساس بىلەزىكتەر, ويۋ-ورنەگى بار دوڭگەلەك سوليارلىق اسپالار بار. ال ەڭ باستىسى, وندا التىننان جاسالعان اشەكەي بۇيىم بولدى, – دەيدى ارحەولوگ يگور كۋكۋشكين.
ەر ادام مەن ايەل سۇيەكتەرىنىڭ باس جاعىنا ەكەۋى ۇلكەن, قالعانى كىشىلەۋ ءتورت قۇمىرا قويىلعان. ىدىستىڭ سىرتىندا قازاقتىڭ قازىرگى كىلەمدەرىندەگىگە ۇقساس ويۋ-ورنەك بار. ال ايەلدىڭ ديامەترى بەس سانتيمەتر بولاتىن, ءبىر ۇشى ۇشكىرلەنىپ كەلىپ ەكىنشىسىنە كىرىپ تۇراتىن التىن اشەكەيى مىڭداعان جىلدار وتسە دە, سول ءباز-باياعى قالپىن ساقتاپ قالعان. جالپى, التىن سىرعا نەمەسە سالپىنشاق القا باياعىداعى قازاقستان اۋماعىندا مەتاللۋرگيا ءىسىنىڭ مىقتى دامىعانىن كورسەتەدى. تابىلعان جادىگەرلەردىڭ ىشىندەگى قولا بىلەزىكتەر, پىشاقتار, ايەلدىڭ شولپىعا ۇقساس اشەكەي بۇيىمى, قولا مونشاقتار ەرتەدەگى ادامداردىڭ زەرگەرلىك ونەردى تەرەڭ مەڭگەرىپ, مەتالل ونىمدەرىن كەڭىنەن پايدالانعانىن ايعاقتايدى.
جالپى, قورىمنان تابىلعان قىش ىدىستارداعى قازاقتىڭ ويۋىنا كەلىڭكىرەيتىن ورنەكتەر, قازاق قىزدارى تاققان شولپىدان اۋمايتىن اشەكەي بۇيىمدارىنا قاراپ تۇرىپ, مىڭداعان جىلدار بۇرىن وسى ماڭدا ءومىر سۇرگەن كونە زامان ادامدارى مەن ارعى اتا-بابالارىمىزدىڭ اراسىندا ايتەۋىر ءبىر بايلانىس بولۋى مۇمكىن-اۋ دەگەن ويدىڭ سانادا ءۇمىت وتىن جاعاتىنى دا راس. مۇنى كۋكۋشكين سياقتى كوپتى كورگەن عالىمدار دا جوققا شىعارمايدى. تالدى وزەنى توڭىرەگىن مەكەن ەتكەن ەجەلگى ادامداردىڭ الدەنەشە بۋىنى اراسىنان ساباقتاستىق ىزدەر بولساق, اندرونوۆتار, ساقتار, عۇندار, تۇركىلەر جانە التىنوردالىقتار دەي كەلىپ بۇل ءتىزىمدى بۇگىنگى قازاققا اكەلىپ تىرەۋگە ابدەن بولادى دەگەن جانى بار پىكىر ايتادى ارحەولوگ-عالىمدار.
مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, قىزىلتاۋ قورىمىنداعى جەرلەۋ قولا داۋىرىنە, ناقتىراق ايتقاندا ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ەكىنشى مىڭجىلدىقتىڭ ءبىرىنشى ۇشتەن بىرىنە نەمەسە شيرەگىنە تيەسىلى بولۋى مۇمكىن ەكەن. جۇپتاستىرىپ جەرلەنگەن ەر ادام مەن ايەل جاس بولعان دەگەن بولجام ايتادى ولار. ونى انىقتاۋ ءۇشىن ولاردىڭ سۇيەك ۇلگىلەرى جاقىن ارادا راديوكومىرتەكتى ساراپتاما جاساۋعا جىبەرىلەتىن بولادى.
– ورتالىق قازاقستاندا بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتى ەڭ اۋقىمدى تاريحي كەزەڭ بولىپ سانالادى. مۇندا وتە ۇلكەن رۋلار مەن تايپالار مەكەندەگەن. بۇل – دوڭگەلەكتى اربا پايدا بولعان كەزدەگى باتىرلار ءداۋىرى. ول كەزەڭ شايقاستار مەن قاقتىعىستار ءجيى ورىن الىپ تۇرعان بەيمازا ۋاقىت بولعان, ءدال سول كەزدە الدىڭعى قاتارعا قوس دوڭگەلەكتى اربا مىنگەن جاۋىنگەرلەر شىققان, – دەپ سەنىمدى تۇردە تۇجىرىم جاسايدى تاريحشى يگور كۋكۋشكين.
