«برەكسيت» قاشان بىتەدى؟

 ماسەلە قالاي باستالدى؟

ۇلىبريتانيا 1972 جىلى ەۋرو­پا­لىق وداق قۇرامىنا ەنگەن-تۇعىن. سودان بەرى «تۇماندى البيوندا» ۇيىمنىڭ پايداسى مەن زيانى تۋرالى ءاردايىم ايتىلىپ تۇراتىن. ەلدە 1975 جىلى ەۋروپالىق وداقتا قالۋ-قالماۋ تۋرالى رەفەرەندۋم ءوتىپ, قاتىسقانداردىڭ 67 پايىزى «كارى قۇرلىقپەن» بىرگە بولۋدى قولداپ داۋىس بەردى. ايتسە دە, ۇيىمنىڭ تيىمسىزدىگى جونىندەگى اڭگىمە ءجيى ايتىلىپ كەلەدى. 2013 جىلى وسى ماسەلەگە ءبىر جولا نۇكتە قويۋ ءۇشىن سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر دەۆيد كەمەرون ەۋروپالىق وداققا قاتىستى رەفەرەندۋم وتەتىنىن مالىمدەدى.

البەتتە, كەمەرون مىرزا حالىقتىڭ «كارى قۇرلىقتان» باس تارتپايتىنىنا سەنىمدى بولعان. الايدا سول كەزەڭدەگى ەۋروپاداعى ميگراتسيا داعدارىسى ماسەلەنى ۋشىقتىرىپ جىبەردى. 2016 جىل­عى 23 ماۋسىمدا ۇلىبريتانيا حال­قى داۋىس بەرىپ, «ەۋروپالىق وداقتان شىعۋدى» قولدايتىندار 52 پايىزبەن جەڭىسكە جەتتى.

ۇستانعان ساياساتىن تۇرعىنداردىڭ كوپشىلىگى قولدامايتىنىنا كوزى جەتكەن كەمەرون مىرزا قىزمەتىنەن كەتتى. وسى ورايدا ۇلىبريتانيانىڭ باس­قارۋ جۇيەسى پارلامەنتتىك مونارحياعا نەگىزدەلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون شىعار. ياعني, ەلدىڭ پاتشاسى ياكي پاتشايىمى بيلىكتىك وكىلەتتىلىگى از, نەگىزىنەن سالتاناتتى راسىمدەرگە عانا قاتىسادى. ال مەملەكەتتىك ىستەردى جۇرگىزۋ پرەمەر-مينيسترگە تيەسىلى.

ايتپاقشى, «برەكسيت» ءۇشىن د.كە­مە­روننىڭ لاۋازىمىن توقتاتقانىن جوعارىدا ايتتىق. سودان كەيىن ەل تىزگىنىن قولىنا العان تەرەزا مەي دە «برەكسيتپەن» باسى قاتىپ, اقىرى قىزمەتىنەن كەتەتىنىن مالىمدەدى. ونىڭ ورنىنا كەلگەن بوريس دجونسوننىڭ ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋگە 31 قازانعا دەيىن عانا ۋاقىتى بار.

«برەكسيت» نەگە توقتاپ تۇر؟

قىرىق جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە ۇلىبريتانيا مەن ەۋروپالىق وداق ەلدەرى ەتەنە ارالاسىپ كەتكەنى بەل­گىلى. ساۋدا, قاۋىپسىزدىك, ميگرا­تسيا, ەكونوميكا سالالارىندا كوپ­تە­گەن كەلىسىمدەر جاسالىپ كەلگەن. بى­رىككەن كورولدىك ۇيىم قۇرامىنان شىعاتىندىقتان, سولاردىڭ ءبارىن قايتا قاراستىرۋ قاجەت. بۇل قۇجات – Withdrawal Agreement («شىعۋ كەلىسىمى» – اۆتور) دەپ اتالادى.

زاڭعا سايكەس, «شىعۋ كەلىسىمىن» ۇلى­بريتانيا پارلامەنت مۇشەلەرى ماقۇلداۋى ءتيىس. الايدا تەرەزا مەي­دىڭ بريۋسسەلمەن جۇرگىزگەن كەلى­سىمىن «حالىق قالاۋلىلارى» ءۇش رەت قايتارىپ تاستادى. العاشقى تىڭ­دا­لىم 15 قاڭتاردا وتكەن. دەپۋ­تات­تاردىڭ 432-ءسى كەلىسىمگە قارسى, 202-ءسى قولداپ داۋىس بەردى. پارلامەنت مۇشەلەرى 12 ناۋرىزدا تاعى دا تەرەزا مەيدىڭ ۇسىنىسىن قا­بىل­دامادى. سوڭعى رەت 29 ناۋرىزدا, ياعني «برەكسيت» اياقتالۋى ءتيىس كۇنى كەلىسىمگە پارلامەنت مۇشەلەرى كەلىس­كەن جوق. اقىرى ت.مەي ەۋروپالىق وداق­تان شىعۋ مەرزىمىن ۇزارتۋدى سۇرا­دى. وسىلايشا, ۇلىبريتانياعا «برەك­سيتتى» اياقتاۋ ءۇشىن 31 قازانعا دەيىن مۇرسات بەرىلدى.

585 بەتتىك قۇجاتتا بىرنەشە وزەك­تى ماسەلە ايتىلعان. ماسەلەن, ۇلى­بريتانيا تاراپى ەۋروپالىق وداقتان شىققانى ءۇشىن قانشا «ايىپپۇل» سوماسىن تولەۋى قاجەت؟ قۇجاتتا ونىڭ كولەمى 39 ميلليارد فۋنت ستەرلينگتى قۇراپ وتىر. قازىرگى تاڭدا بىرىككەن كورولدىك ەو قۇرامىندا بولعانى ءۇشىن جىل سايىن 10,8 ميلليارد فۋنت-ستەرلينگ جارنا تولەيدى. الدا-جالدا شىعۋ مەرزىمى تاعى ۇزارسا, تولەم قالاي وزگەرەتىنى بەلگىسىز.

