قانت زاۋىتىنا قىزىلشانى قايدان الماق؟

– ءبىز بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن اقش, ەۋروپا, رەسەيدىڭ تاجى­ريبەسىن قاراستىردىق. نا­رىق­ت­ى ساراپتاپ كوردىك, ەلىمىز­دە قانت تاپشى. وڭىردەگى اقسۋ قالاسى اۋماعىنان قانت زاۋىتىن سالۋ­عا نيەتتى كاسىپكەرلەردى ىزدەدىك. بولاشاقتا نارىقتىڭ 20 پايىزىن قامتيمىز. زاۋىت ىسكە قوسىلعاندا 200-دەن استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى, – دەيدى «پاۆلودار» الەۋمەت­تىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى» اق باس­قارما توراعاسى الىبەك نەسىپبەكوۆ.

وسىلايشا وبلىس اكىمدىگى ينۆەستيتسيا تارتۋ ماقساتىندا شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن كەلىس­سوزدەر جۇرگىزدى. مىسالى, رەسەي ينۆەستورلارىمەن جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا جىلدىق قۋاتى 144 مىڭ توننانى قۇرايتىن قانت زاۋىتى سالىناتىن بولعان. جوبانىڭ قۇنى 150 ميلليون اقش دوللارىنا باعالاندى. بۇل تۋرالى جوبانىڭ تەحنيكالىق-ەكو­نوميكالىق نەگىزدەمەسىن ازىر­لەيتىن «BMA Russland» كوم­پانياسىنىڭ وكىلدەرى وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆپەن كەزدەسۋ كەزىندە ءمالىم ەتتى.

جوبالاۋدىڭ بولجامدى مەرزى­مى 12 ايدى قۇرايدى, قۇرال-جاب­­­دىق­تاردى جەتكىزۋ, قۇرىلىس-مون­تاجداۋ جانە ىسكە قوسۋ جۇ­مىس­تارى­نىڭ مەرزىمى – 2 جىل. جوس­­پار بويىنشا كاسىپورىن 2022 جىل­دىڭ قىركۇيەگىندە ىسكە قوسىلادى. ءتىپ­تى قانتتى ىشكى نارىققا جىبە­رىپ, كورشى ەلدەرگە دە ەكسپورتتاۋ جا­يىنا دەيىن جوس­پارلانعان.

بيىل استانادا وتكەن «Kazakh­stan Global Investment Round­table» فورۋمى بارىسىن­دا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمي­­نيسترى ساپارحان وماروۆ «Beijing NAALE Industry Group» كومپا­نيا­سىنىڭ پرەزيدەنتى چجان تسيمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. كەزدەسۋ­دە پاۆلو­دار وبلىسىنداعى قانت زاۋى­تىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋ 2020 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنا, زاۋىتتى ىسكە قوسۋ 2021 جىلدىڭ تامىز ايىنا جوسپارلاندى. جو­با­نىڭ قۇنى – 103 ملن دوللار. وندى­رىس­تىك قۋاتى – جىلىنا 100 مىڭ توننا دايىن ءونىم (قانت, قانت قىزىل­شاسى) جانە 700 مىڭ توننا شيكىزات بولماق دەلىندى.

زاۋىت سالۋ ءۇشىن اقسۋ قالا­سىنا جاقىن اۋماقتان 70 گەكتار جەر بەرىلگەن.

– قىتايلىق «CNOOD Asia Limited» كومپانياسى دا زاۋىت سالۋعا نيەت ءبىلدىرىپ, ەكىجاقتى مەمو­ران­دۋمعا قول قويىلدى. كەلەسى جىلى كاسىپورىننىڭ ىرگەتا­سى قالانادى. قىتايلىق ينۆەس­تور­لار بۇل جوباعا 37 ملرد تەڭگە بولمەك. جىلىنا 750 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسىن وڭدەپ, ودان 100 مىڭ توننا قانت الادى. ەلى­مىزدەگى 500 مىڭ توننانى قۇراي­تىن قاجەتتىلىكتىڭ 20 پايىزىن, وبلىس سۇرانىسىن تولىقتاي وتەيدى, – دەيدى كورپوراتسيانىڭ باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرنار ابىلقاسوۆ.

