بۇل جاعدايدى ىشكى نارىقتاعى ەكونوميكالىق پارادوكسكە تەڭەۋگە تۋرا كەلەتىن شىعار. ياعني, قازاقستاندىق اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارىن وندىرۋشىلەر وتاندىق نارىقتى دايىن ونىمىمەن تولىق قامتي الماي وتىرعانىنا قاراماستان, سىرتقى نارىققا قىزمەت ەتۋگە ىنتالى ەكەندىكتەرىن ءجيى بايقاتادى.
ارينە بۇل ەلىمىزدىڭ «ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى» دوكتريناسىنا ورەسكەل قايشى بولعانىمەن, اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ وكىلدەرىن دە تۇسىنۋگە بولادى. بىراق ءۋاج بويىنشا ىشكى نارىقتاعى سۇرانىس جوعارى بولعانىمەن, تۇتىنۋشىلاردىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىنىڭ تومەندىگى دايىن ءونىمدى يمپورتتاۋعا يتەرمەلەيتىن كورىنەدى. مىسالعا, ەكونوميستەر ءدال قازىرگى جاعدايدا بازارداعى كارتوپتىڭ باستاپقى قۇنى 250 تەڭگە شاماسىندا بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ال «ەكىنشى ناننىڭ» ءار كيلوسى وڭتۇستىك وڭىردەگى بازار مەن دۇكەن سورەلەرىندە 90-120 تەڭگە شاماسىندا ساتىلىپ جاتىر. ءتىپتى ازىق-ت ۇلىك باعاسى جوعارى دەيتىن ايماقتاردىڭ وزىندە كارتوپ باعاسى 135-170 تەڭگە ارالىعىندا قۇبىلىپ تۇر. ءدال وسى جەردە مەملەكەت حالىق تۇتىناتىن ازىق-ت ۇلىك تاۋارىنىڭ باعاسىن سۋبسيديالاۋ ارقىلى بارىنشا تومەندەتۋگە تىرىسىپ وتىرعانىن ايتۋىمىز كەرەك. بۇل قولداۋ شاراسى ۇكىمەتتىڭ كارتوپ ءوسىرۋشى شارۋاشىلىقتاردىڭ تۇقىم, جانار-جاعارماي, تاسىمال شىعىندارىن وتەپ بەرۋى ارقىلى جاسالۋدا. بىراق وسى كارتوپ باعاسىنىڭ ماۋسىم سايىن كۇرت قۇبىلۋىنا اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرى كىنالى بولماۋى كەرەك. ونىڭ ۇستىنە باسقا ءونىم تۇرلەرىن بىلاي قويىپ, وتاندىق نارىقتى قولجەتىمدى باعاداعى كارتوپپەن قامتۋدا اۋىلداعى اعايىننىڭ ەڭبەگى ولشەۋسىز. ولاردىڭ قاتارىندا جەتىسۋدىڭ نارىنقول ءوڭىرىنىڭ دە ۇلەسى بار. نارىنقول توپىراعىندا ونگەن كارتوپقا سۇرانىس جوعارى. الماتى قالاسىنىڭ تۇتىنۋشىلارى ءۇشىن قازىر تاۋلى ولكەدە وسكەن «ەكىنشى نان» تاپشى. ويتكەنى سوڭعى ەكى جىلدان بەرى رايىمبەك اۋدانىندا ونەركاسىپتىك كارتوپ ءوندىرىسى دامي باستادى. ناتيجەسىندە بىلتىر نارىنقول توپىراعىندا ونگەن كارتوپتىڭ ەليتالىق تۇقىمى 100 گەكتارعا شاققاندا 300 تسەنتنەردەن ءونىم بەرىپتى. بۇل بۇرىنعىدان 2 ەسە جوعارى كورسەتكىش ەكەن. ال دايىن ءونىم كراحمال زاۋىتى مەن كارتوپ سىرنەسىن جاساۋعا جونەلتىلگەن.
– كەزىندە وسى نارىنقول وڭىرىندە كارتوپ ەگەتىن القاپتىڭ كولەمى 8 مىڭ گەكتاردان اساتىن ەدى. قازىر سونىڭ تورتتەن ءبىرى عانا قالدى. نيەت بولعانىمەن, مۇمكىندىك شەكتەۋلى بولدى. ءبىزدىڭ ۇجىم 2017 جىلى 200 گەكتار القاپقا كارتوپ ەگىپ, ودان 5 مىڭ توننا ءونىم الدى. تەحنيكا مەن تۇقىم جايى جاقسارسا, كولەم ارتىپ, ءونىم دە كوبەيەدى عوي. ءبىز مەملەكەت تاراپىنان قولداۋدى ەندى سەزىنىپ جاتىرمىز. الماتى وبلىسىندا بىلتىردان بەرى كارتوپ شارۋاشىلىعىن جانداندىرۋعا 132 ملن تەڭگە قاراجات جۇمسالدى. ناتيجەسىندە اۋدانداعى كارتوپ ەگۋمەن اينالىساتىن شارۋا قوجالىقتارىنا تەحنيكامەن كومەك كورسەتەتىن 2 سەرۆيستىك ورتالىق قۇرىلدى, – دەيدى رايىمبەك اۋدانىنداعى «ورنەك» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى تالعات تۇسىپقوجاەۆ.