ايتا كەتۋ كەرەك, تالدى ارحەولوگيالىق پاركىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىندە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى 2016 جىلدان باستاپ جۇرگىزىلىپ كەلەدى. زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگتار توبى اينالىسىپ ءجۇر. قازبا جۇمىستارىنا ستۋدەنتتەر مەن شەت اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى جۇمىلدىرىلعان. بيىل اتالعان جۇمىستار ماۋسىم ايىنان باستالعان بولاتىن.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قىزىلتاۋ قورىمىنا 20 نىسان ەنەدى ەكەن. ارحەولوگتار ازىرگە سونىڭ بەسەۋىن عانا زەرتتەگەن. ال قالعاندارى توپىراقتىڭ استىنان ارشىلىپ الىنعاندا, قانشاما قۇپيانىڭ, جاسىرىنعان جۇمباقتىڭ سىرى اشىلادى دەسەڭىزشى؟!
تالدىنىڭ بويىنان تابىلعان ولجالاردىڭ ىشىندە قولا بىلەزىكتەر, پىشاقتار, ايەلدەرگە ارنالعان جاپىراق ءتارىزدى سالپىنشاق, جىلقى ابزەلدەرى بار. بۇعان قوسا, قورعانداردىڭ بىرىنەن كەراميكالىق ىدىس-اياقتار دا تابىلعان.
– بۇل «قاراجارتاس-2» قورىمىنىڭ ەرەكشە كوزگە تۇسەتىن العاشقى قورعانى. ءبىز ونى بيىلدان باستاپ زەرتتەۋگە كىرىستىك. بىرىنشىدەن, قورعان تولىعىمەن تاستان تۇرعىزىلعان. ونىڭ ديامەترى 21 مەتر دە, بيىكتىگى 2 مەترگە جۋىق. ەكىنشىدەن, بۇل قورعاننىڭ سىرتقى قۇرىلىسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاقسى ساقتالعان بىرنەشە قورشاۋدان تۇرادى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, تابىلعان زاتتار قابىر شۇڭقىرىنان شىققان جوق. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە كەراميكالىق ىدىستىڭ قىرىققا جۋىق فراگمەنتى, ۇشتاما تاس, ءۇش قىرلى قولا جەبەنىڭ ۇشى تابىلدى. كەراميكا ەرتە تەمىر داۋىرىنە جاتادى. بۇل جەردەن ادامنىڭ سۇيەكتەرى تابىلمادى. ياعني, جەرلەۋ كەرەك-جاراقتارسىز جانە ادام سۇيەگىنسىز بولىپ شىقتى, – دەيدى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى داۋرەن ءجۇسىپوۆ.
قازاقستاننىڭ كەيىنگى قولا داۋىرىندەگى ەڭ ءىرى جانە كۇردەلى عيماراتتارىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن تاس پيراميدا 2017 جىلى قاراجارتاس قورىمىنان تابىلعان بولاتىن. قورعاندى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى بيىلعى كۇزدە اياقتالادى دەپ جوسپارلانعان.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ارقا ءتوسى ارشىلماعان ارحەولوگيالىق قازىناعا تۇنىپ تۇر. جاقىندا عانا وسى شەت اۋدانىندا ەجەلگى قالانىڭ ورنى تابىلدى. «اقكەزەڭ» دەپ اتالعان بۇل قونىس قولا ءداۋىردىڭ قازاقستان اۋماعىنداعى ەڭ ءىرى قونىستارىنىڭ بىرىنە جاتادى. بۇل جەردە تاستان قالانعان عيماراتتار مەن تۇرعىن ءۇي ۇيىندىلەرى تۇرىندەگى 80-گە جۋىق قۇرىلىس ورنى تابىلعان. قونىستىڭ اۋماعى 10 گەكتار جەردى قۇرايدى. اقكەزەڭنىڭ كولەمى جانە ونىڭ كەيبىر قۇرىلىستارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى وسى ارحەولوگيا ەسكەرتكىشىنىڭ پروتوۋربانيستىك سيپاتى تۋرالى گيپوتەزانى ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, دەپ ەسەپتەيدى ماماندار.