مەموراندۋمعا قول قويىل­عا­نى­مەن, ەكىجاقتى كەلىسىمشارت­تار ءالى جاسالماعان كورىنەدى. كور­پو­راتسيا ماماندارىنىڭ سوزى­نە قاراساق, قۇجاتتاردى را­سىم­­دەۋ, تەح­نيكالىق-ەكونومي­كا­لىق نەگىز­دەمەلەر بەكىتۋ, قار­جىلاي جانە ەكونوميكالىق دامۋ, مەرزىمى, كوممۋنيكاتسيامەن باي­لانى­سى, سۋب­سيديالارىنىڭ كورسەتىلۋى وڭاي جاسالا سالاتىن سياقتى.

قازىر قانت زاۋىتىن شيكىزات, ياعني قىزىلشامەن قامتاماسىز ەتىپ وتىراتىن «پاۆلودار قانتى» دە­گەن كووپەراتيۆ قۇرىلۋدا. ءوڭىر­دىڭ 10 شارۋا قوجالىعى قانت قى­زىلشاسىن وسىرمەكشى. شيكى­زاتى بولماسا, زاۋىتتىڭ جۇمىس ىس­­تەمەيتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى.

ەلىمىزدە الماتى, جامبىل وبلىستارىندا قانت زاۋىتتارى ەندى جۇمىس ىستەي باستادى. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرىسى تاۋلىگىنە 3 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسىن وڭدەي الادى. بۇرىندارى بۇل زاۋىت­­تار­ دا شيكىزاتتىڭ ازدى­عىنان توقتاپ قالعانى بەلگىلى. ال جاڭادان سالىناتىن قانت زاۋىتىنا تاۋلىگىنە 6 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسى قاجەت.

وبلىستاعى كەمەڭگەر اۋىلىندا ورنالاسقان «اۋىل شارۋا­شىلىق تاجىريبە ستانساسى» جشس نەمىس فيرماسىمەن كەلىسىمشارت جاساپ, گەرمانيالىق ماماندار جوعارى رەپرودۋكتسيالى قانت قىزىلشاسىنىڭ جەتى سۇرىبىن ۇسىنعان. ولار وبلىستىڭ 14 شارۋا قوجالىعىندا وتىرعىزىلماق.

– جوبانى قولعا الماس بۇرىن حالىقارالىق تاجىريبەنى كوردىك, اقش, گەرمانيا, قىتاي ەلدەرىنە بارىپ قايتتىق, – دەيدى كورپوراتسيا ماماندارى.

ەلىمىزدە قانت قىزىلشاسىن وسىرمەك ەدىك دەپ سوناۋ جەردىڭ تۇبىنە ساپارلاماي-اق, الماتى وبلى­سىنا بارىپ قايتۋدى كەيىن­نەن تۇسىنگەن بولۋى كەرەك. كوكسۋ قانت زاۋىتى الماتى وبلىسىنىڭ «سزتس الان» جشس-دا بولىپ, «قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋدىڭ تەح­نو­لوگيالىق باعدارلاماسى» تا­قى­رى­بىنداعى كەڭەسكە قاتى­سىپ, تۇقىم سەبۋ, كۇتۋ جانە جيناۋ تەح­نو­لوگياسىمەن تانىسىپ كەلىپتى.

ءسويتىپ شارۋا قوجالىقتارى قىزىلشا ەگۋگە كىرىستى. سىناقتان وتكەن بىرنەشە سۇرىپتىڭ تۇقىمى سۋارمالى القاپقا سەبىلدى. ەگىس القاپتارىندا قانت قىزىلشا­سىنا ارنالعان تاجىريبەلىك الاڭدار پايدا بولدى. وڭىردە قانت قىزىل­شاسى وسىرىلمەگەنى ەسكە­رىلىپ, شا­رۋ­الارعا سىناق جۇرگىزۋ ءۇشىن عانا تۇقىم تاراتىلدى.