سونداي-اق «تۇماندى البيوندا» تۇراتىن ەۋروپالىقتار مەن «كا­رى قۇرلىقتا» قىزمەت ىستەيتىن اعىل­شىن­داردىڭ تاعدىرى قالاي وزگەرەدى؟ بۇۇ-نىڭ حالىقارالىق ميگراتسيا جونىندەگى دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, بۇ­گىن­دە ەۋروپادا ءومىر سۇرەتىن اعىل­شىن­داردىڭ سانى 1,5 ميلليون. ال «تۇماندى البيوندا» ەڭبەك ەتۋدى تاڭداعان ەۋروپالىقتاردىڭ سانى 500 مىڭنان اسىپ جىعىلادى.

بۇدان بولەك, يرلانديا مەن سولتۇستىك يرلانديا اراسىنداعى شەكارا ماسەلەسى قالاي شەشىلەتىنى بەلگىسىز. ەۋروپالىق وداق تا, ۇلى­بري­تانيا تاراپى دا كەدەندىك باقىلاۋ بەكەتتەرىن قايتا سالۋعا ق ۇلىقتى ەمەس. ويتكەنى شەكارا ماڭىندا جايى­لىمى ارالاس, قويى قورالاس جاتقان اۋىلدار جەتەرلىك. كەدەندىك باقىلاۋ ولاردىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋىن قيىنداتادى. «برەكسيتتىڭ» بىتپەۋىنە اسەر ەتىپ وتىر­عان باستى سەبەپتىڭ بىرەۋى – وسى ير­لانديا مەن سولتۇستىك يرلانديا اراسىنداعى شەكارا ماسەلەسى.

 ەندى نە بولماق؟

پرەمەر-مينيستر بوريس دجونسون 31 قازانعا دەيىن بريۋسسەلمەن كەلىس­سوزدەر جۇرگىزۋى ءتيىس. وعان دەيىن «برەك­سيت» ماسەلەسى بىرنەشە باعىتتا ءوربۋى مۇمكىن. ەگەر پارلامەنتكە «برەكسيت­تىڭ» باعىتى ۇناماسا, سەنىمسىزدىك ۆوتۋ­مىن جاريالاۋى مۇمكىن. مۇن­داي جاعدايدا ۇكىمەتكە ۇستانعان سايا­سا­تى­نىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەۋگە 14 كۇن ۋاقىت بەرىلەدى. وسى مەرزىم ىشىن­دە ۇكىمەت تە, وعان بالاما ۇكىمەت تە وز­دەرىن دالەلدەي الماسا, جالپى سايلاۋ وتكىزىلەدى.

BBC ارناسىنىڭ مالىمەتىنە ساي, «برەكسيتتىڭ» شەشىمى تابىلماسا, ەلدە تاعى ءبىر رەفەرەندۋم وتكىزىلۋى ىقتيمال. سونداي-اق «برەكسيتتەن» باس تارتۋ ماسەلەسى دە تالقىلانىپ جاتىر.

الايدا ەڭ ىقتيمال شەشىم – ەش­قان­داي كەلىسىمسىز ەۋروپالىق وداقپەن قوشتاسۋ. ەگەر ب.دجونسوننىڭ ۇسى­نى­سىن پارلامەنت قابىلداماي, «برەك­سيتتى» كەلىسىمسىز اياقتاۋعا شەشىم شى­عار­سا, ەلدە بىرقاتار وزگەرىستەر بولماق.

ماسەلەن, اعىلشىندار تۇتىناتىن تاۋاردىڭ 30 پايىزى ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنەن اكەلىنەدى. «برەكسيت» كەلى­سىمسىز اياقتالسا, اتالعان تاۋارلاردىڭ باعاسى وسپەك. اعىلشىن بانكى باسشىسى مارك كەرنەيدىڭ بولجاۋىنشا, ازىق-ت ۇلىك باعاسى 10 پايىزعا قىمباتتايدى.

سونىمەن قاتار ۇلىبريتانيا مەن ەۋروپالىق وداق ەلدەرى ازا­مات­تارىنىڭ ءوزارا قاتىناسى قيىنداي تۇسەدى. كەدەن بەكەتتەرىندە پاسپورت تەكسەرۋ ۋاقىت الىپ, بانك كارتالارىن, ءموبيلدى جەلىنى قولدانۋ بارىسى وزگەرىسكە ۇشىرايدى. پاتەر قۇنىنىڭ قىمباتتاۋى, كەدەندىك وتكىزۋ بەكەتتەرىندەگى كەزەكتەردىڭ ۇل­عايۋى سەكىلدى ماسەلەلەر تۋىنداماق.

قىسقاشا ايتقاندا, بۇگىندە ۇلى­بري­تانياداعى احۋال بىرجاقتى شە­شىل­گەن جوق. ەل ساياساتكەرلەرى «وگىزدى دە ولتىرمەي, اربانى دا سىندىرماي» شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن ءالى كوپ ەڭبەك ەتۋى كەرەك. ويتكەنى اعىلشىن حالقىنىڭ قامىن ويلاعان ۇكىمەت تە, پارلامەنت تە ەۋروپالىق وداقتان وڭتايلى شىعۋدى كوزدەيتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. ەندەشە «برەكسيتتىڭ» ماسەلەسى ءالى ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن تالقىلانادى.