جالپى, كارتوپ ءوندىرىسىن دامىتۋدان تۇسەتىن پايدا قوماقتى ەكەن. تەك كوزىن تابۋ كەرەك. دەرەك بويىنشا, ءار قازاقستاندىق ءبىر جىل ىشىندە شامامەن 130 كيلو «ەكىنشى نان» ءونىمىن تۇتىنادى ەكەن. دەمەك كارتوپتىڭ كوتەرمە ساۋداداعى بيىلعى باعاسىن 90 تەڭگەدەن دەپ العاننىڭ وزىندە ءار ادام ەسەپتى جىل بويىنا 11 700 تەڭگە قاراجاتتى تەك وسى ونىمگە جۇمسايدى دەگەن ءسوز. ال بۇل سومانى ازىق-ت ۇلىك سەبەتىن تۇتىناتىن ادام سانىنا كوبەيتكەندە, وتاندىق كارتوپ شارۋاشىلىعىنىڭ تابىسى شاش ەتەكتەن بولىپ شىعادى. بىراق شىن مانىندە سولاي ما؟ جاسىرماي ايتساق, ەلىمىزدەگى كارتوپ ونىمىنە دەگەن سۇرانىس باسقا دا ازىق-تۇلىك تاۋارلارى سياقتى سىرتقى نارىققا تولىقتاي تاۋەلدى. ياعني, وتاندىق اگروونەركاسىپ كەشەنى قازاقستاندىقتاردىڭ سۇرانىسىن قامتۋعا قاۋقارسىز. ونىمدىلىكتىڭ تومەن بولۋى مەن دايىن ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ تىم قىمباتقا شىعۋى ءوز توپىراعىمىزدا ونگەن كارتوپتىڭ ىشكى نارىقتاعى باعاسىن قىمباتتاتۋعا ءماجبۇر ەتەدى. ونىڭ ۇستىنە, جەرگىلىكتى ءونىمدى يمپورت تۇنشىقتىرىپ وتىر. دەرەك بويىنشا, تۇتىنۋ سەبەتىندەگى كۇن سايىنعى سۇرانىسقا يە كوكونىستىڭ كوپ بولىگى سىرتتان تاسىمالدانادى. بۇل ءتىزىم بويىنشا قىزاناقتان كەيىنگى ورىندا كارتوپ تۇر. ماسەلەن, سوڭعى 5 جىل كولەمىندە قازاقستان نارىعىنا جالپى قۇنى 70 ملن اقش دوللارى بولاتىن قىزاناق جانە 16 ملن دوللار تۇراتىن كارتوپ ءونىمى كىرگەن. ال قىرىققابات يمپورتى ءۇشىنشى ورىندا, ونىڭ باعاسى 14 ملن دوللار شاماسىندا ەكەن. ءبىر قىزىعى, وتاندىق ءتۇبىرلى جەمىس ءونىمىنىڭ ەكسپورتى جىل سايىن ۇلعايىپ كەلەدى.
ايتپاقشى, مامانداردىڭ ساراپتاۋى بويىنشا, قازاق دالاسىندا وسكەن كارتوپ, پياز ءونىمى سولتۇستىكتەگى كورشى ەلدە جوعارى سۇرانىسقا يە بولۋدا. اسىرەسە رەسەي مەن ەۋروپا ەلدەرى اراسىنداعى ساۋدا سانكتسيالارى كەزىندە قازاقستاندىق كوكونىس پەن جەمىس-جيدەكتى قوتارىپ ساتىپ الۋ ءۇردىسى باستالعان. بۇل رەسەيدىڭ ىشكى نارىعىنداعى تۇتىنۋ سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتە الماۋىنان بولىپ وتىرعان كورىنەدى. رەسەي كەدەن قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنشە, 2017-2018 جىل ارالىعىندا قازاقستاننان يمپورتتالعان قىزاناق كولەمى 19 ەسەگە, قيار ءونىمى 10 ەسەگە, قىرىققابات 5 ەسەگە جانە ءسابىز, قىزىلشا سياقتى جەمىستەر ۇلەسى دە 3 جارىم ەسەگە بىردەن وسكەن. مۇنىڭ ىشىندە كارتوپ تاسىمالى 2 ەسەگە دەيىن كوبەيىپتى. ماماندار قازاقستاندىق ونىمگە بيىلعى سۇرانىس تىپتەن كوبەيۋى مۇمكىن دەيدى. رەسەيدىڭ قارا توپىراقتى, ورماندى القاپتارىندا بولعان ءورتتىڭ سالدارى كورشى ەلدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن وتە اۋىر سوققى بولماق. دەمەك, قازاق شارۋاسىنىڭ ءونىمى سىرتقى سۇرانىستى وتەۋگە كەتىپ, ىشكى نارىقتا تاپشىلىق پەن باعانىڭ قۇبىلۋى ورىن الۋى ابدەن ىقتيمال...
الماتى وبلىسى