– سولتۇستىك ءوڭىردىڭ سۋىق اۋا رايىنا شىدايتىن, جاقسى ءونىم بەرگەن تۇقىم تۇرلەرى كەيىن جاپپاي سەبىلەدى. گەرمانيادان اكەلىنگەن ەليتالىق تۇقىمدار, KWS برەندىنىڭ 8 سۇرىبى سىناق­تان وتكىزىلدى. بۇل سۇرىپتان ءوڭىر­دىڭ سۋىق كليماتىندا ءار گەكتاردان 50 توننادان استام ءونىم الۋعا مۇم­كىندىك بار, قانتى كوپ. ەلى­مىز­دىڭ وڭتۇستىگىندە قانت وندىرىسىن­دە 14 پايىز قىزىلشا پاي­دا­لا­نىلادى. ال ءبىزدىڭ وڭىر­دەن الىناتىن ءونىمنىڭ قانتى 20-22 پايىز, – دەيدى جەرگىلىك­تى اۋىل­شارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ ماماندارى.

ينۆەستور ءوزىن قىزىقتىرعان جو­باعا عانا قارجى سالادى. شيكى­زاتى جوق زاۋىتتى سالۋ كۇلكىلى دە. شيكىزاتسىز كاسىپورىن سالۋعا ين­ۆەس­تور بولۋعا ولار تاۋەكەل ەتە مە؟

رەسەيلىك ينۆەستورلاردىڭ ءوڭىر باسشىلىعىنا قويعان باس­تى تالابى دا وسى: قانت زاۋىتى جۇ­مى­سى ىستەۋ ءۇشىن شيكى­زات, قىزى­ل­شا قورى قاجەت. ون­سىز كاسىپورىن قۇرىلىسى باس­تال­مايدى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى وسى.

ەلىمىزدىڭ تابيعي-كليماتتىق جاع­دايىنا ساي بۇل داقىلدى ال­ماتى, جامبىل, تۇركىستان وب­لى­­سى­­نىڭ كەيبىر اۋداندارىندا وسى­رۋگە مۇمكىندىك جەتەدى. قانت قىزىل­شا­سى القاپتارىنىڭ 75 پايىزى جامبىل وبلىسىندا ورنالاسقان.

وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلى­عى باسقارماسىنىڭ باس مامانى تولەگەن كوشەرباەۆتىڭ ايتۋىنشا, وڭىردە 2017 جىلى اقتوعاي اۋدانى مەن اقسۋ قالاسىنا قاراس­تى اۋىلدىق اۋماقتاردا 2 گەكتار جەرگە تاجىريبە رەتىندە قانت قىزىلشاسى ەگىلىپتى. ءتىپتى قاربىزدىڭ كولەمىندەي, سالماعى 12 كيلوعا دەيىن جەتەتىن قىزىلشا جينالعان. بىزدەگى قىزىلشادا قانت­تىڭ كولەمى وڭتۇستىكتەگى كور­سەت­كىشتەن 6-7 پايىزعا جوعا­رى بولعان. جالپى, ۇكىمەت بەل­گى­لە­گەن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار 19 ازىق-ت ۇلىك تىزىمىندەگى ونىم­دەر­­دىڭ ىشىندەگى قانت پەن پياز پاۆ­لو­دار وبلىسىندا وسىرىل­مەيدى. وبلىستىڭ قانتقا دەگەن سۇ­را­نىسى 10 مىڭ 977 توننانى قۇراي­دى ەكەن. قانتتى سىرتتان تاسىمالدا­ماس ءۇشىن دە وبلىس بيلىگى ونى ءوز اۋما­عىندا وندىرمەك.