قازىرگى تاڭدا اقكەزەڭ قونىسى ورنالاسقان اۋماقتا اۋقىمدى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلۋدە. قورىمدى زەرتتەۋ بارىسىندا 306 شارشى مەتر اۋماقتا قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە كولەمى 13ح12 مەتر بولاتىن قۇرىلىس الاڭى زەرتتەلدى. بۇل قۇرىلىستىڭ ىرگەتاسى ءاربىرىنىڭ سالماعى جارتى تونناعا دەيىن جەتەتىن تاس پليتالارمەن قالانعان. ماماندار بۇل عيمارات قوعامدىق ورىن بولعان دەگەن بولجام ايتادى. ول جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ جينالاتىن, ءدىني راسىمدەر وتكىزەتىن عيباداتحانا بولۋى بەك مۇمكىن.
– قازىلعان كەسەنە كولەمى 8,5ح8,5 مەتر بولاتىن. قازبا جۇمىستارى كەزىندە كۆەست ويىنىنداعىداي نەبىر شىتىرماننىڭ شەشىمىن تابۋعا تۋرا كەلدى. تاستاردىڭ استىنان ءبىز كەسەنەدەگى «قونىستانۋدىڭ» جۇيەلى ءۇش كەزەڭىن انىقتادىق. مىسالى, كەيىنگى قولا داۋىرىندە بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتىنىڭ قاعيدالارىنا ساي كەلەتىن دالمە-ءدال جەرلەۋ راسىمدەرى وتكىزىلگەن. بىرنەشە عاسىردان كەيىن كەسەنەنىڭ سولتۇستىك-شىعىس بولىگىندە ەجەلگى كوشپەندىلەر جەرلەنگەن قورعان سالىنعان. ونىڭ قۇرىلىسىنا كەسەنەنىڭ سىرتقى قابىرعاسىنىڭ ىرگەتاسى بولعان تاستاردى پايدالانىپتى. تاعى ءبىر مىڭ جىل وتكەننەن كەيىن ورتالىق قورىم قيراعان. ونىڭ ورنىندا ورتاعاسىرلىق جەرلەۋ جۇرگىزىلگەن. سوڭعى جەرلەۋ ورنى وڭتۇستىك-باتىسقا, مەككە قالاسى ورنالاسقان جاققا قاراي ىلەسپە قۇرال-سايمانسىز سالىنعان, ياعني بۇل مۇسىلماندىق جەرلەۋ قاعيدالارىنا سايكەس كەلەدى, – دەيدى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقان «ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى ەرلان ءامىروۆ.
اقكەزەڭ قونىسى – ورتالىق قازاقستانداعى بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتىنىڭ باعا جەتپەس ەسكەرتكىشى بولىپ سانالادى. بۇل قولا ءداۋىرىنىڭ سوڭعى مادەنيەتىن ء(بىزدىڭ داۋىرگە دەيىنگى XIII-IX عع.) قازاقستان تاريحىنداعى جارقىن مادەني فەنومەن دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. وسى ۋاقىت كەزەڭىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا پروتومەملەكەتتىك قۇرىلىمداردى قالىپتاستىرۋ قولعا الىنىپ, قوعامدى ەليتاعا جانە قاراپايىم حالىققا توپتاستىرۋ باستالعان. اتالعان مادەنيەتتىڭ ەكونوميكالىق ءبازيسى كەشەندى مال شارۋاشىلىعى مەن ەگىن شارۋاشىلىعى جانە ءتۇستى مەتاللۋرگيا بولعانىن عالىمدار ناقتى دالەلدەرمەن سەنىمدى تۇردە ايتادى. «جوعارى دامىعان تاۋ-كەن ءىسى مەن مەتاللۋرگيا وسىدان 3,5 مىڭ جىل بۇرىن ورتالىق قازاقستانداعى ءال-اۋقاتتىڭ نەگىزى بولعان», دەگەن تۇجىرىم جاسايدى ولار.
قازىرگى تاڭدا اقكەزەڭ قونىسىنان تابىلعان كونە جادىگەرلەر تەمىردىڭ قۇرامى مەن جاسىن انىقتاۋ ماقساتىندا زەرتحانالارعا جىبەرىلگەن. جەرگىلىكتى عالىمدار بولسا, زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنىڭ تالدى تاريحي-ارحەولوگيالىق كەشەنىنىڭ ەۋرازيا قۇرىلىعىنداعى باعا جەتپەس باعزى ەسكەرتكىشتەر قاتارىنان ورىن الاتىنىن دالەلدەيتىن دەرەكتەر قورىن تولىقتىرا تۇسەرىنە بەك سەنىمدى.
قاراعاندى وبلىسى