وبلىس اكىمدىگىندە جۋىردا وتكەن جيىندا ءوڭىر باسشىسى بولات باقاۋوۆ تاجىريبە رەتىندە ەگىلگەن قانت قىزىلشاسىن وسىرۋگە جاۋاپ­كەرشىلىكپەن قاراۋدى تاپسىردى.

– جەرگىلىكتى اكىمدەر القاپ­تار­­­دى فيتوسانيتارلارمەن بىرگە با­رىپ باقىلاۋى ءتيىس. باقىلاۋ بول­ما­سا, ەرتەڭ بىزدە قانت قىزىل­شاسى وس­پەي جاتىر دەپ ايتاسىزدار, – دەدى ول.

جوبانى قولعا العانداردىڭ وزدەرى ءارتۇرلى مالىمەت بەرىپ, ءتۇرلى بولجام ايتاتىنى دا قى­زىق. ءبىزدى ويلاندىراتىنى, ءىس جۇزىندە جوبانى جۇزەگە اسىرا الامىز با, جوق پا؟ قازىر وڭىر­دەگى اۋىل شارۋاشىلى­عى ماسە­لە­لەرىنە بۇرىن پرەزيدەنت اكىم­شىلىگى باسشىسى حاتشىلىعى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقار­عان, جۋىردا وبلىس اكىمىنىڭ ورىن­باسارلىعىنا تاعايىندالعان الماس باتانوۆ جاۋاپ بەرمەك.

– ءسىز اۋىل شارۋاشىلىعى ونىم­­­دەرىن وڭدەۋدى قامتاماسىز ەتۋگە جانە وسىرۋگە, ەكسپورتتىق مۇم­­­­­كى­ن­­­دىكتەرىن ارتتىرۋعا نازار اۋدا­رۋى­­ڭىز قاجەت. اۋىل شارۋا­شى­لى­­­عىندا جاڭا ينۆەستيتسيا­لىق جو­با­لار قاجەت, – دەدى جاڭا ورىن­باسارعا وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆ.

ايتپاقشى, بيىل گەرمانيادان اكەلىنگەن قىزىلشا تۇقىمى مامىر-ماۋسىم ايلارىندا العاش رەت تاجىريبە رەتىندە ەگىلدى دەدىك. ەندى قاراڭىز, الماتى وبلىسىنان ساراپشى رەتىندە كەلگەن امانبەك راحىمبەكوۆ اۋدانداردا ەگىلگەن قانت قىزىلشاسى القاپتارىن ارالاپ كورىپ, ناتيجەسىندە تۇقىمدى ەگۋ مامانداندىرىلعان تەحنيكامەن جۇرگىزىلمەگەنىن, تۇقىم 3 سم تەرەڭدىكتەن شىعىپ, تەگىس ور­نا­لاسپاعانىن ايتادى. ول توپى­راق جەتكىلىكتى دەڭگەيدە وڭ­دەل­­مەگەن, گەربيتسيدتەرمەن وڭدەۋ جۇرگىزىلمەۋى سالدارىنان القاپ­تى ءارامشوپ باسىپ كەتكەن, تۇقىم ەگۋدىڭ بەلگىلى ءبىر مەرزىمى بەلگى­لەن­بەگەن دەگەن ساراپتاما بەردى.

وبلىستىڭ اۋىلشارۋاشىلىق باس­قار­ماسىنىڭ ماماندارى بولسا:

– ءبىزدىڭ تاۋار وندىرۋشىلەر قانت قىزىلشاسىن وسىرۋگە دا­يىن. تاجىريبە ناتيجەسى وبلىسى­­مىز­داعى اۋا رايىنىڭ قولايلى ەكە­نىن كورسەتتى. قانت زاۋىتىنىڭ قۇ­رى­لىسىنا ينۆەستور تابىل­­سا بول­­دى, ءىس العا باسادى, – دەي­دى.

سونىمەن ءالى شيكى­زاتى دا دايىن ەمەس قانت زاۋى­تىنىڭ بولاشاعى قالاي بولماق؟ ونى نازاردا ۇستايتىن بولامىز.

 پاۆلودار وبلىسى